સદ્ધર્મલઙ્કાવતારસૂત્ર · અધ્યાય 2

સમનન્તરપ્રતિવિબુદ્ધે પરાવૃત્તાશ્રયે સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાધિગમે ઽવિકલ્પપ્રચારસ્થિતસ્ય લઙ્કાધિપતેઃ પૂર્વકુશલમૂલસંચોદિતસ્ય સર્વશાસ્ત્રવિદગ્ધબુદ્ધેર્યથાતથ્યદર્શનસ્ય અપરપ્રણેયસ્ય સ્વબુદ્ધિવિચાલનકુશલસ્ય તર્કદૃષ્ટિવ્યપેતદર્શનસ્ય અપરપ્રણેયસ્ય મહાયોગયોગિનો મહાવિશ્વરૂપધારિણઃ ઉપાયકૌશલ્યગતિંગતસ્ય સર્વભૂમ્યુત્તરોત્તરસ્વલક્ષણાધિગમનકુશલસ્ય ચિત્તમગોમનોવિજ્ઞાનસ્વભાવવિવેકરતસ્ય ત્રિસંતતિવ્યવચ્છિન્નદર્શનસ્ય સર્વકારણતીર્થ્યવ્યપેતબુદ્ધેઃ તથાગતગર્ભબુદ્ધભૂમ્યધ્યાત્મસમાપન્નસ્ય સ્થિતબુદ્ધબુદ્ધેર્ગગનાદધ્યાત્મવેદ્યશબ્દમશ્રૌષીત્ - સાધુ સાધુ લઙ્કાધિપતે, સાધુ ખલુ પુનસ્ત્વં લઙ્કાધિપતે । એવં શિક્ષિતવ્યં યોગિના યથા ત્વં શિક્ષસે । એવં ચ તથાગતા દ્રષ્ટવ્યાઃ ધર્માશ્ચ, યથા ત્વયા દૃષ્ટાઃ । અન્યથા દૃશ્યમાને ઉચ્છેદમાશ્રયઃ । ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનવિગતેન ત્વયા સર્વધર્મા વિભાવયિતવ્યાઃ । અન્તશ્ચારિણા ન બાહ્યાર્થદૃષ્ટ્યભિનિવિષ્ટેન । ન ચ ત્વયા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતીર્થાધિગમપદાર્થગોચરપતિતદૃષ્ટિસમાધિના ભવિતવ્યમ્ । નાખ્યાયિકેતિહાસરતેન ભવિતવ્યમ્ । ન સ્વભાવદૃષ્ટિના, ન રાજાધિપત્યમદપતિતેન, ષડ્ધ્યાનાદિધ્યાયિના । એષ લઙ્કાધિપતે અભિસમયો મહાયોગિનાં પરપ્રવાદમથનાનામકુશલદૃષ્ટિદાલનાનામાત્મદૃષ્ટિવ્યાવર્તનકુશલાનાં સૂક્ષ્મમભિવિજ્ઞાનપરાવૃત્તિકુશલાનાં જિનપુત્રાણાં મહાયાનચરિતાનામ્ । તથાગતસ્વપ્રત્યાત્મભૂમિપ્રવેશાધિગમાય ત્વયા યોગઃ કરણીયઃ । એવં ક્રિયમાણે ભૂયો ઽપ્યુત્તરોત્તરવિશોધકો ઽયં લઙ્કાધિપતે માર્ગો યસ્ત્વયા પરિગૃહીતઃ સમાધિકૌશલસમાપત્ત્યા । ન ચ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતીર્થ્યાનુપ્રવેશસુખગોચરો યથા બાલતીર્થયોગયોગિભિઃ કલ્પ્યતે આત્મગ્રાહદૃશ્યલક્ષણાભિનિવિષ્ટૈર્ભૂતગુણદ્રવ્યાનુચારિભિરવિદ્યાપ્રત્યયદૃષ્ટ્યભિનિવેશાભિનિવિષ્ટૈઃ શૂન્યતોત્પાદવિક્ષિપ્તૈર્વિકલ્પાભિનિવિષ્ટૈર્લક્ષ્યલક્ષણપતિતાશયૈઃ । વિશ્વરૂપગતિપ્રાપકો ઽયં લઙ્કાધિપતે સ્વપ્રત્યાત્મગતિબોધકો ઽયં મહાયાનાધિગમઃ । વિશેષભવોપપત્તિપ્રતિલમ્ભાય ચ પ્રવર્તતે । પટલકોશવિવિધવિજ્ઞાનતરંગવ્યાવર્તકો
ઽયં લઙ્કાધિપતે મહાયાનયોગપ્રવેશો ન તીર્થ્યયોગાશ્રયપતનમ્ । તીર્થ્યયોગો હિ લઙ્કાધિપતે તીર્થ્યાનામાત્માભિનિવેશાત્પ્રવર્તતે । વિજ્ઞાનસ્વભાવદ્વયાર્થાનામભિનિવેશદર્શનાદસૌમ્યયોગસ્તીર્થકરાણામ્ । તત્સાધુ લઙ્કાધિપતે એતમેવાર્થમનુવિચિન્તયેઃ । યથા વિચિન્તિતવાંસ્તથાગતદર્શનાત્ । એતદેવ તથાગતદર્શનમ્ ॥
અથ તસ્મિન્નન્તરે રાવણસ્યૈતદભવત્ - યન્ન્વહં પુનરપિ ભગવન્તં સર્વયોગવશવર્તિનં તીર્થ્યયોગવ્યાવર્તકં પ્રત્યાત્મગતિગોચરોદ્ભાવકં નૈર્મિતનૈર્માણિકવ્યપેતમધિગમબુદ્ધિર્યદ્યોગિનાં યોગાભિસમયકાલે સમાધિમુખે સમાપ્તાનામધિગમો ભવતિ । તસ્ય ચ અધિગમાદ્યોગિનાં યોગશબ્દો નિપાત્યતે અધિગમનેનેતિ । તદહં કારુણિકં ક્લેશેન્ધનવિકલ્પક્ષયકરં તં જિનપુત્રૈઃ પરિવૃતં સર્વસત્ત્વચિત્તાશયાનુપ્રવિષ્ટં સર્વગતં સર્વજ્ઞં ક્રિયાલક્ષણવિનિવૃત્તં તયૈવમૃદ્ધ્યા ( વૈદ્ય 6 ) પશ્યેયમ્, તદ્દર્શનાન્નાધિગતમધિગચ્છેયમ્, અધિગતં ચ મે નિર્વિકલ્પાચારઃ સુખસમાધિસમાપત્તિવિહારસ્તથાગતગતિભૂમિપ્રાપકો વિવૃદ્ધિં યાયાત્ ॥
અથ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયાં લઙ્કાધિપતેરનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્ત્યધિગતં વિદિત્વા તયૈવ શોભયા દશગ્રીવસ્યાનુકમ્પયા પુનરપ્યાત્માનં શિખરે સુબહુરત્નખચિતે રત્નજાલવિતતે દર્શયતિ સ્મ । અદ્રાક્ષીદ્દશગ્રીવો લઙ્કાધિપતિઃ પુનરપિ દૃષ્ટાનુભૂતાં શોભાં શિખરે તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં દ્વાત્રિંશદ્વરલક્ષણવિભૂષિતતનુમ્ । સ્વાત્મભાવં ચૈકેકસ્મિન્ ગિરૌ તથાગતાનાં પુરતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં મહામતિના સાર્ધં તથાગતપ્રત્યાત્મગતિગોચરકથાં પ્રકુર્વન્તં યક્ષૈઃ પરિવૃતં તાં દેશનાપાઠકથાં કથયન્તમ્ । તે ચ ક્ષેત્રાઃ સનાયકાઃ ॥
અથ ભગવાન્ પુનરપિ તસ્યાં વેલાયાં પર્ષદમવલોક્ય બુદ્ધ્યા ન માંસચક્ષુષા સિંહરાજવદ્વિજૃમ્ભ્ય મહાહાસમહસત્ । ઊર્ણાકોશાચ્ચ રશ્મિં નિશ્ચાર્યમાણઃ પાર્શ્વોરુકટિકાયાચ્ચ શ્રીવત્સાત્સર્વરોમકૂપેભ્યો યુગાન્તાગ્નિરિવ દીપ્યમાનઃ તેજસેન્દ્રધનુરુદયભાસ્કરોપમેન પ્રભામણ્ડલેન દેદીપ્યમાનઃ શક્રબ્રહ્મલોકપાલૈર્ગગનતલે નિરીક્ષ્યમાણઃ સુમેરુશૃઙ્ગપ્રતિસ્પર્ધિનિ શિખરે નિષણ્ણો મહાહાસમહસત્ । અથ તસ્યા બોધિસત્ત્વપર્ષદઃ તેષાં ચ શક્રબ્રહ્માદીનામેતદભવત્ - કો નુ ખલ્વત્ર હેતુઃ, ક ઃ પ્રત્યયો યદ્ભગવાન્ સર્વધર્મવશવર્તી મહાહાસં સ્મિતપૂર્વકં હસતિ? રશ્મીંશ્ચ સ્વવિગ્રહેભ્યો નિશ્ચારયતિ? નિશ્ચાર્ય તૂષ્ણીમભવત્ સ્વપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનગોચરસમાધિમુખે પતિતાશયો ઽવિસ્મિતઃ સિંહાવલોકનતયા દિશો ઽવલોક્ય રાવણસ્યૈવ યોગગતિપ્રચારમનુવિચિન્તયમાનઃ ॥
અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પૂર્વમેવાધ્યેષિતો રાવણસ્યાનુકમ્પામુપાદાય તસ્યા બોધિસત્ત્વપર્ષદશ્ચિત્તાશયવિચારમાજ્ઞાય અનાગતાં જનતાં ચાવલોક્ય દેશનાપાઠાભિરતાનાં સત્ત્વાનાં ચિત્તવિભ્રમો ભવિષ્યતીતિ યથારુતાર્થાભિનિવિષ્ટાનાં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતીર્થ્યયોગબલાભિનિવિષ્ટાનાં તથાગતા અપિ ભગવન્તો વિનિવૃત્તવિજ્ઞાનવિષયા મહાહાસં હસન્તિ । તેષાં કૌતૂહલવિનિવૃત્ત્યર્થં ભગવન્તં પરિપૃચ્છતિ સ્મ - કઃ ખલ્વત્ર હેતુઃ, કઃ પ્રત્યયઃ સ્મિતસ્ય પ્રવૃત્તયે? ભગવાનાહ - સાધુ સાધુ મહામતે, સાધુ ખલુ પુનસ્ત્વં મહામતે, લોકસ્વભાવમવલોક્ય કુદૃષ્ટિપતિતાનાં ચ લોકાનાં ત્રૈકાલ્યચિત્તાવબોધાય માં પ્રષ્ટુમારબ્ધઃ । એવં પણ્ડિતૈઃ પરિપૃચ્છનજાતીયૈર્ભવિતવ્યં સ્વપરોભયાર્થમ્ । એષ મહામતે રાવણો લઙ્કાધિપતિઃ પૂર્વકાનપિ તથાગતાનર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ પ્રશ્નદ્વયં પૃષ્ટવાન્ । મામપ્યેતર્હિ પ્રષ્ટુકામો યદનાલીઢં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતીર્થ્યયોગયોગિનાં પ્રશ્નદ્વયપ્રભેદગતિલક્ષણં વિભાવયિતુમ્ । ય એષ પ્રષ્ટુકામો દશગ્રીવો ઽનાગતાનપિ જિનાન્ પ્રક્ષ્યતિ ॥

જાનન્નેવ ભગવાંલ્લઙ્કાધિઉપતિમેતદવોચત્ - પૃચ્છ ત્વં લઙ્કાધિપતે । કૃતસ્તે તથાગતેનાવકાશઃ । મા વિલમ્બ પ્રચલિતમૌલિન્ । યદ્યદેવાકાઙ્ક્ષસિ, અહં તે તસ્ત તસ્યૈવ પ્રશ્નસ્યવ્યાકરણેન ચિત્તમારાધયિષ્યામિ । યથા ત્વં પરાવૃત્તવિકલ્પાશ્રયે ભૂમિવિપક્ષકૌશલેન પ્રવિચયબુદ્ધ્યા વિચારયમાણઃ પ્રત્યાત્મનયલક્ષણસમાધિસુખવિહારં સમાધિબુદ્ધૈઃ પરિગૃહીતઃ ( વૈદ્ય 7 ) શમથસુખવ્યવસ્થિતઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસમાધિપક્ષાનતિક્રમ્ય અચલાસાધુમતીધર્મમેઘાભૂમિવ્યવસ્થિતો ધર્મનૈરાત્મ્યયથાતથાકુશલો મહારત્નપદ્મવિમાને સમાધિજિનાભિષેકતાં પ્રતિલપ્સ્યસે । તદનુરૂપૈઃ પદ્મૈઃ સ્વકાયવિચિત્રાધિષ્ઠાનાધિષ્ઠિતૈસ્તૈઃ પદ્મૈઃ સ્વકાયં નિષણ્ણં દ્રક્ષ્યસિ, અન્યોન્યવક્રમુખનિરીક્ષણં ચ કરિષ્યસિ । એવમચિન્ત્યો ઽસૌ વિષયઃ યદેકેનાભિનિર્હારકૌશલેનાભિનિર્હૃતશ્ચર્યાભૂમૌ સ્થિતઃ । ઉપાયકૌશલપરિગ્રહાભિનિર્હારાભિનિર્હૃતે તમચિન્ત્યવિષયમનુપ્રાપ્સ્યસિ, બહુરૂપવિકારતાં ચ તથાગતભૂમિમ્ । યદદૃષ્ટપૂર્વં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતીર્થ્યબ્રહ્મેન્દ્રોપેન્દ્રાદિભિસ્તં પ્રાપ્સ્યસિ ॥
અથ ખલુ લઙ્કાધિપતિર્ભગવતા કૃતાવકાશ ઉત્થાય તસ્માદ્રશ્મિવિમલપ્રભાદ્રત્નપદ્મસદૃશાદ્રત્નશિખરાત્ સાપ્સરોગણપરિવૃતો વિવિધૈરનેકવિધૈર્નાનાપ્રકારૈઃ પુષ્પમાલ્યગન્ધધૂપવિલેપનચ્છત્રધ્વજપતાકાહારાર્ધહારકિરીટમુકુટૈરન્યૈશ્ચ અદૃષ્ટશ્રુતપૂર્વૈરાભરણવિશેષૈર્વિશિષ્ટૈસ્તૂર્યતાલાવચરૈર્દેવનાગયક્ષરાક્ષસગન્ધર્વકિન્નરમહોરગમનુષ્યાતિક્રાન્તૈઃ સર્વકામધાતુપર્યાપન્નાન્ વાદ્યભાણ્ડાનભિનિર્માય યે ચાન્યેષુ બુદ્ધક્ષેત્રેષુ તૂર્યવિશેષા દૃષ્ટાઃ, તાનભિનિર્માય ભગવન્તં બોધિસત્ત્વાંશ્ચ રત્નજાલેનાવષ્ટભ્ય નાનાવસ્ત્રોચ્છ્રિતપતાકં કૃત્વા સપ્ત તાલાન્ ગગને ઽભ્યુદ્ગમ્ય મહાપૂજામેઘાનભિપ્રવૃષ્ય તૂર્યતાલાવચરાણિ નિર્નાદ્ય તસ્માદ્ગગનાદવતીર્ય સૂર્યવિદ્યુત્પ્રભે દ્વિતીયે મહારત્નપદ્માલંકૃતૌ રત્નશિખરે નિષસાદ । નિષદ્ય ઉપચારાત્સ્મિતપૂર્વં ભગવતા કૃતાવકાશો ભગવન્ત પ્રશ્નદ્વયં પૃચ્છતિ સ્મ - પૃષ્ટા મયા પૂર્વકાસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ । તૈશ્ચાપિ વિસર્જિતમ્ । ભગવન્તમપ્યેતર્હિ પૃચ્છામિ । દેશનાપાઠે ચાયં બુદ્ધૈસ્ત્વયા ચાવશ્યમનુવર્ણિતં ભવિષ્યતિ । નિર્મિતનિર્માણભાષિતમિદં ભગવન્ ધર્મદ્વયમ્ । ન મૌનૈસ્તથાગતૈર્ભાષિતમ્ । મૌના હિ ભગવંસ્તથાગતાઃ સમાધિસુખગોચરમેવોદ્ભાવયન્તિ । ન ચ ગોચરં વિકલ્પયન્તિ । તં દેશયન્તિ । તત્સાધુ મે ભગવાન્ સ્વયમેવ ધર્મવશવર્તી ધર્મદ્વયં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો દેશયતુ । શ્રોષ્યન્તીમે જિનપુત્રા અહં ચ ॥
ભગવાનાહ - બ્રૂહિ લઙ્કાધિપતે ધર્મદ્વયમ્ । રાક્ષસેન્દ્ર આહ - કિરીટાઙ્ગદહારવજ્રસૂત્રાવબદ્ધાભરણનુશોભાશોભિત, ધર્મા એવ પ્રહાતવ્યાઃ પ્રાગેવાધર્માઃ । તત્કથં ભગવન્ ધર્મદ્વયં પ્રહાણં ભવતિ? કે ચાધર્મા ધર્માઃ? કથં સતિ દ્વિત્વં પ્રહાણધર્માણાં વિકલ્પલક્ષણપતિતાનાં વિકલ્પસ્વભાવાભાવાનામભૌતિકભૌતિકાનામાલયવિજ્ઞાનાપરિજ્ઞાનાદવિશેષલક્ષણાનાં કેશોણ્ડુકસ્વભાવાવસ્થિતાનામશુદ્ધક્ષયજ્ઞાનવિષયિણામ્ । તત્કથં તેષાં પ્રહાણમેવંભાવિનામ્?
ભગવાનાહ - નનુ લઙ્કાધિપતે, દૃષ્ટો ઘટાદીનાં ભેદનાત્મકાનાં વિનાશધર્મિણાં બાલવિકલ્પગોચરૈઃ પ્રતિવિભાગઃ । એવમિહાપિ કિં ન ગૃહ્યતે? અસ્તિ ધર્માધર્મયોઃ પ્રતિવિભાગો બાલપ્રતિવિકલ્પમુપાદાય, ન ત્વાર્યજ્ઞાનાધિગમં પ્રતિ દર્શનેન । તિષ્ઠન્તુ તાવલ્લઙ્કાધિપતે ઘટાદયો ભાવા વિચિત્રલક્ષણપતિતા બાલાનાં ન ત્વાર્યાણામ્ । એકસ્વાભાવિકાનામેકજ્વાલોદ્ભવપ્રજ્વાલિતાનાં ( વૈદ્ય 8 ) ગૃહભવનોદ્યાનપ્રાસાદપ્રતિષ્ઠાપિતાનાં દૃષ્ટઃ પ્રતિવિભાગઃ ઇન્ધનવશાદ્દીર્ઘહ્રસ્વપ્રભાલ્પમહાવિશેષાશ્ચ । એવમિહાપિ કિં ન ગૃહ્યતે? અસ્તિ ધર્માધર્મયોઃ પ્રતિવિભાગઃ । ન કેવલમગ્નિજ્વાલાયા એકસંતાનપતિતાયા દૃષ્ટો ઽર્ચિષશ્ચ પ્રતિવિભાગઃ । એકબીજપ્રસૂતાનાં યત્સંતાનાનામપિ લઙ્કાધિપતે નાલાઙ્કુરગણ્ડપર્વપત્રપલાશપુષ્પફલશાખાવિશેષાઃ । એવં સર્વધર્મપ્રરોહધર્મિણાં બાહ્યાનામાધ્યાત્મિકાનામપ્યવિદ્યાનિર્યાતાનાં સ્કન્ધધાત્વાયતનોપગાનાં સર્વધર્માણાં ત્રૈધાતુકોપપન્નાનાં દૃષ્ટસુખસંસ્થાનામભિલાપ્યગતિવિશેષાઃ । વિજ્ઞાનાનામેકલક્ષણાનાં વિષયાભિગ્રહણપ્રવૃત્તાનાં દૃષ્ટો હીનોત્કૃષ્ટમધ્યમવિશેષો વ્યવદાનાવ્યવદાનતશ્ચ કુશલાકુશલતશ્ચ । ન કેવલમેષાં લઙ્કાધિપતે ધર્માણાં પ્રતિવિભાગવિશેષઃ, યોગિનામપિ યોગમભ્યસ્યતાં યોગમાર્ગે પ્રત્યાત્મગતિલક્ષણવિશેષો દૃષ્ટઃ । કિમઙ્ગ પુનર્ધર્માધર્મયોઃ પ્રતિવિકલ્પપ્રવૃત્તયોર્વિશેષો ન ભવતિ? ભવત્યેવ ॥
અસ્તિ લઙ્કાધિપતે ધર્માધર્મયોઃ પ્રતિવિભાગો વિકલ્પલક્ષણત્વાત્ । તત્ર લઙ્કાધિપતે ધર્માઃ કતમે? યદુત એતે તીર્થ્યશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબાલવિકલ્પકલ્પિતાઃ । કારણતો ગુણદ્રવ્યપૂર્વકા ધર્મા ઇત્યુપદિશ્યન્તે, તે પ્રહાતવ્યાઃ । ન લક્ષણતઃ પ્રતિવિકલ્પયિતવ્યાઃ । સ્વચિત્તદૃશ્યધર્મતાભિનિવેશાન્ન સન્તિ ઘટાદયો ધર્મા બાલપરિકલ્પિતા અલબ્ધશરીરાઃ । એવં વિદર્શનયા પ્રતિવિપશ્યતઃ પ્રહીણા ભવન્તિ ॥
તત્ર અધર્માઃ કતમે? યે ઽલબ્ધાત્મકા લક્ષણવિકલ્પાપ્રચારા ધર્મા અહેતુકાઃ તેષામપ્રવૃત્તિર્દૃષ્ટા ભૂતાભૂતતઃ । અથ ધર્મસ્ય પ્રહાણં ભવતિ । પુનરપ્યલબ્ધાત્મકા ધર્માઃ કતમે? યદુત શશખરોષ્ટ્રવાજિવિષાણવન્ધ્યાપુત્રપ્રભૃતયો ધર્માઃ । અલબ્ધાત્મકત્વાન્ન લક્ષણતઃ કલ્પ્યાઃ । તે ઽન્યત્ર સંવ્યવહારાર્થા અભિધીયન્તે, નાભિનિવેશતો યથા ઘટાદયઃ । યથા તે પ્રહેયા અગ્રહણતો વિજ્ઞાનેન, તથા વિકલ્પભાવા અપિ પ્રહેયાઃ । અતો ધર્માધર્મયોઃ પ્રહાણં ભવતિ । યદુક્તવાનસિ લઙ્કાધિપતે ધર્માધર્માઃ કથં પ્રહેયા ઇતિ, તદેતદુક્તમ્ ॥
યદપ્યુક્તવાનસિ લઙ્કાધિપતે - પૂર્વકા અપિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા મયા પૃષ્ટાઃ, તૈશ્ચ વિસર્જિતં પૂર્વમ્ । ઇતિ લઙ્કાધિપતે વિકલ્પસ્યૈતદધિવચનમ્ । અતીતો ઽપ્યેવં વિકલ્પ્યતે અતીતઃ । એવમનાગતો ઽધુનાપિ ધર્મતયા । નિર્વિકલ્પાસ્તથાગતાઃ સર્વવિકલ્પપ્રપઞ્ચાતીતાઃ । ન યથા રૂપસ્વભાવો વિકલ્પ્યતે । અન્યત્રાજ્ઞાનાધિગમતઃ સુખાર્થં વિભાવ્યતે । પ્રજ્ઞયા અનિમિત્તચારિણઃ । અતો જ્ઞાનાત્મકાસ્તથાગતા જ્ઞાનશરીરાઃ । ન કલ્પન્તે ન કલ્પ્યન્તે । કેન ન કલ્પન્તે? મનસા આત્મતો જીવતઃ પુદ્ગલતઃ । કથં ન વિકલ્પન્તે? મનોવિજ્ઞાનેન વિષયાર્થહેતુકેન યથા રૂપલક્ષણસંસ્થાનાકારતશ્ચ । અતો વિકલ્પાવિકલ્પાગતેન ભવિતવ્યમ્ ॥

અપિ ચ લઙ્કાધિપતે ભિત્તિખચિતવિગ્રહસમઃ સત્ત્વપ્રચારઃ । નિશ્ચેષ્ટો લઙ્કાધિપતે લોકસંનિવેશઃ કર્મક્રિયારહિતો ઽસત્ત્વાત્સર્વધર્માણામ્ । ન ચાત્ર કશ્ચિચ્છૃણોતિ શ્રૂયતે વા । નિર્મિતપ્રતિમો હિ લઙ્કાધિપતે લોકસંનિવેશઃ । ન ચ તીર્થ્યબાલયોગિનો વિભાવયન્તિ । ય એવં પશ્યતિ લઙ્કાધિપતે, સ સમ્યક્પશ્યતિ । અન્યથા પશ્યન્તો વિકલ્પે ચરન્તીતિ । સ્વવિકલ્પા દ્વિધા ગૃહ્ણન્તિ । તદ્યથા દર્પણાન્તર્ગતં સ્વબિમ્બપ્રતિબિમ્બં જલે વા સ્વાઙ્ગચ્છાયા વા જ્યોત્સ્નાદીપપ્રદીપિતે વા ગૃહે વા અઙ્ગચ્છાયા પ્રતિશ્રુત્કાનિ । અથ સ્વવિકલ્પગ્રહણં પ્રતિગૃહ્ય ધર્માધર્મં પ્રતિવિકલ્પયન્તિ । ન ચ ધર્માધર્મયોઃ પ્રહાણેન ચરન્તિ । વિકલ્પયન્તિ પુષ્ણન્તિ, ન પ્રશમં પ્રતિલભન્તે । એકાગ્રસ્યૈતદધિવચનમ્ - તથાગતગર્ભસ્વપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનગોચરસ્યૈતત્પ્રવેશો યત્સમાધિઃ પરમો જાયત ઇતિ ॥
રાવણાધ્યેષણાપરિવર્તો નામ પ્રથમઃ ॥
સ્તર્ત્ પરિવર્ત 2
ષટ્ત્રિંશત્સાહસ્રસર્વધર્મસમુચ્ચયો નામ દ્વિતીયઃ પરિવર્તઃ ।
અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહામતિબોધિસત્ત્વસહિતઃ સર્વબુદ્ધક્ષેત્રાનુચારી બુદ્ધાનુભાવેન ઉત્થાયાસનાદેકાંસમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તં ગાથાભિરભ્યષ્ટાવીત્ - ઉત્પાદભઙ્ગરહિતો લોકઃ ખપુષ્પસંનિભઃ ।
સદસન્નોપલબ્ધસ્તે પ્રજ્ઞયા કૃપયા ચ તે

માયોપમાઃ સર્વધર્માઃ ચિત્તવિજ્ઞાનવર્જિતાઃ ।
સદસન્નોપલબ્ધાસ્તે પ્રજ્ઞયા કૃપયા ચ તે

શાશ્વતોચ્છેદવર્જ્યશ્ચ લોકઃ સ્વપ્નોપમઃ સદા ।
સદસન્નોપલબ્ધસ્તે પ્રજ્ઞયા કૃપયા ચ તે

માયાસ્વપ્નસ્વભાવસ્ય ધર્મકાયસ્ય કઃ સ્તવઃ ।
ભાવાનાં નિઃસ્વભાવાનાં યો ઽનુત્પાદઃ સ સંભવઃ

ઇન્દ્રિયાર્થવિસંયુક્તમદૃશ્યં યસ્ય દર્શનમ્ ।
પ્રશંસા યદિ વા નિન્દા તસ્યોચ્યેત કથં મુને

ધર્મપુદ્ગલનૈરાત્મ્યં ક્લેશજ્ઞેયં ચ તે સદા ।
વિશુદ્ધમાનિમિત્તેન પ્રજ્ઞયા કૃપયા ચ તે

ન નિર્વાસિ નિર્વાણેન નિર્વાણં ત્વયિ સંસ્થિતમ્ ।
બુદ્ધબોદ્ધવ્યરહિતં સદસત્પક્ષવર્જિતમ્

યે પશ્યન્તિ મુનિં શાન્તમેવમુત્પત્તિવર્જિતમ્ ।
તે ભોન્તિ નિરુપાદાના ઇહામુત્ર નિરઞ્જનાઃ

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમાભિઃ સારૂપ્યાભિર્ગાથાભિરભિષ્ટુત્ય સ્વનામગોત્રં ભગવતે સંશ્રાવયતિ સ્મ -
મહામતિરહં ભગવન્ મહાયાનગતિં ગતઃ ।
અષ્ટોત્તરં પ્રશ્નશતં પૃચ્છામિ વદતાં વરમ્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા બુદ્ધો લોકવિદાં વરઃ ।
નિરીક્ષ્ય પરિષદં સર્વામલપી સુગતાત્મજમ્

પૃચ્છન્તુ માં જિનસુતાસ્ત્વં ચ પૃચ્છ મહામતે ।
અહં તે દેશયિષ્યામિ પ્રત્યાત્મગતિગોચરમ્

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતા કૃતાવકાશો ભગવતશ્ચરણયોર્નિપત્ય ભગવન્તં પ્રશ્નં પરિપૃચ્છતિ સ્મ -
કથં હિ શુધ્યતે તર્કઃ કસ્માત્તર્કઃ પ્રવર્તતે ।
કથં હિ દૃશ્યતે ભ્રાન્તિઃ કસ્માદ્ભ્રાન્તિઃ પ્રવર્તતે

કસ્માત્ક્ષેત્રાણિ નિર્માણા લક્ષણં તીર્થિકાશ્ચ યે ।
નિરાભાસઃ ક્રમઃ કેન જિનપુત્રાશ્ચ તે કુતઃ

મુક્તસ્ય ગમનં કુત્ર બદ્ધઃ કઃ કેન મુચ્યતે ।
ધ્યાયિનાં વિષયઃ કો ઽસૌ કથં યાનત્રયં ભવેત્

પ્રત્યતે જાયતે કિં તત્કાર્યં કિં કારણં ચ કિમ્ ।
ઉભયાન્તકથા કેન કથં વા સંપ્રવર્તતે

આરૂપ્યા ચ સમાપત્તિર્નિરોધશ્ચ કથં ભવેત્ ।
સંજ્ઞાનિરોધશ્ચ કથં કથં કસ્માદ્ધિ મુચ્યતે

ક્રિયા પ્રવર્તતે કેન ગમનં દેહધારિણામ્ ।
કથં દૃશ્યં વિભાવો કથં કથં ભૂમિષુ વર્તતે

નિર્ભિદ્યેન્ત્રિભવં કો ઽસૌ કિં સ્થાનં કા તનુર્ભવેત્ ।
સ્થિતઃ પ્રવર્તતે કુત્ર જિનપુત્રઃ કથં ભવેત્

અભિજ્ઞા લભતે કેન વશિતાશ્ચ સમાધયઃ ।
સમાધ્યતે કથં ચિત્તં બ્રૂહિ મે જિનપુંગવ

આલયં ચ કથં કસ્માન્મનોવિજ્ઞાનમેવ ચ ।
કથં પ્રવર્તતે દૃશ્યં કથં દૃશ્યાન્નિવર્તતે

ગોત્રાગોત્રં કથં કેન ચિત્તમાત્રં ભવેત્કથમ્ ।
લક્ષણસ્ય વ્યવસ્થાનં નૈરાત્મ્યં ચ કથં ભવેત્

કથં ન વિદ્યતે સત્ત્વઃ સંવૃત્યા દેશના કથમ્ ।
કથં શાશ્વતૌચ્છેદદર્શનં ન પ્રવર્તતે

કથં હિ તીર્થિકાસ્ત્વં ચ લક્ષણૈર્ન વિરુધ્યસે ।
નૈયાયિકાઃ કથં બ્રૂહિ ભવિષ્યન્તિ અનાગતે

શૂન્યતા ચ કથં કેન ક્ષણભઙ્ગશ્ચ તે કથમ્ ।
કથં પ્રવર્તતે ગર્ભઃ કથં લોકો નિરીહિકઃ

માયાસ્વપ્નોપમઃ કેન કથં ગન્ધર્વસંનિભઃ ।
મરીચિદકચન્દ્રાભઃ કેન લોકો બ્રવીહિ મે

બોધ્યઙ્ગાનાં કથં કેન બોધિપક્ષા ભવેત્કુતઃ ।
મરાશ્ચ દેશસંક્ષોભો ભવદૃષ્ટિઃ કથં ભવેત્

અજાતમનિરુદ્ધં ચ કથં ખપુષ્પસંનિભમ્ ।
કથં ચ બુધ્યસે લોકં કથં બ્રૂષે નિરક્ષરમ્

નિર્વિકલ્પા ભવેત્કેન કથં ચ ગગનોપમાઃ ।
તથતા ભવેત્કતિવિધા ચિત્તં પારમિતાઃ કતિ

ભૂમિક્રમો ભવેત્કેન નિરાભાસગતિશ્ચ કા ।
નૈરાત્મ્યં ચ દ્વિધા કેન કથં જ્ઞેયં વિશુધ્યતિ

જ્ઞાનં કતિવિધં નાથ શીલં સત્ત્વાકરાણિ ચ ।
કેન પ્રવર્તિતા ગોત્રાઃ સુવર્ણમણિમુક્તજાઃ

અભિલાપો જાનિકઃ કેન વૈચિત્રસત્ત્વભાવયોઃ ।
વિદ્યાસ્થાનકલાશ્ચૈવ કથં કેન પ્રકાશિતમ્

ગાથા ભવેત્કતિવિધા ગદ્યં પદ્યં ભવેત્કથમ્ ।
કથં યુક્તિઃ કતિવિધા વ્યાખ્યાનં ચ કથંવિધમ્

અન્નપાનં ચ વૈચિત્ર્યં મૈથુનં જાયતે કથમ્ ।
રાજા ચ ચક્રવર્તી ચ મણ્ડલી ચ કથં ભવેત્

રક્ષ્યં ભવેત્કથં રાજ્યં દેવકાયાઃ કથંવિધાઃ ।
ભૂનક્ષત્રગણાઃ કેન સોમભાસ્કરયોઃ કથમ્

વિદ્યાસ્થાનં ભવેત્કિં ચ મોક્ષો યોગી કતિવિધઃ ।
શિષ્યો ભવેત્કતિવિધ આચાર્યશ્ચ ભવેત્કથમ્

બુદ્ધો ભવેત્કતિવિધો જાતકાશ્ચ કથંવિધાઃ ।
મારો ભવેત્કતિવિધઃ પાષણ્ડાશ્ચ કતિવિધાઃ

સ્વભાવસ્તે કતિવિધશ્ચિત્તં કતિવિધં ભવેત્ ।
પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં ચ કથં બ્રૂહિ મે વદતાંવર

ઘનાઃ ખે પવનં કેન સ્મૃતિર્મેઘો કથં ભવેત્ ।
તરુવલ્લ્યઃ કથં કેન બ્રૂહિ મે ત્રિભવેશ્વર

હયા ગજા મૃગાઃ કેન ગ્રહણં યાન્તિ બાલિશાઃ ।
ઉહોડિમા નરાઃ કેન બ્રૂહિ મે ચિત્તસારથે

ષડૃતુગ્રહણં કેન કથમિચ્છન્તિકો ભવેત્ ।
સ્ત્રીપુંનપુંસકાનાં ચ કથં જન્મ વદાહિ મે

કથં વ્યાવર્તતે યોગાત્કથં યોગઃ પ્રવર્તતે ।
કથં ચૈવંવિધા યોગે નરાઃ સ્થાપ્યા વદાહિ મે

ગત્યાગતાનાં સત્ત્વાનાં કિં લિઙ્ગં કિં ચ લક્ષણમ્ ।
ધનેશ્વરો કથં કેન બ્રૂહિ મે ગગનોપમ

શાક્યવંશઃ કથં કેન કથમિક્ષ્વાકુસંભવઃ ।
ઋષિર્દીર્ઘપતાઃ કેન કથં તેન પ્રભાવિતમ્

ત્વમેવ કસ્માત્સર્વત્ર સર્વક્ષેત્રેષુ દૃશ્યસે ।
નામૈશ્ચિત્રૈસ્તથારૂપૈર્જિનપુત્રૈઃ પરીવૃતઃ

અભક્ષ્યં હિ કથં માંસં કથં માંસં નિષિધ્યતે ।
ક્રવ્યાદગોત્રસંભૂતા માસં ભક્ષ્યન્તિ કેન વૈ

સોમભાસ્કરસંસ્થાના મેરુપદ્મોપમાઃ કથમ્ ।
શ્રીવત્સસિંહસંસ્થાનાઃ ક્ષેત્રાઃ કેન વદાહિ મે

વ્યત્યસ્તા અધમૂર્ધાશ્ચ ઇન્દ્રજાલોપમાઃ કથમ્ ।
સર્વરત્નમયા ક્ષેત્રાઃ કથં કેન વદાહિ મે

વીણાપણવસંસ્થાના નાનાપુષ્પફલોપમાઃ ।
આદિત્યચન્દ્રવિરજાઃ કથં કેન વદાહિ મે

કેન નિર્માણિકા બુદ્ધાઃ કેન બુદ્ધા વિપાકજાઃ ।
તથતા જ્ઞાનબુદ્ધા વૈ કથં કેન વદાહિ મે

કામધાતૌ કથં કેન ન વિબુદ્ધો વદાહિ મે ।
અકનિષ્ઠે કિમર્થં તુ વીતરાગેષુ બુધ્યસે

નિર્વૃતે સુગતે કો ઽસૌ શાસનં ધારયિષ્યતિ ।
કિયત્સ્થાયી ભવેચ્છાસ્તા કિયન્તં સ્થાસ્યતે નયઃ

સિદ્ધાન્તસ્તે કતિવિધો દૃષ્ટિશ્ચાપિ કથંવિધા ।
વિનયો ભિક્ષુભાવશ્ચ કથં કેન વદાહિ મે

પરાવૃત્તિગતં કેન નિરાભાસગતં કથમ્ ।
પ્રત્યેકજિનપુત્રાણાં શ્રાવકાણાં વદાહિ મે

અભિજ્ઞા લૌકિકાઃ કેન ભવેલ્લોકોત્તરા કથમ્ ।
ચિત્તં હિ ભૂમયઃ સપ્ત કથં કેન વદાહિ મે

સંઘસ્તે સ્યાત્કતિવિધઃ સંઘભેદઃ કથં ભવેત્ ।
ચિકિત્સાશાસ્ત્રં સત્ત્વાનાં કથં કેન વદાહિ મે

કાશ્યપઃ ક્રકુછન્દશ્ચ કોનાકમુનિરપ્યહમ્ ।
ભાષસે જિનપુત્રાણાં વદ કસ્માન્મહામુને

અસત્યાત્મકથા કેન નિત્યનાશકથા કથમ્ ।
કસ્માત્તત્ત્વં ન સર્વત્ર ચિત્તમાત્રં પ્રભાષસે

નરનારીવનં કેન હરીતક્યામલીવનમ્ ।
કૈલાસશ્ચક્રવાલશ્ચ વજ્રસંહનના કથમ્

અચલાસ્તદન્તરે વૈ કે નાનારત્નોપશોભિતાઃ ।
ઋષિગન્ધર્વસંકીર્ણાઃ કથં કેન વદાહિ મે

ઇદં શ્રુત્વા મહાવીરો બુદ્ધો લોકવિદાં વરઃ ।
મહાયાનમયં ચિત્તં બુદ્ધાનાં હૃદયં બલમ્

સાધુ સાધુ મહાપ્રજ્ઞ મહામતે નિબોધસે ।
ભાષિષ્યામ્યનુપૂર્વેણ યત્ત્વયા પરિપૃચ્છિતમ્

ઉત્પાદમથ નોત્પાદં નિર્વાણં શૂન્યલક્ષણમ્ ।
સંક્રાન્તિમસ્વભાવત્વં બુદ્ધાઃ પારમિતાસુતાઃ

શ્રાવકા જિનપુત્રાશ્ચ તીર્થ્યા હ્યારૂપ્યચારિણઃ ।
મેરુસમુદ્રા હ્યચલા દ્વીપા ક્ષેત્રાણિ મેદિની

નક્ષત્રા ભાસ્કરઃ સોમસ્તીર્થ્યા દેવાસુરાસ્તથા ।
વિમોક્ષા વશિતાભિજ્ઞા બલા ધ્યાના સમાધયઃ

નિરોધા ઋદ્ધિપાદાશ્ચ બોધ્યઙ્ગા માર્ગ એવ ચ ।
ધ્યાનાનિ ચાપ્રમાણાનિ સ્કન્ધા ગત્યાગતાનિ ચ

સમાપત્તિર્નિરોધાશ્ચ વ્યુત્થાનં ચિત્તદેશના ।
ચિત્તં મનશ્ચ વિજ્ઞાનં નૈરાત્મ્યં ધર્મપઞ્ચકમ્

સ્વભાવઃ કલ્પના કલ્પ્યં દૃશ્યં દૃષ્ટિદ્વયં કથમ્ ।
યાનાકરાણિ ગોત્રાણિ સુવર્ણમણિમુક્તિજાઃ

ઇચ્છન્તિકા મહાભૂતા ભ્રમરા એકબુદ્ધતા ।
જ્ઞાનં જ્ઞેયો ગમં પ્રાપ્તિઃ સત્ત્વાનાં ચ ભવાભવમ્

હયા ગજા મૃગાઃ કેન ગ્રહણં બ્રૂહિ મે કથમ્ ।
દૃષ્ટાન્તહેતુભિર્યુક્તઃ સિદ્ધાન્તો દેશના કથમ્

કાર્યં ચ કારણં કેન નાનાભ્રાન્તિસ્તથા નયમ્ ।
ચિત્તમાત્રં ન દૃશ્યો ઽસ્તિ ભૂમીનાં નાસ્તિ વૈ ક્રમઃ

નિરાભાસપરાવૃત્તિશતં કેન બ્રવીષિ મે ।
ચિકિત્સશાસ્ત્રં શિલ્પાશ્ચ કલાવિદ્યાગમં તથા

અચલાનાં તથા મેરોઃ પ્રમાણં હિ ક્ષિતેઃ કથમ્ ।
ઉદધેશ્ચન્દ્રસૂર્યાણાં પ્રમાણં બ્રૂહિ મે કથમ્

સત્ત્વદેહે કતિ રજાંસિ હીનોત્કૃષ્ટમધ્યમાઃ ।
ક્ષેત્રે ક્ષેત્રે રજાઃ કૃત્તો ધન્વો ધન્વે ભવેત્કતિ

હસ્તે ધનુઃક્રમે ક્રોશે યોજને હ્યર્ધયોજને ।
શશવાતાયનં લિક્ષા એડકં હિ યવાઃ કતિ

પ્રસ્થે હિ સ્યાદ્યવાઃ ક્યન્તઃ પ્રસ્થાર્ધે ચ યવાઃ કતિ ।
દ્રોણે ખાર્યાં તથા લક્ષાઃ કોટ્યો વૈ બિંબરાઃ કતિ

સર્ષપે હ્યણવઃ ક્યન્તો રક્ષિકા સર્ષપાઃ કતિ ।
કતિરક્ષિકો ભવેન્માષો ધરણં માષકાઃ કતિ

કર્ષો હિ ધરણાઃ ક્યન્તઃ પલં વૈ કતિ કાર્ષિકા ।
એતેન પિણ્ડલક્ષણં મેરુઃ કતિપલો ભવેત્ ।
એવં હિ પૃચ્છ માં પુત્ર અન્યથા કિં નુ પૃચ્છસિ

પ્રત્યેકશ્રાવકાણાં હિ બુદ્ધાનાં ચ જિનૌરસામ્ ।
કત્યણુકો ભવેત્કાયઃ કિં નુ એવં ન પૃચ્છસિ

વહ્નેઃ શિખા કત્યણુકા પવને હ્યણવઃ કતિ ।
ઇન્દ્રિયે ઇન્દ્રિયે ક્યન્તો રોમકૂપે ભ્રુવોઃ કતિ

ધનેશ્વરા નરાઃ કેન રાજાનશ્ચક્રવર્તિનઃ ।
રાજ્યં ચ તૈઃ કથં રક્ષ્યં મોક્ષશ્ચૈષાં કથં ભવેત્

ગદ્યં પદ્યં કથં બ્રૂષે મૈથુનં લોકવિશ્રુતા ।
અન્નપાનસ્ય વૈચિત્ર્યં નરનારિવનાઃ કથમ્

વજ્રસંહનનાઃ કેન હ્યચલા બ્રૂહિ મે કથમ્ ।
માયાસ્વપ્નનિભાઃ કેન મૃગતૃષ્ણોપમાઃ કથમ્

ઘનાનાં સંભવઃ કુત્ર ઋતૂનાં ચ કુતો ભવેત્ ।
રસાનાં રસતા કસ્માત્કસ્માત્સ્ત્રીપુંનપુંસકમ્

શોભાશ્ચ જિનપુત્રાશ્ચ કુત્ર મે પૃચ્છ માં સુત ।
કથં હિ અચલા દિવ્યા ઋષિગન્ધર્વમણ્ડિતાઃ

મુક્તસ્ય ગમનં કુત્ર બદ્ધઃ કઃ કેન મુચ્યતે ।
ધ્યાયિનાં વિષયઃ કો ઽસૌ નિર્માણસ્તીર્થકાનિ ચ

અસત્સદક્રિયા કેન કથં દૃશ્યં નિવર્તતે ।
કથં હિ શુધ્યતે તર્કઃ કેન તર્કઃ પ્રવર્તતે

ક્રિયા પ્રવર્તતે કેન ગમનં બ્રૂહિ મે કથમ્ ।
સંજ્ઞાયાશ્છેદનં કેન સમાધિઃ કેન ચોચ્યતે

વિદાર્થ ત્રિભવં કો ઽસૌ કિં સ્થાનં કા તનુર્ભવેત્ ।
અસત્યાત્મકથા કેન સંવૃત્યા દેશના કથમ્

લક્ષણં પૃચ્છસે કેન નૈરાત્મ્યં પૃચ્છસે કથમ્ ।
ગર્ભા નૈયાયિકાઃ કેન પૃચ્છસે માં જિનૌરસાઃ

શાશ્વતોચ્છેદદૃષ્ટિશ્ચ કેન ચિત્તં સભાધ્યતે ।
અભિલાપસ્તથા જ્ઞાનં શીલં ગોત્રં જિનૌરસાઃ

યુક્તવ્યાખ્યા ગુરુશિષ્યઃ સત્ત્વાનાં ચિત્રતા કથમ્ ।
અન્નપાનં નભો મેઘા મારાઃ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રકમ્

તરુવલ્લ્યઃ કથં કેન પૃચ્છસે માં જિનૌરસ ।
ક્ષેત્રાણિ ચિત્રતા કેન ઋષિર્દીર્ઘતપાસ્તથા

વંશઃ કસ્તે ગુરુઃ કેન પૃચ્છસે માં જિનૌરસ ।
ઉહોડિમા નરા યોગે કામધાતૌ ન બુધ્યસે

સિદ્ધાન્તો હ્યકનિષ્ઠેષુ યુક્તિં પૃચ્છસિ મે કથમ્ ।
અભિજ્ઞાં લૌકિકાં કેન કથં ભિક્ષુત્વમેવ ચ

નૈર્માણિકાન્ વિપાકસ્થાન્ બુદ્ધાન્ પૃચ્છસિ મે કથમ્ ।
તથતાજ્ઞાનબુદ્ધા વૈ સંઘાશ્ચૈવ કથં ભવેત્

વીણાપણવપુષ્પાભાઃ ક્ષેત્રા લોકવિવર્જિતાઃ ।
ચિત્તં હિ ભૂમયઃ સપ્ત પૃચ્છસે માં જિનૌરસ ।
એતાંશ્ચાન્યાંશ્ચ સુબહૂન્ પ્રશ્નાન્ પૃચ્છસિ માં સુત

એકૈકં લક્ષણૈર્યુક્તં દૃષ્ટિદોષવિવર્જિતમ્ ।
સિદ્ધાન્તં દેશનાં વક્ષ્યે સહસા ત્વં શૃણોહિ મે

ઉપન્યાસં કરિષ્યામિ પદાનાં શૃણુ મે સુત ।
અષ્ટોત્તરં પદશતં યથા બુદ્ધાનુવર્ણિતમ્

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કતમદ્ભગવન્ અષ્ટોત્તરપદશતમ્? ભગવાનાહ - ઉત્પાદપદમ્ અનુત્પાદપદમ્, નિત્યપદમ્ અનિત્યપદમ્, લક્ષણપદમ્ અલક્ષણપદમ્, સ્થિત્યન્યથાત્વપદમ્ અસ્થિત્યન્યથાત્વપદમ્, ક્ષણિકપદમ્ અક્ષણિકપદમ્, સ્વભાવપદમ્ અસ્વભાવપદમ્, શૂન્યતાપદમ્ અશૂન્યતાપદમ્, ઉચ્છેદપદમ્ અનુચ્છેદપદમ્, ચિત્તપદમ્ અચિત્તપદમ્, મધ્યમપદમ્ અમધ્યમપદમ્, શાશ્વતપદમ્ અશાશ્વતપદમ્, ( વૈદ્ય 17 ) પ્રત્યયપદમ્ અપ્રત્યયપદમ્, હેતુપદમ્ અહેતુપદમ્, ક્લેશપદમ્ અક્લેશપદમ્, તૃષ્ણાપદમ્ અતૃષ્ણાપદમ્, ઉપાયપદમ્ અનુપાયપદમ્, કૌશલ્યપદમ્ અકૌશલ્યપદમ્, શુદ્ધિપદમ્ અશુદ્ધિપદમ્, યુક્તિપદમ્ અયુક્તિપદમ્, દૃષ્ટાન્તપદમ્ અદૃષ્ટાન્તપદમ્, શિષ્યપદમ્ અશિષ્યપદમ્, ગુરુપદમ્ અગુરુપદમ્, ગોત્રપદમ્ અગોત્રપદમ્, યાનત્રયપદમ્ અયાનત્રયપદમ્, નિરાભાસપદમ્ અનિરાભાસપદમ્, પ્રણિધાનપદમ્ અપ્રણિધાનપદમ્, ત્રિમણ્ડલપદમ્, અત્રિમણ્ડલપદમ્, નિમિત્તપદમ્ અનિમિત્તપદમ્, સદસત્પક્ષપદમ્ અસદસત્પક્ષપદમ્, ઉભયપદમ્ અનુભયપદમ્, સ્વપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનપદમ્ અસ્વપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનપદમ્, દૃષ્ટધર્મસુખપદમ્ અદૃષ્ટધર્મસુખપદમ્, ક્ષેત્રપદમ્ અક્ષેત્રપદમ્, અણુપદમ્ અનણુપદમ્, જલપદમ્ અજલપદમ્, ધન્વપદમ્ અધન્વપદમ્, ભૂતપદમ્ અભૂતપદમ્, સંખ્યાગણિતપદમ્ અસંખ્યાગણિતપદમ્, અભિજ્ઞાપદમ્ અનભિજ્ઞાપદમ્, ખેદપદમ્ અખેદપદમ્, ઘનપદમ્ અઘનપદમ્, શિલ્પકલાવિદ્યાપદમ્ અશિલ્પકલાવિદ્યાપદમ્, વાયુપદમ્ અવાયુપદમ્, ભૂમિપદમ્ અભૂમિપદમ્, ચિન્ત્યપદમ્ અચિન્ત્યપદમ્, પ્રજ્ઞપ્તિપદમ્ અપ્રજ્ઞપ્તિપદમ્, સ્વભાવપદમ્ અસ્વભાવપદમ્, સ્કન્ધપદમ્ અસ્કન્ધપદમ્, સત્ત્વપદમ્ અસત્ત્વપદમ્, બુદ્ધિપદમ્ અબુદ્ધિપદમ્, નિર્વાણપદમ્ અનિર્વાણપદમ્, જ્ઞેયપદમ્ અજ્ઞેયપદમ્, તીર્થ્યપદમ્ અતીર્થ્યપદમ્, ડમરપદમ્ અડમરપદમ્, માયાપદમ્ અમાયાપદમ્, સ્વપ્નપદમ્ અસ્વપ્નપદમ્, મરીચિપદમ્ અમરીચિપદમ્, બિમ્બપદમ્ અબિમ્બપદમ્, ચક્રપદમ્ અચક્રપદમ્, ગન્ધર્વપદમ્ અગન્ધર્વપદમ્, દેવપદમ્ અદેવપદમ્, અન્નપાનપદમ્ અનન્નપાનપદમ્, મૈથુનપદમ્ અમૈથુનપદમ્, દૃષ્ટપદમ્ અદૃષ્ટપદમ્, પારમિતાપદમ્ અપારમિતાપદમ્, શીલપદમ્ અશીલપદમ્,
સોભભાસ્કરનક્ષત્રપદમ્ અસોમભાસ્કરનક્ષત્રપદમ્, સત્યપદમ્ અસત્યપદમ્, ફલપદમ્ અફલપદમ્, નિરોધપદમ્ અનિરોધપદમ્, નિરોધવ્યુત્થાનપદમ્ અનિરોધવ્યુત્થાનપદમ્, ચિકિત્સાપદમ્ અચિકિત્સાપદમ્, લક્ષણપદમ્ અલક્ષણપદમ્, અઙ્ગપદમ્ અનઙ્ગપદમ્, કલાવિદ્યાપદમ્ અકલાવિદ્યાપદમ્, ધ્યાનપદમ્ અધ્યાનપદમ્, ભ્રાન્તિપદમ્ અભ્રાન્તિપદમ્, દૃશ્યપદમ્ અદૃશ્યપદમ્, રક્ષ્યપદમ્ અરક્ષ્યપદમ્, વંશપદમ્ અવંશપદમ્, ઋષિપદમ્ અનર્ષિપદમ્, રાજ્યપદમ્ અરાજ્યપદમ્, ગ્રહણપદમ્ અગ્રહણપદમ્, રત્નપદમ્ અરત્નપદમ્, વ્યાકરણપદમ્ અવ્યાકરણપદમ્, ઇચ્છન્તિકપદમ્ અનિચ્છન્તિકપદમ્, સ્ત્રીપુંનપુંસકપદમ્ અસ્ત્રીપુંનપુંસકપદમ્, રસપદમ્ અરસપદમ્, ક્રિયાપદમ્ અક્રિયાપદમ્, દેહપદમ્ અદેહપદમ્, તર્કપદમ્ અતર્કપદમ્, ચલપદમ્ અચલપદમ્, ઇન્દ્રિયપદમ્ અનિન્દ્રિયપદમ્, સંસ્કૃતપદમ્ અસંસ્કૃતપદમ્, હેતુફલપદમ્ અહેતુફલપદમ્, કનિષ્ઠપદમ્ અકનિષ્ઠપદમ્, ઋતુપદમ્ અનૃતુપદમ્, દ્રુમગુલ્મલતાવિતાનપદમ્ અદ્રુમગુલ્મલતાવિતાનપદમ્, વૈચિત્ર્યપદમ્ અવૈચિત્ર્યપદમ્, દેશનાવતારપદમ્ અદેશનાવતારપદમ્, વિનયપદમ્ અવિનયપદમ્, ભિક્ષુપદમ્ અભિક્ષુપદમ્, અધિષ્ઠાનપદમ્ અનધિષ્ઠાનપદમ્, અક્ષરપદમ્ અનક્ષરપદમ્ । ઇદં તન્મહામતે અષ્ટોત્તરં પદશતં પૂર્વબુદ્ધાનુવર્ણિતમ્ ॥
અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - કતિવિધો ભગવન્ વિજ્ઞાનાનામુત્પાદસ્થિતિનિરોધો ભવતિ? ભગવાનાહ - દ્વિવિધો મહામતે વિજ્ઞાનાનામુત્પત્તિસ્થિતિનિરોધો ભવતિ, ન ચ તાર્કિકા અવબુધ્યન્તે યદુત પ્રબન્ધનિરોધો લક્ષણનિરોધશ્ચ । દ્વિવિધ ઉત્પાદો વિજ્ઞાનાનામ્, પ્રબન્ધોત્પદો લક્ષણોત્પાદશ્ચ । દ્વિવિધા સ્થિતિઃ પ્રબન્ધસ્થિતિર્લક્ષણસ્થિતિશ્ચ । ત્રિવિધં વિજ્ઞાનં પ્રવૃત્તિલક્ષણં કર્મલક્ષણં જાતિલક્ષણં ચ । દ્વિવિધં મહામતે વિજ્ઞાનં સંક્ષેપેણ અષ્ટલક્ષણોક્તં ખ્યાતિવિજ્ઞાનં વસ્તુપ્રતિવિકલ્પવિજ્ઞાનં ચ । યથા મહામતે દર્પણસ્ય રૂપગ્રહણમ્, એવં ખ્યાતિવિજ્ઞાનસ્યાખ્યાસ્યતિ । ખ્યાતિવિજ્ઞાનં ચ મહામતે વસ્તુપ્રતિવિકલ્પવિજ્ઞાનં ચ । દ્વે ઽપ્યેતે ઽભિન્નલક્ષણે ઽન્યોન્યહેતુકે । તત્ર ખ્યાતિવિજ્ઞાનં મહામતે અચિન્ત્યવાસનાપરિણામહેતુકમ્ । વસ્તુપ્રતિવિકલ્પવિજ્ઞાનં ચ મહામતે વિષયવિકલ્પહેતુકમનાદિકાલપ્રપઞ્ચવાસનાહેતુકં ચ ॥
તત્ર સર્વેન્દ્રિયવિજ્ઞાનનિરોધો મહામતે યદુત આલયવિજ્ઞાનસ્ય અભૂતપરિકલ્પવાસનાવૈચિત્ર્યનિરોધઃ । એષ હિ મહામતે લક્ષણનિરોધઃ । પ્રબન્ધનિરોધઃ પુનર્મહામતે યસ્માચ્ચ પ્રવર્તતે । યસ્માદિતિ મહામતે યદાશ્રયેણ યદાલમ્બનેન ચ । તત્ર યદાશ્રયમનાદિકાલપ્રપઞ્ચદૌષ્ઠુલ્યવાસના યદાલમ્બનં સ્વચિત્તદૃશ્યવિજ્ઞાનવિષયે વિકલ્પાઃ । તદ્યથા મહામતે મૃત્પરમાણુભ્યો મૃત્પિણ્ડઃ, ન ચાન્યો નાનન્યઃ, તથા સુવર્ણં ભૂષણાત્ । યદિ ચ મહામતે મૃત્પિણ્ડો મૃત્પરમાણુભ્યો ઽન્યઃ સ્યાત્, તૈર્નારબ્ધઃ સ્યાત્ । સ ચારબ્ધસ્તૈર્મૃત્પરમાણુભિઃ, તસ્માન્નાન્યઃ । અથાનન્યઃ સ્યાત્, મૃત્પિણ્ડપરમાણ્વોઃ પ્રતિભાગો ન સ્યાત્ । એવમેવ મહામતે પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનાન્યાલયવિજ્ઞાનજાતિલક્ષણાદન્યાનિ સ્યુઃ, અનાલયવિજ્ઞાનહેતુકાનિ સ્યુઃ । અથાનન્યાનિ પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનનિરોધે આલયવિજ્ઞાનવિરોધઃ સ્યાત્, સ ચ ન ભવતિ સ્વજાતિલક્ષણનિરોધઃ । તસ્માન્મહામતે ન સ્વજાતિલક્ષણનિરોધો વિજ્ઞાનાનાં કિં તુ કર્મલક્ષણનિરોધઃ । સ્વજાતિલક્ષણે પુનર્નિરુધ્યમાને આલયવિજ્ઞાનનિરોધઃ સ્યાત્ । આલયવિજ્ઞાને પુનર્નિરુધ્યમાને નિર્વિશિષ્ટસ્તીર્થકરોચ્છેદવાદેનાયં વાદઃ સ્યાત્ । તીર્થકરાણાં મહામતે અયં વાદો યદુત વિષયગ્રહણોપરમાદ્વિજ્ઞાનપ્રબન્ધોપરમો ભવતિ । વિજ્ઞાનપ્રબન્ધોપરમાદનાદિકાલપ્રબન્ધવ્યુચ્છિત્તિઃ સ્યાત્ । કારણતશ્ચ મહામતે તીર્થકરાઃ પ્રબન્ધપ્રવૃત્તિં વર્ણયન્તિ । ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય રૂપાલોકસમુદયત ઉત્પત્તિં વર્ણયન્તિ અન્યત્ર કારણતઃ । કારણં પુનર્મહામતે પ્રધાનપુરુષેશ્વરકાલાણુપ્રવાદાઃ ॥
પુનરપરં મહામતે સપ્તવિધો ભાવસ્વભાવો ભવતિ યદુત સમુદયસ્વભાવો ભાવસ્વભાવો લક્ષણસ્વભાવો મહાભૂતસ્વભાવો હેતુસ્વભાવઃ પ્રત્યયસ્વભાવો નિષ્પત્તિસ્વભાવશ્ચ સપ્તમઃ ॥
પુનરપરં મહામતે સપ્તવિધઃ પરમાર્થો યદુત ચિત્તગોચરો જ્ઞાનગોચરઃ પ્રજ્ઞાગોચરો દૃષ્ટિદ્વયગોચરો દૃષ્ટિદ્વયાતિક્રાન્તગોચરઃ સુતભૂમ્યનુક્રમણગોચરસ્તથાગતસ્ય પ્રત્યાત્મગતિગોચરઃ ॥

એતન્મહામતે અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં ભાવસ્વભાવપરમાર્થહૃદયં યેન સમન્વાગતાસ્તથાગતા લૌકિકલોકોત્તરતમાન્ ધર્માનાર્યેણ પ્રજ્ઞાચક્ષુષા સ્વસામાન્યલક્ષણપતિતાન્ વ્યવસ્થાપયન્તિ । તથા ચ વ્યવસ્થાપયન્તિ યથા તીર્થકરવાદકુદૃષ્ટિસાધારણા ન ભવન્તિ । કથં ચ મહામતે તીર્થકરવાદકુદૃષ્ટિસાધારણા ભવન્તિ? યદુત સ્વચિત્તવિષયવિકલ્પદૃષ્ટ્યનવબોધનાદ્વિજ્ઞાનાનામ્ । સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાનવતારેણ મહામતે બાલપૃથગ્જના ભાવાભાવસ્વભાવપરમાર્થદૃષ્ટિદ્વયવાદિનો ભવન્તિ ॥
પુનરપરં મહામતે વિકલ્પભવત્રયદુઃખવિનિવર્તનમજ્ઞાનતૃષ્ણાકર્મપ્રત્યયવિનિવૃત્તિં સ્વચિત્તદૃશ્યમાયાવિષયાનુદર્શનં ભાષિષ્યે । યે કેચિન્મહામતે શ્રમણા વા બ્રાહ્મણા વા અભૂત્વા શ્રદ્ધાહેતુફલાભિવ્યક્તિદ્રવ્યં ચ કાલાવસ્થિતં પ્રત્યયેષુ ચ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનામુત્પાદસ્થિતિં ચેચ્છન્તિ, ભૂત્વા ચ વ્યયમ્, તે મહામતે સંતતિક્રિયોત્પાદભઙ્ગભવનિર્વાણમાર્ગકર્મફલસત્યવિનાશોચ્છેદવાદિનો ભવન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદિદં પ્રત્યક્ષાનુપલબ્ધેરાદ્યદર્શનાભાવાત્ । તદ્યથા મહામતે ઘટકપાલાભાવો ઘટકૃત્યં ન કરોતિ, નાપિ દગ્ધબીજમઙ્કુરકૃત્યં કરોતિ, એવમેવ મહામતે યે સ્કન્ધધાત્વાયતનભાવા નિરુદ્ધા નિરુધ્યન્તે નિરોત્સ્યન્તે, સ્વચિત્તદૃશ્યવિકલ્પદર્શનાહેતુત્વાન્નાસ્તિ નૈરન્તર્યપ્રવૃત્તિઃ ॥
યદિ પુનર્મહામતે અભૂત્વા શ્રદ્ધાવિજ્ઞાનાનાં ત્રિસંગતિપ્રત્યયક્રિયાયોગેનોત્પત્તિરભવિષ્યત્, અસતામપિ મહામતે કૂર્મરોમ્નામુત્પત્તિરભવિષ્યત્, સિકતાભ્યો વા તૈલસ્ય । પ્રતિજ્ઞાહાનિર્નિયમનિરોધશ્ચ મહામતે પ્રસજ્યતે, ક્રિયાકર્મકરણવૈયર્થ્યં ચ સદસતો બ્રુવતઃ । તેષામપિ મહામતે ત્રિસંગતિપ્રત્યયક્રિયાયોગેનોપદેશો વિદ્યતે હેતુફલસ્વલક્ષણતયા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસત્સલ્લક્ષણાસ્તિતાં યુક્ત્યાગમૈસ્તર્કભૂમૌ વર્તમાનાઃ સ્વદૃષ્ટિદોષવાસનતયા નિર્દેક્ષ્યન્તિ । એવમેવ મહામતે બાલપૃથગ્જનાઃ કુદૃષ્ટિદષ્ટા વિષમમતયો ઽજ્ઞૈઃ પ્રણીતં સર્વપ્રણીતમિતિ વક્ષ્યન્તિ ॥
યે પુનરન્યે મહામતે શ્રમણા વા બ્રાહ્મણા વા નિઃસ્વભાવઘનાલાતચક્રગન્ધર્વનગરાનુત્પાદમાયામરીચ્યુદકચન્દ્રસ્વપ્નસ્વભાવબાહ્યચિત્તદૃશ્યવિકલ્પાનાદિકાલપ્રપઞ્ચદર્શનેન સ્વચિત્તવિકલ્પપ્રત્યયવિનિવૃત્તિરહિતાઃ પરિકલ્પિતાભિધાનલક્ષ્યલક્ષણાભિધેયરહિતા દેહભોગપ્રતિષ્ઠાસમાલયવિજ્ઞાનવિષયગ્રાહ્યગ્રાહકવિસંયુક્તં નિરાભાસગોચરમુત્પાદસ્થિતિભઙ્ગવર્જ્યં સ્વચિત્તોત્પાદાનુગતં વિભાવયિષ્યન્તિ, નચિરાત્તે મહામતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સંસારનિર્વાણસમતાપ્રાપ્તા ભવિષ્યન્તિ । મહાકરુણોપાયકૌશલ્યાનાભોગગતેન મહામતે પ્રયોગેન સર્વસત્ત્વમાયાપ્રતિબિમ્બસમતયા અનારબ્ધપ્રત્યયતયા અધ્યાત્મબાહ્યવિષયવિમુક્તતયા ચિત્તબાહ્યાદર્શનતયા અનિમિત્તાધિષ્ઠાનાનુગતા અનુપૂર્વેણ ભૂમિક્રમસમાધિવિષયાનુગમનતયા ત્રૈધાતુકસ્વચિત્તતયા અધિમુક્તિતઃ પ્રતિવિભાવયમાના માયોપમસમાધિં પ્રતિલભન્તે । સ્વચિત્તનિરાભાસમાત્રાવતારેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારાનુપ્રાપ્તા ઉત્પાદક્રિયાયોગવિરહિતાઃ સમાધિવજ્રબિમ્બોપમં તથાગતકાયાનુગતં તથતાનિર્માણાનુગતં બલાભિજ્ઞાવશિતાકૃપાકરુણોપાયમણ્ડિતં સર્વબુદ્ધક્ષેત્રતીર્થ્યાયતનોપગતં ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનરહિતં પરાવૃત્ત્યાનુશ્રયાનુપૂર્વકં તથાગતકાયં મહામતે તે બોધિસત્ત્વાઃ ( વૈદ્ય 20 ) પ્રતિલપ્સ્યન્તે । તસ્માત્તર્હિ મહામતે બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈસ્તથાગતકાયાનુગમેન પ્રતિલાભિના સ્કન્ધધાત્વાયતનચિત્તહેતુપ્રત્યયક્રિયાયોગોત્પાદસ્થિતિભઙ્ગવિકલ્પપ્રપઞ્ચરહિતૈર્ભવિતવ્યં ચિત્તમાત્રાનુસારિભિઃ ॥
અનાદિકાલાપ્રપઞ્ચદૌષ્ઠુલ્યવિકલ્પવાસનહેતુકં ત્રિભવં પશ્યતો નિરાભાસબુદ્ધભૂમ્યનુત્પાદસ્મરણતયા પ્રત્યાત્માર્યધર્મગતિંગતઃ સ્વચિત્તવશવર્તી અનાભોગચર્યાગતિંગતો વિશ્વરૂપમણિસદૃશઃ સૂક્ષ્મૈઃ સત્ત્વચિત્તાનુપ્રવેશકૈર્નિર્માણવિગ્રહૈશ્ચિત્તમાત્રાવધારણતયા ભૂમિક્રમાનુસંઘૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ । તસ્માત્તર્હિ મહામતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સ્વસિદ્ધાન્તકુશલેન ભવિતવ્યમ્ ॥
પુનરપિ મહામતિરાહ - દેશયતુ મે ભગવાન્ ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનપઞ્ચધર્મસ્વભાવલક્ષણકુસુમધર્મપર્યાયં બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનુયાતં સ્વચિત્તદૃશ્યગોચરવિસંયોજનં સર્વભાષ્યયુક્તિતત્ત્વલક્ષણવિદારણં સર્વબુદ્ધપ્રવચનહૃદયં લઙ્કાપુરિગિરિમલયે નિવાસિનો બોધિસત્ત્વાનારભ્યોદધિતરંગાલયવિજ્ઞાનગોચરં ધર્મકાયં તથાગતાનુગીતં પ્રભાષસ્વ ॥
અથ ખલુ ભગવાન્ પુનરેવ મહામતિં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - ચતુર્ભિર્મહામતે કારણૈશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં પ્રવર્તતે । કતમૈશ્ચતુર્ભિઃ? યદુત સ્વચિત્તદૃશ્યગ્રહણાનવબોધતો ઽનાદિકાલપ્રપઞ્ચદૌષ્ઠુલ્યરૂપવાસનાભિનિવેશતો વિજ્ઞાનપ્રકૃતિસ્વભાવતો વિચિત્રરૂપલક્ષણકૌતૂહલતઃ । એભિર્મહામતે ચતુર્ભિઃ કારણૈરોઘાન્તરજલસ્થાનીયાદાલયવિજ્ઞાનાત્પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનતરંગૌત્પદ્યતે । યથા મહામતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાને, એવં સર્વન્દ્રિયપરમાણુરોમકૂપેષુ યુગપત્પ્રવૃત્તિક્રમવિષયાદર્શબિમ્બદર્શનવત્ ઉદધેઃ પવનાહતા ઇવ મહામતે વિષયપવનચિત્તોદધિતરંગા અવ્યુચ્છિન્નહેતુક્રિયાલક્ષણા અન્યોન્યવિનિર્મુક્તાઃ કર્મજાતિલક્ષણસુવિનિબદ્ધરૂપસ્વભાવાનવધારિણો મહામતે પઞ્ચ વિજ્ઞાનકાયાઃ પ્રવર્તન્તે । સહ તૈરેવ મહામતે પઞ્ચભિર્વિજ્ઞાનકાયૈર્હેતુવિષયપરિચ્છેદલક્ષણાવધારકં નામ મનોવિજ્ઞાનં તદ્ધેતુજશરીરં પ્રવર્તતે । ન ચ તેષાં તસ્ય ચૈવં ભવતિ - વયમત્રાન્યોન્યહેતુકાઃ સ્વચિત્તદૃશ્યવિકલ્પાભિનિવેશપ્રવૃત્તા ઇતિ ॥

અથ ચ અન્યોન્યાભિન્નલક્ષણસહિતાઃ પ્રવર્તન્તે વિજ્ઞપ્તિવિષયપરિચ્છેદે । તથા ચ પ્રવર્તમાનાઃ પ્રવર્તન્તે યથા સમાપન્નસ્યાપિ યોગિનઃ સૂક્ષ્મગતિવાસનાપ્રવૃત્તા ન પ્રજ્ઞાયન્તે । યોગિનાં ચૈવં ભવતિ - નિરોધ્ય વિજ્ઞાનાનિ સમાપત્સ્યામહે ઇતિ । તે ચાનિરુદ્ધૈરેવ વિજ્ઞાનૈઃ સમાપદ્યન્તે વાસનાબીજાનિરોધાદનિરુદ્ધાઃ, વિષયપ્રવૃત્તગ્રહણવૈકલ્યાન્નિરુદ્ધાઃ । એવં સૂક્ષ્મો મહામતે આલયવિજ્ઞાનગતિપ્રચારો યત્તથાગતં સ્થાપયિત્વા ભૂમિપ્રતિષ્ઠિતાંશ્ચ બોધિસત્ત્વાન્, ન સુકરમન્યૈઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતીર્થ્યયોગયોગિભિરધિગન્તું સમાધિપ્રજ્ઞાબલાધાનતો ઽપિ વા પરિચ્છેત્તુમ્ । અન્યત્ર ભૂમિલક્ષણપ્રજ્ઞાજ્ઞાનકૌશલપદપ્રભેદવિનિશ્ચયજિનાનન્તકુશલમૂલોપચયસ્વચિત્તદૃશ્યવિકલ્પપ્રપઞ્ચવિરહિતૈર્વનગહનગુહાલયાન્તર્ગતૈર્મહામતે હીનોત્કૃષ્ટમધ્યમયોગયોગિભિર્ન શક્યં સ્વચિત્તવિકલ્પદૃશ્યધારાદ્રષ્ટ્રનન્તક્ષેત્રજિનાભિષેકવશિતાબલાભિજ્ઞાસમાધયઃ ( વૈદ્ય 21 ) પ્રાપ્તુમ્ । કલ્યાણમિત્રજિનપુરસ્કૃતૈર્મહામતે શક્યં ચિત્તમનોવિજ્ઞાનં સ્વચિત્તદૃશ્યસ્વભાવગોચરવિકલ્પસંસારભવોદધિં કર્મતૃષ્ણાજ્ઞાનહેતુકં તર્તુમ્ । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે યોગિના કલ્યાણમિત્રજિનયોગે યોગઃ પ્રારબ્ધવ્યઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
તરંગા હ્યુદધેર્યદ્વત્પવનપ્રત્યયેરિતાઃ ।
નૃત્યમાનાઃ પ્રવર્તન્તે વ્યુચ્છેદશ્ચ ન વિદ્યતે

આલયૌઘસ્તથા નિત્યં વિષયપવનેરિતઃ ।
ચિત્રૈસ્તરંગવિજ્ઞાનૈર્નૃત્યમાનઃ પ્રવર્તતે

નીલે રક્તે ઽથ લવણે શઙ્ખે ક્ષીરે ચ શાર્કરે ।
કષાયૈઃ ફલપુષ્પાદ્યૈઃ કિરણા યથ ભાસ્કરે

ન ચાન્યેન ચ નાનન્યેન તરંગા હ્યુદધેર્મતાઃ ।
વિજ્ઞાનાનિ તથા સપ્ત ચિત્તેન સહ સંયુતાઃ

ઉદધેઃ પરિણામો ઽસૌ તરંગાણાં વિચિત્રતા ।
આલયં હિ તથા ચિત્રં વિજ્ઞાનાખ્યં પ્રવર્તતે

ચિત્તં મનશ્ચ વિજ્ઞાનં લક્ષણાર્થં પ્રકલ્પ્યતે ।
અભિન્નલક્ષણા હ્યષ્ટૌ ન લક્ષ્યા ન ચ લક્ષણમ્

ઉદધેશ્ચ તરંગાણાં યથા નાસ્તિ વિશેષણમ્ ।
વિજ્ઞાનાનાં તથા ચિત્તૈઃ પરિણામો ન લભ્યતે

ચિત્તેન ચીયતે કર્મ મનસા ચ વિચીયતે ।
વિજ્ઞાનેન વિજાનાતિ દૃશ્યં કલ્પેતિ પઞ્ચભિઃ

નીલરક્તપ્રકારં હિ વિજ્ઞાનં ખ્યાયતે નૃણામ્ ।
તરંગચિત્તસાધર્મ્યં વદ કસ્માન્મહામતે

નીલરક્તપ્રકારં હિ તરંગેષુ ન વિદ્યતે ।
વૃત્તિશ્ચ વર્ણ્યતે ચિત્તં લક્ષણાર્થં હિ બાલિશાન્

ન તસ્ય વિદ્યતે વૃત્તિઃ સ્વચિત્તં ગ્રાહ્યવર્જિતમ્ ।
ગ્રાહ્યે સતિ હિ વૈ ગ્રાહસ્તરંગૈઃ સહ સાધ્યતે

દેહભોગપ્રતિષ્ઠાનં વિજ્ઞાનં ખ્યાયતે નૃણામ્ ।
તેનાસ્ય દૃશ્યતે વૃત્તિસ્તરંગૈઃ સહ સાદૃશા

ઉદધિસ્તરંગભાવેન નૃત્યમાનો વિભાવ્યતે ।
આલયસ્ય તથા વૃત્તિઃ કસ્માદ્બુદ્ધ્યા ન ગમ્યતે

બાલાનાં બુદ્ધિવૈકલ્યાદાલયં હ્યુદધિર્યથા ।
તરંગવૃત્તિસાધર્મ્યં દૃષ્ટાન્તેનોપનીયતે

ઉદેતિ ભાસ્કરો યદ્વત્સમહીનોત્તમે જિને ।
તથા ત્વં લોકપ્રદ્યોત તત્ત્વં દેશેસિ બાલિશાન્

કૃત્વા ધર્મેષ્વવસ્થાનં કસ્માત્તત્ત્વં ન ભાષસે ।
ભાષસે યદિ વા તત્ત્વં ચિત્તે તત્ત્વં ન વિદ્યતે

ઉદધેર્યથા તરંગા હિ દર્પણે સુપિને યથા ।
દૃશ્યન્તિ યુગપત્કાલે તથા ચિત્તં સ્વગોચરે

વૈકલ્યાદ્વિષયાણાં હિ ક્રમવૃત્ત્યા પ્રવર્તતે ।
વિજ્ઞાનેન વિજાનાતિ મનસા મન્યતે પુનઃ

પઞ્ચાનાં ખ્યાયતે દૃશ્યં ક્રમો નાસ્તિ સમાહિતે ।
ચિત્રાચાર્યો યથા કશ્ચિચ્ચિત્રાન્તેવાસિકો ઽપિ વા ।
ચિત્રાર્થે નામયેદ્રઙ્ગાન્ દેશયામિ તથા હ્યહમ્

રઙ્ગે ન વિદ્યતે ચિત્રં ન ભૂમૌ ન ચ ભાજને ।
સત્ત્વાનાં કર્ષણાર્થાય રઙ્ગૈશ્ચિત્રં વિકલ્પ્યતે ।
દેશના વ્યભિચારં ચ તત્ત્વં હ્યક્ષરવર્જિતમ્

કૃત્વા ધર્મેષ્વવસ્થાનં તત્ત્વં દેશેમિ યોગિનામ્ ।
તત્ત્વં પ્રત્યાત્મગતિકં કલ્પ્યકલ્પેન વર્જિતમ્ ।
દેશેમિ જિનપુત્રાણાં નેયં બાલાન દેશના

વિચિત્રા હિ યથા માયા દૃશ્યતે ન ચ વિદ્યતે ।
દેશનાપિ તથા ચિત્રા દેશ્યતે ઽવ્યભિચારિણી ।
દેશના હિ યદન્યસ્ય તદન્યસ્યાપ્યદેશના

આતુરે આતુરે યદ્વદ્ભિષદ્રગ્વ્યં પ્રયચ્છતિ ।
બુદ્ધા હિ તદ્વત્સત્ત્વાનાં ચિત્તમાત્રં વદન્તિ વૈ

તાર્કિકાણામવિષયં શ્રાવકાણાં ન ચૈવ હિ ।
યં દેશયન્તિ વૈ નાથાઃ પ્રત્યાત્મગતિગોચરમ્

પુનરપરં મહામતે બોધિસત્ત્વેન સ્વચિત્તદૃશ્યગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પગોચરં પરિજ્ઞાતુકામેન સંગણિકાઅસંસર્ગમિદ્ધનિવરણવિગતેન ભવિતવ્યમ્ । પ્રથમમધ્યમપશ્ચાદ્રાત્રજાગરિકાયોગનુયુક્તેન ભવિતવ્યમ્ । કુતીર્થ્યશાસ્ત્રાખ્યાયિકાશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનલક્ષણવિરહિતેન ચ ભવિતવ્યમ્ । સ્વચિત્તદૃશ્યવિકલ્પલક્ષણગતિંગતેન ચ ભવિતવ્યં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ॥
પુનરપરં મહામતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ચિત્તવિજ્ઞાનપ્રજ્ઞાલક્ષણવ્યવસ્થાયાં સ્થિત્વા ઉપરિષ્ટાદાર્યજ્ઞાનલક્ષણત્રયયોગઃ કરણીયઃ । તત્રોપરિષ્ટાદાર્યજ્ઞાનલક્ષણત્રયં મહામતે કતમત્? યદુત નિરાભાસલક્ષણં સર્વબુદ્ધસ્વપ્રણિધાનાધિષ્ઠાનલક્ષણં પ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનગતિલક્ષણં ( વૈદ્ય 23 ) ચ । યાન્યધિગમ્ય યોગી ખઞ્જગર્દભ ઇવ ચિત્તપ્રજ્ઞાજ્ઞાનલક્ષણં હિત્વા જિનસુતાષ્ટમીં પ્રાપ્ય ભૂમિં તદુત્તરે લક્ષણત્રયે યોગમાપદ્યતે ॥
તત્ર નિરાભાસલક્ષણં પુનર્મહામતે સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતીર્થલક્ષણપરિચયાત્પ્રવર્તતે । અધિષ્ઠાનલક્ષણં પુનર્મહામતે પૂર્વબુદ્ધસ્વપ્રણિધાનાધિષ્ઠાનતઃ પ્રવર્તતે । પ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનગતિલક્ષણં પુનર્મહામતે સર્વધર્મલક્ષણાનભિનિવેશતો માયોપમસમાધિકાયપ્રતિલમ્ભાદ્બુદ્ધભૂમિગતિગમનપ્રચારાત્ પ્રવર્તતે । એતન્મહામતે આર્યાણાં લક્ષણત્રયં યેનાર્યેણ લક્ષત્રયેણ સમન્વાગતા આર્યાઃ સ્વપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનગતિગોચરમધિગચ્છન્તિ । તસ્માત્તર્હિ મહામતે આર્યજ્ઞાનલક્ષણત્રયયોગઃ કરણીયઃ ॥
અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરેવ તસ્યા બોધિસત્ત્વપર્ષદશ્ચિત્તાશયવિચારમાજ્ઞાય આર્યજ્ઞાનવસ્તુપ્રવિચયં નામ ધર્મપર્યાયં સર્વબુદ્ધાધિષ્ઠાનાધિષ્ઠિતો ભગવન્તં પરિપૃચ્છતિ સ્મ - દેશયતુ મે ભગવાનાર્યજ્ઞાનવસ્તુપ્રવિચયં નામ ધર્મપર્યાયમષ્ટોત્તરપદશતપ્રભેદાશ્રયમ્, યમાશ્રિત્ય તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સ્વસામાન્યલક્ષણપતિતાનાં પરિકલ્પિતસ્વભાવગતિપ્રભેદં દેશયન્તિ, યેન પરિકલ્પિતસ્વભાવગતિપ્રભેદેન સુપ્રતિવિભાગવિદ્ધેન પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યપ્રચારં પ્રતિવિશોધ્ય ભૂમિષુ કૃતવિદ્યાઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતીર્થકરધ્યાનસમાધિસમાપત્તિસુખમતિક્રમ્ય તથાગતાચિન્ત્યવિષયપ્રચારગતિપ્રચારં પઞ્ચધર્મસ્વભાવગતિવિનિવૃત્તં તથાગતં ધર્મકાયં પ્રજ્ઞાજ્ઞાનસુનિબદ્ધધર્મં માયાવિષયાભિનિવૃત્તં સર્વબુદ્ધક્ષેત્રતુષિતભવનાકનિષ્ઠાલયોપગં તથાગતકાયં પ્રતિલભેરન્ ॥
ભગવાનાહ - ઇહ મહામતે એકે તીર્થ્યાતીર્થ્યદૃષ્ટયો નાસ્તિત્વાભિનિવિષ્ટા વિકલ્પબુદ્ધિહેતુક્ષયસ્વભાવાભાવાન્નાસ્તિ શશસ્ય વિષાણં વિકલ્પયન્તિ । યથા શશવિષાણં નાસ્તિ, એવં સર્વધર્માઃ । અન્યે પુનર્મહામતે ભૂતગુણાણુદ્રવ્યસંસ્થાનસંનિવેશવિશેષં દૃષ્ટ્વા નાસ્તિશશશૃઙ્ગાભિનિવેશાભિનિવિષ્ટા અસ્તિ ગોશૃઙ્ગમિતિ કલ્પયન્તિ । તે મહામતે અન્તદ્વયદૃષ્ટિપતિતાશ્ચિત્તમાત્રાનવધારિતમતયઃ । સ્વચિત્તધાતુવિકલ્પેન તે પુષ્ણન્તિ । દેહભોગપ્રતિષ્ઠાગતિવિકલ્પમાત્રે મહામતે શશશૃઙ્ગં નાસ્ત્યસ્તિવિનિવૃત્તં ન કલ્પયેત્તથા મહામતે સર્વભાવાનાં નાસ્ત્યસ્તિવિનિવૃત્તં ન કલ્પયિતવ્યમ્ ॥
યે પુનર્મહામતે નાસ્ત્યસ્તિવિનિવૃત્તા નાસ્તિ શશશૃઙ્ગં ન કલ્પયન્તિ, તૈરન્યોન્યાપેક્ષહેતુત્વાન્નાસ્તિ શશવિષાણમિતિ ન કલ્પયિતવ્યમ્ । આપરમાણુપ્રવિચયાદ્વસ્ત્વનુપલબ્ધભાવાન્મહામતે આર્યજ્ઞાનગોચરવિનિવૃત્તમસ્તિ ગોશૃઙ્ગમિતિ ન કલ્પયિતવ્યમ્ ॥
અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - નનુ ભગવન્ વિકલ્પસ્યાપ્રવૃત્તિલક્ષણં દૃષ્ટ્વા અનુમિમીમહે વિકલ્પાપ્રવૃત્ત્યપેક્ષં તસ્ય નાસ્તિત્વમ્ । ભગવાનાહ - ન હિ મહામતે વિકલ્પાપ્રવૃત્ત્યપેક્ષં તસ્ય નાસ્તિત્વમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? વિકલ્પસ્ય તત્પ્રવૃત્તિહેતુત્વાત્ । તદ્વિષાણાશ્રયપ્રવૃત્તો હિ મહામતે વિકલ્પઃ । યસ્માદ્વિષાણાશ્રયપ્રવૃત્તો મહામતે વિકલ્પઃ, તસ્માદાશ્રયહેતુત્વાદન્યાનન્યવિવર્જિતત્વાન્ન હિ તદપેક્ષં નાસ્તિત્વં શશવિષાણસ્ય । ( વૈદ્ય 24 ) યદિ પુનર્મહામતે વિકલ્પો ઽન્યઃ સ્યાચ્છશવિષાણાદવિષાણહેતુકઃ સ્યાત્ । અથાનન્યઃ સ્યાત્, તદ્ધેતુકત્વાદાપરમાણુપ્રવિચયાનુપલબ્ધેર્વિષાણાદનન્યત્વાત્તદભાવઃ સ્યાત્ । તદુભયભાવાભાવાત્કસ્ય કિમપેક્ષ્ય નાસ્તિત્વં ભવતિ? અથ ન ભવતિ મહામતે અપેક્ષ્ય નાસ્તિત્વં શશવિષાણસ્ય અસ્તિત્વમપેક્ષ્ય નાસ્તિત્વં શશવિષાણં ન કલ્પયિતવ્યં વિષમહેતુત્વાન્મહામતે નાસ્ત્યસ્તિત્વમ્ સિદ્ધિર્ન ભવતિ નાસ્ત્યસ્તિત્વવાદિનામ્ । અન્યે પુનર્મહામતે તીર્થકરદૃષ્ટયો રૂપકારણસંસ્થાનાભિનિવેશાભિનિવિષ્ટા આકાશભાવાપરિચ્છેદકુશલા રૂપમાકાશભાવવિગતં પરિચ્છેદં દૃષ્ટ્વા વિકલ્પયન્તિ । આકાશમેવ ચ મહામતે રૂપમ્ । રૂપભૂતાનુપ્રવેશાન્મહામતે રૂપમેવાકાશમ્ । આધેયાધારવ્યયસ્થાનભાવેન મહામતે રૂપાકાશકારણયોઃ પ્રવિભાગઃ પ્રત્યેતવ્યઃ । ભૂતાનિ મહામતે પ્રવર્તમાનાનિ પરસ્પરસ્વલક્ષણભેદભિન્નાનિ આકાશે ચાપ્રતિષ્ઠિતાનિ । ન ચ તેષ્વાકાશં નાસ્તિ । એવમેવ શશસ્ય વિષાણં મહામતે ગોવિષાણમપેક્ષ્ય ભવતિ । ગોવિષાણં પુનર્મહામતે અણુશો વિભજ્યમાનં પુનરપ્યણવો વિભજ્યમાના અણુત્વલક્ષણે નાવતિષ્ઠન્તે । તસ્ય કિમપેક્ષ્ય નાસ્તિત્વં ભવતિ? અથાન્યદપેક્ષ્ય વસ્તુ, તદપ્યેવંધર્મિ ॥
અથ ખલુ ભગવાન્ પુનરપિ મહામતિં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - શશગોશૃઙ્ગાકાશરૂપપદૃષ્ટિવિકલ્પવિગતેન મહામતે ભવિતવ્યમ્, તદન્યૈશ્ચ બોધિસત્ત્વૈઃ । સ્વચિત્તદૃશ્યવિકલ્પાનુગમમનસા ચ મહામતે ભવિતવ્યમ્ । સર્વજિનસુતક્ષેત્રમણ્ડલે ચ ત્વયા સ્વચિત્તદૃશ્યયોગોપદેશઃ કરણીયઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
દૃશ્યં ન વિદ્યતે ચિત્તં ચિત્તં દૃશ્યાત્પ્રવર્તતે ।
દેવભોગપ્રતિષ્ઠાનમાલયં ખ્યાયતે નૃણામ્

ચિત્તં મનશ્ચ વિજ્ઞાનં સ્વભાવં ધર્મપઞ્ચકમ્ ।
નૈરાત્મ્યં દ્વિતયં શુદ્ધં પ્રભાષન્તે વિનાયકાઃ

દીર્ઘહ્રસ્વાદિસંબન્ધમન્યોન્યતઃ પ્રવર્તતે ।
અસ્તિત્વસાધકં નાસ્તિ અસ્તિ નાસ્તિત્વસાધકમ્

અણુશો ભજ્યમાનં હિ નૈવ રૂપં વિકલ્પયેત્ ।
ચિત્તમાત્રં વ્યવસ્થાનં કુદૃષ્ટ્યા ન પ્રસીદતિ

તાર્કિકાણામવિષયઃ શ્રાવકાણાં ન ચૈવ હિ ।
યં દેશયન્તિ વૈ નાથાઃ પ્રત્યાત્મગતિગોચરમ્

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ સ્વચિત્તદૃશ્યધારાવિશુદ્ધ્યર્થં ભગવન્તમધ્યેષતે સ્મ - કથં ભગવન્ સ્વચિત્તદૃશ્યધારા વિશુધ્યતિ યુગપત્ક્રમવૃત્ત્યા વા? ભગવાનાહ - ક્રમવૃત્ત્યા મહામતે સ્વચિત્તદૃશ્યધારા વિશુધ્યતિ ન યુગપત્ । તદ્યથા મહામતે આમ્રફલાનિ ક્રમશઃ પચ્યન્તે ન યુગપત્, એવમેવ મહામતે સ્વચિત્તદૃશ્યધારા સત્ત્વાનાં ક્રમશો વિશુધ્યતિ ( વૈદ્ય 25 ) ન યુગપત્ । તદ્યથા મહામતે કુમ્ભકારઃ ક્રમશો ભાણ્ડાનિ કુરુતે ન યુગપત્, એવમેવ મહામતે તથાગતઃ સત્ત્વાનાં સ્વચિત્તદૃશ્યધારાં ક્રમશો વિશોધયતિ ન યુગપત્ । તદ્યથા મહામતે પૃથિવ્યાં તૃણગુલ્મૌષધિવનસ્પતયઃ ક્રમવૃત્ત્યા વિરોહન્તિ ન યુગપત્, એવમેવ મહામતે સત્ત્વાનાં તથાગતઃ ક્રમશઃ સ્વચિત્તદૃશ્યધારાં વિશોધયતિ ન યુગપત્ । તદ્યથા મહામતે હાસ્યલાસ્યગીતવાદિત્રવીણાલેખ્યયોગ્યાઃ ક્રમશઃ પ્રવર્તન્તે ન યુગપત્, એવેમેવ મહામતે તથાગતઃ સર્વસત્ત્વાનાં ક્રમશઃ સ્વચિત્તદૃશ્યધારાં વિશોધયતિ ન યુગપત્ । તદ્યથા મહામતે દર્પણાન્તર્ગતાઃ સર્વરૂપાવભાસાઃ સંદૃશ્યન્તે નિર્વિકલ્પા યુગપત્, એવમેવ મહામતે સ્વચિત્તદૃશ્યધારાં યુગપત્તથાગતઃ સર્વસત્ત્વાનાં વિશોધયતિ નિર્વિકલ્પાં નિરાભાસગોચરામ્ । તદ્યથા મહામતે સોમાદિત્યમણ્ડલં યુગપત્સર્વરૂપાવભાસાન્ કિરણૈઃ પ્રકાશયતિ, એવમેવ મહામતે તથાગતઃ સ્વચિત્તદૃશ્યદૌષ્ઠુલ્યવાસનાવિગતાનાં સત્ત્વાનાં યુગપદચિન્ત્યજ્ઞાનજિનગોચરવિષયં સંદર્શયતિ । તદ્યથા મહામતે આલયવિજ્ઞાનં સ્વચિત્તદૃશ્યદેહપ્રતિષ્ઠાભોગવિષયં યુગપદ્વિભાવયતિ, એવમેવ મહામતે નિષ્યન્દબુદ્ધો યુગપત્સત્ત્વગોચરં પરિપાચ્ય આકનિષ્ઠભવનવિમાનાલયયોગં યોગિનામર્પયતિ । તદ્યથા મહામતે ધર્મતાબુદ્ધો યુગપન્નિષ્યન્દનિર્માણકિરણૈર્વિરાજતે, એવમેવ મહામતે પ્રત્યાત્માર્યગતિધર્મલક્ષણં ભાવાભાવકુદૃષ્ટિવિનિવર્તનતયા યુગપદ્વિરાજતે ॥
પુનરપરં મહામતે ધર્મતાનિષ્યન્દબુદ્ધઃ સ્વસામાન્યલક્ષણપતિતાત્સર્વધર્માત્સ્વચિત્તદૃશ્યવાસનાહેતુલક્ષણોપનિબદ્ધાત્પરિકલ્પિતસ્વભાવાભિનિવેશહેતુકાનતદાત્મકવિવિધમાયારઙ્ગપુરુષવૈચિત્ર્યાભિનિવેશાનુપલબ્ધિતો મહામતે દેશયતિ । પુનરપરં મહામતે પરિકલ્પિતસ્વભાવવૃત્તિલક્ષણં પરતન્ત્રસ્વભાવાભિનિવેશતઃ પ્રવર્તતે । તદ્યથા તૃણકાષ્ઠગુલ્મલતાશ્રયાન્માયાવિદ્યાપુરુષસંયોગાત્સર્વસત્ત્વરૂપધારિણં માયાપુરુષવિગ્રહમભિનિષ્પન્નૈકસત્ત્વશરીરં વિવિધકલ્પવિકલ્પિતં ખ્યાયતે, તથા ખ્યાયન્નપિ મહામતે તદાત્મકો ન ભવતિ, એવમેવ મહામતે પરતન્ત્રસ્વભાવે પરિકલ્પિતસ્વભાવે વિવિધવિકલ્પચિત્તવિચિત્રલક્ષણં ખ્યાયતે । વસ્તુપરિકલ્પલક્ષણાભિનિવેશવાસનાત્પરિકલ્પયન્ મહામતે પરિકલ્પિતસ્વભાવલક્ષણં ભવતિ । એષા મહામતે નિષ્યન્દબુદ્ધદેશના । ધર્મતાબુદ્ધઃ પુનર્મહામતે ચિત્તસ્વભાવલક્ષણવિસંયુક્તાં પ્રત્યાત્માર્યગતિગોચરવ્યવસ્થાં કરોતિ । નિર્મિતનિર્માણબુદ્ધઃ પુનર્મહામતે દાનશીલધ્યાનસમાધિચિત્રપ્રજ્ઞાજ્ઞાનસ્કન્ધધાત્વાયતનવિમોક્ષવિજ્ઞાનગતિલક્ષણપ્રભેદપ્રચારં વ્યવસ્થાપયતિ । તીર્થ્યદૃષ્ટ્યા ચ રૂપ્યસમતિક્રમણલક્ષણં દેશયતિ । ધર્મતાબુદ્ધઃ પુનર્મહામતે નિરાલમ્બઃ । આલમ્બવિગતં સર્વક્રિયેન્દ્રિયપ્રમાણલક્ષણવિનિવૃત્તમવિષયં બાલશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતીર્થકરાત્મકલક્ષણાભિનિવેશાભિનિવિષ્ટાનામ્ । તસ્માત્તર્હિ મહામતે પ્રત્યાત્માર્યગતિવિશેષલક્ષણે યોગઃ કરણીયઃ । સ્વચિત્તલક્ષણદૃશ્યવિનિવૃત્તિદૃષ્ટિના ચ તે ભવિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં મહામતે દ્વિવિધં શ્રાવકયાનનયપ્રભેદલક્ષણં યદુત પ્રત્યાત્માર્યાધિગમવિશેષલક્ષણં ચ ભાવવિકલ્પસ્વભાવાભિનિવેશલક્ષણં ચ । તત્ર મહામતે પ્રત્યાત્માર્યાધિગમવિશેષલક્ષણં શ્રાવકાણાં કતમત્? યદુત શૂન્યતાનાત્મદુઃખાનિત્યવિષયસત્યવૈરાગ્યોપશમાત્સ્કન્ધધાત્વાયતનસ્વસામાન્યલક્ષણબાહ્યાર્થવિનાશલક્ષણાદ્યથાભૂતપરિજ્ઞાનાચ્ચિત્તં ( વૈદ્ય 26 ) સમાધીયતે । સ્વચિત્તં સમાધાય ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિમાર્ગફલસમાપત્તિવિમુક્તિવાસનાચિન્ત્યપરિણતિચ્યુતિવિગતં પ્રત્યાત્માર્યગતિલક્ષણસુખવિહારં મહામતે અધિગચ્છન્તિ શ્રાવકાઃ । એતન્મહામતે શ્રાવકાણાં પ્રત્યાત્માર્યગતિલક્ષણમ્ । એતદ્ધિ મહામતે શ્રાવકાણાં પ્રત્યાત્માર્યાધિગમવિહારસુખમધિગમ્ય બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નિરોધસુખં સમાપત્તિસુખં ચ સત્ત્વક્રિયાપેક્ષયા પૂર્વસ્વપ્રણિધાનાભિનિર્હૃતતયા ચ ન સાક્ષાત્કરણીયમ્ । એતન્મહામતે શ્રાવકાણાં પ્રત્યાત્માર્યગતિલક્ષણસુખં યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રત્યાત્માર્યગતિલક્ષણસુખે ન શિક્ષિતવ્યમ્ । ભાવવિકલ્પસ્વભાવાભિનિવેશઃ પુનર્મહામતે શ્રાવકાણાં કતમઃ? યદુત નીલપીતોષ્ણદ્રવચલકઠિનાનિ મહાભૂતાન્યક્રિયાપ્રવૃત્તાનિ સ્વસામાન્યલક્ષણયુક્ત્યાગમપ્રમાણસુવિનિબદ્ધાનિ દૃષ્ટ્વા તત્સ્વભાવાભિનિવેશવિકલ્પઃ પ્રવર્તતે । એતન્મહામતે બોધિસત્ત્વેનાધિગમ્ય વ્યાવર્તયિતવ્યમ્ । ધર્મનૈરાત્મ્યલક્ષણાનુપ્રવેશતયા પુદ્ગલનૈરાત્મ્યલક્ષણદૃષ્ટિં નિવાર્ય ભૂમિક્રમાનુસંઘૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યમ્ । એતન્મહામતે શ્રાવકાણાં ભાવવિકલ્પસ્વભાવાભિનિવેશલક્ષણં યદુક્તમ્, ઇદં તત્પ્રત્યુક્તમ્ ॥
અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - નિત્યમચિન્ત્યં ચ ભગવતા પ્રત્યાત્માર્યગતિગોચરં પરમાર્થગોચરં ચ પ્રભાષિતમ્ । નનુ ભગવંસ્તીર્થકરા અપિ નિત્યાચિન્ત્યવાદિનઃ કારણાનામ્? ભગવાનાહ - ન મહામતે તીર્થકરાણાં કારણસ્ય નિત્યાચિન્ત્યતાં પ્રાપ્નોતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તીર્થકરાણાં મહામતે નિત્યાચિન્ત્યં ન હેતુસ્વલક્ષણયુક્તમ્ । યસ્ય મહામતે નિત્યાચિન્ત્યં ન હેતુસ્વલક્ષણયુક્તમ્, તત્કથં કેનાભિવ્યજ્યતે નિત્યમચિન્ત્યમિતિ? નિત્યાચિન્ત્યવાદઃ પુનર્મહામતે યદિ હેતુસ્વલક્ષણયુક્તઃ સ્યાત્, નિત્યં કારણાધીનહેતુલક્ષણત્વાન્નિત્યમચિન્ત્યં ન ભવતિ । મમ તુ મહામતે પરમાર્થનિત્યાચિન્ત્યં પરમાર્થલક્ષણહેતુયુક્તં ભાવાભાવવિગતં પ્રત્યાત્માર્યાધિગમલક્ષણત્વાલ્લક્ષણવત્પરમાર્થજ્ઞાનહેતુત્વાચ્ચ હેતુમદ્ભાવાભાવવિગતત્વાદકૃતકાકાશનિર્વાણનિરોધદૃષ્ટાન્તસાધર્મ્યાન્નિત્યમ્ । અત એતન્મહામતે તીર્થકરનિત્યાચિન્ત્યવાદતુલ્યં ન ભવતિ । નિત્યાચિન્ત્યતૈવેયં મહામતે તથાગતાનાં પ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનાધિગમતથતા । તસ્માત્તર્હિ મહામતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નિત્યાચિન્ત્યપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનાધિગમાય યોગઃ કરણીયઃ ॥
પુનરપરં મહામતે નિત્યાચિન્ત્યતા તીર્થકરાણામનિત્યભાવવિલક્ષણહેતુત્વાત્ । ન સ્વકૃતહેતુલક્ષણપ્રભાવિતત્વાન્નિત્યમ્ । યદિ પુનર્મહામતે તીર્થકરાણાં નિત્યાચિન્ત્યતા કૃતકભાવાભાવાદનિત્યતાં દૃષ્ટ્વા અનુમાનબુદ્ધ્યા નિત્યં સમાપ્યતે, તેનૈવ હેતુના મમાપિ મહામતે કૃતકભાવાભાવાદનિત્યતાં દૃષ્ટ્વા નિત્યમહેતૂપદેશાત્ ॥

યદિ પુનર્મહામતે હેતુલક્ષણસંયુક્તં નિત્યાચિન્ત્યતા, તીર્થકરાણાં હેતુભાવસ્વલક્ષણભાવાભાવાચ્છશવિષાણતુલ્યા મહામતે નિત્યાચિન્ત્યતા, વાગ્વિકલ્પમાત્રા ચ મહામતે તીર્થકરાણાં પ્રસજ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત વાગ્વિકલ્પમાત્રં હિ મહામતે શશવિષાણં સ્વહેતુલક્ષણાભાવાત્ । મમ તુ મહામતે નિત્યાચિન્ત્યતા પ્રત્યાત્માર્યાધિગમલક્ષણહેતુત્વાત્કૃતકભાવાભાવવર્જિતત્વાન્નિત્યમ્, ( વૈદ્ય 27 ) ન બાહ્યભાવાભાવનિત્યાનિત્યાનુપ્રમાણાન્નિત્યમ્ । યસ્ય પુનર્મહામતે બાહ્યાભાવાન્નિત્યાનુમાનાન્નિત્યાચિન્ત્યત્વાન્નિત્યમ્, તસ્યા નિત્યાચિન્ત્યતાયાઃ સ્વહેતુલક્ષણં ન જાનીતે । પ્રત્યાત્માધિગમાર્યજ્ઞાનગોચરલક્ષણં બહિર્ધા તે મહામતે અસંકથ્યાઃ ॥
પુનરપરં મહામતે સંસારવિકલ્પદુઃખભયભીતા નિર્વાણમન્વેષન્તે । સંસારનિર્વાણયોરવિશેષજ્ઞાઃ સર્વભાવવિકલ્પાભાવાદિન્દ્રિયાણામનાગતવિષયોપરમાચ્ચ મહામતે નિર્વાણં વિકલ્પયન્તિ ન પ્રત્યાત્મગતિવિજ્ઞાનાલયં પરાવૃત્તિપૂર્વકં મહામતે । અતસ્તે મહામતે મોહપુરુષા યાનત્રયવાદિનો ભવન્તિ, ન ચિત્તમાત્રગતિનિરાભાઅસવાદિનઃ । અતસ્તે મહામતે અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં તથાગતાનાં સ્વચિત્તદૃશ્યગોચરાનભિજ્ઞા બાહ્યચિત્તદૃશ્યગોચરાભિનિવિષ્ટાઃ । તે સંસારગતિચક્રે પુનર્મહામતે ચંક્રમ્યન્તે ॥
પુનરપરં મહામતે અનુત્પન્નાન્ સર્વધર્માનતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસ્તથાગતા ભાષન્તે । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત સ્વચિત્તદૃશ્યભાવાભાવાત્સદસતોરુત્પત્તિવિરહિતત્વાન્મહામતે અનુત્પન્નાઃ સર્વભાવાઃ । શશહયખરોષ્ટ્રવિષાણતુલ્યા મહામતે સર્વધર્માઃ । બાલપૃથગ્જનાભૂતપરિકલ્પિતસ્વભાવવિકલ્પિતત્વાન્મહામતે અનુત્પન્નાઃ સર્વભાવાઃ । પ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનગતિગોચરો હિ મહામતે સર્વભાવસ્વભાવલક્ષણોત્પાદઃ, ન બાલપૃથગ્જનવિકલ્પદ્વયગોચરસ્વભાવઃ । દેહભોગપ્રતિષ્ઠાગતિસ્વભાવલક્ષણં મહામતે આલયવિજ્ઞાનં ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણેન પ્રવર્તમાનં બાલા ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગદૃષ્ટિદ્વયપતિતાશયા ઉત્પાદં સર્વભાવાનાં સદસતોર્વિકલ્પયન્તિ । અત્ર તે મહામતે યોગઃ કરણીયઃ ॥
પુનરપરં મહામતે પઞ્ચાભિસમયગોત્રાણિ । કતમાનિ પઞ્ચ? યદુત શ્રાવકયાનાભિસમયગોત્રં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનાભિસમયગોત્રં તથાગતયાનાભિસમયગોત્રમ્ અનિયતૈકતરગોત્રમ્ અગોત્રં ચ પઞ્ચમમ્ । કથં પુનર્મહામતે શ્રાવકયાનાભિસમયગોત્રં પ્રત્યેતવ્યમ્? યઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનસ્વસામાન્યલક્ષણપરિજ્ઞાનાધિગમે દેશ્યમાને રોમાઞ્ચિતતનુર્ભવતિ । લક્ષણપરિચયજ્ઞાને ચાસ્ય બુદ્ધિઃ પ્રસ્કન્દતિ, ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાવિનિર્ભાગલક્ષણપરિચયે । ઇદં મહામતે શ્રાવકયાનાભિસમયગોત્રમ્ । યઃ શ્રાવકયાનાભિસમયં દૃષ્ટ્વા ષટ્પઞ્ચમ્યાં ભૂમૌ પર્યુત્થાનક્લેશપ્રહીણો વાસનક્લેશાપ્રહીણો ઽચિન્ત્યાચ્યુતિગતઃ સમ્યક્સિંહનાદં નદતિ - ક્ષીણા મે જાતિઃ, ઉષિતં બ્રહ્મચર્યમ્, ઇત્યેવમાદિ નિગદ્ય પુદ્ગલનૈરાત્મ્યપરિચયાદ્યાવન્નિર્વાણબુદ્ધિર્ભવતિ ॥
અન્યે પુનર્મહામતે આત્મસત્ત્વજીવપોષપુરુષપુદ્ગલસત્ત્વાવબોધાન્નિર્વાણમન્વેષન્તે । અન્યે પુનર્મહામતે કારણાધીનાન્ સર્વધર્માન્ દૃષ્ટ્વા નિર્વાણગતિબુદ્ધયો ભવન્તિ । ધર્મનૈરાત્મ્યદર્શનાભાવાન્નાસ્તિ મોક્ષો મહામતે । એષા મહામતે શ્રાવકયાનાભિસમયગોત્રકસ્યાનિર્યાણનિર્યાણબુદ્ધિઃ । અત્ર તે મહામતે કુદૃષ્ટિવ્યાવૃત્ત્યર્થં યોગઃ કરણીયઃ ॥
તત્ર મહામતે પ્રત્યેકબુદ્ધયાનાભિસમયગોત્રકઃ, યઃ પ્રત્યેકાભિસમયે દેશ્યમાને અશ્રુહૃષ્ટરોમાઞ્ચિતતનુર્ભવતિ । અસંસર્ગપ્રત્યયાદ્ભાવાભિનિવેશબહુવિવિધસ્વકાયવૈચિત્ર્યર્દ્ધિવ્યસ્તયમકપ્રાતિહાર્યદર્શને નિર્દિશ્યમાને ઽનુનીયતે, સ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનાભિસમયગોત્રક ઇતિ વિદિત્વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનાભિસમયાનુરૂપા કથા કરણીયા । એતન્મહામતે પ્રત્યેકબુદ્ધયાનાભિસમયગોત્રકસ્ય લક્ષણમ્ ॥
તત્ર મહામતે તથાગતયાનાભિસમયગોત્રં ત્રિવિધમ્ - યદુત સ્વભાવનિઃસ્વભાવધર્માભિસમયગોત્રમ્, અધિગમસ્વપ્રત્યાત્માર્યાભિસમયગોત્રમ્, બાહ્યબુદ્ધક્ષેત્રૌદાર્યાભિસમયગોત્રં ચ । યદા પુનર્મહામતે ત્રયાણામપ્યેષામન્યતમે દેશ્યમાને સ્વચિત્તદૃશ્યદેહાલભોગપ્રતિષ્ઠાચિન્ત્યવિષયે દેશ્યમાને નોત્રસતિ ન સંત્રસતિ ન સંત્રાસમાપદ્યતે, વેદિતવ્યમયં તથાગતયાનાભિસમયગોત્રક ઇતિ । એતન્મહામતે તથાગતયાનાભિસમયગોત્રકસ્ય લક્ષણમ્ ॥
અનિયતગોત્રકઃ પુનર્મહામતે ત્રિષ્વપ્યેતેષુ દેશ્યમાનેષુ યત્રાનુનીયતે તત્રાનુયોજ્યઃ સ્યાત્ । પરિકર્મભૂમિરિયં મહામતે ગોત્રવ્યવસ્થા । નિરાભાસભૂમ્યવક્રમણતયા વ્યવસ્થા ક્રિયતે । પ્રત્યાત્માલયે તુ સ્વક્લેશવાસનાશુદ્ધસ્ય ધર્મનૈરાત્મ્યદર્શનાત્સમાધિસુખવિહારં પ્રાપ્ય શ્રાવકો જિનકાયતાં પ્રતિલપ્સ્યતે ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત્ -
સ્રોતાપત્તિફલં ચૈવ સકૃદાગામિનસ્તથા ।
અનાગામિફલં ચૈવ અર્હત્ત્વં ચિત્તવિભ્રમમ્

ત્રિયાનમેકયાનં ચ અયાનં ચ વદામ્યહમ્ ।
બાલાનાં મન્દબુદ્ધીનામાર્યાણાં ચ વિવિક્તતામ્

દ્વારં હિ પરમાર્થસ્ય વિજ્ઞપ્તિર્દ્વયવર્જિતા ।
યાનત્રયવ્યવસ્થાનં નિરાભાસે સ્થિતે કુતઃ

ધ્યાનાનિ ચાપ્રમાણાનિ આરૂપ્યાશ્ચ સમાધયઃ ।
સંજ્ઞાનિરોધો નિખિલં ચિત્તમાત્રે ન વિદ્યતે

તત્રેચ્છન્તિકાનાં પુનર્મહામતે અનિચ્છન્તિકતામોક્ષં કેન પ્રવર્તતે? યદુત સર્વકુશલમૂલોત્સર્ગતશ્ચ સત્ત્વાનાદિકાલપ્રણિધાનતશ્ચ । તત્ર સર્વકુશલમૂલોત્સર્ગઃ કતમઃ? યદુત બોધિસત્ત્વપિટકનિક્ષેપો ઽભ્યાખ્યાનં ચ નૈતે સૂત્રાન્તા વિનયમોક્ષાનુકૂલા ઇતિ બ્રુવતઃ સર્વકુશલમૂલોત્સર્ગત્વાન્ન નિર્વાયતે । દ્વિતીયઃ પુનર્મહામતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં ભવપ્રણિધાનોપાયપૂર્વકત્વાન્નાપરિનિર્વૃતૈઃ સર્વસત્ત્વૈઃ પરિનિર્વાસ્યામીતિ તતો ન પરિનિર્વાતિ । એતન્મહામતે અપરિનિર્વાણધર્મકાણાં લક્ષણં યેનેચ્છન્તિકગતિં સમાધિગચ્છન્તિ ॥
પુનરપિ મહામતિરાહ - કતમો ઽત્ર ભગવન્ અત્યન્તતો ન પરિનિર્વાતિ? ભગવાનાહ - બોધિસત્ત્વેચ્છન્તિકો ઽત્ર મહામતે આદિપરિનિર્વૃતાન્ સર્વધર્માન્ વિદિત્વા અત્યન્તતો ન પરિનિર્વાતિ । ( વૈદ્ય 29 ) ન પુનઃ સર્વકુશલમૂલોત્સર્ગેચ્છન્તિકઃ । સર્વકુશલમૂલોત્સર્ગેચ્છન્તિકો હિ મહામતે પુનરપિ તથાગતાધિષ્ઠાનાત્કદાચિત્કર્હિચિત્કુશલમૂલાન્ વ્યુત્થાપયતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત અપરિત્યક્તા હિ મહામતે તથાગતાનાં સર્વસત્ત્વાઃ । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે બોધિસત્ત્વેચ્છન્તિકો ન પરિનિર્વાતીતિ ॥
પુનરપરં મહામતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સ્વભાવલક્ષણત્રયકુશલેન ભવિતવ્યમ્ । તત્ર મહામતે પરિકલ્પિતસ્વભાવો નિમિત્તાત્પ્રવર્તતે । કથં પુનર્મહામતે પરિકલ્પિતસ્વભાવો નિમિત્તાત્પ્રવર્તતે? તત્ર મહામતે પરતન્ત્રસ્વભાવો વસ્તુનિમિત્તલક્ષણાકારઃ ખ્યાયતે । તત્ર મહામતે વસ્તુનિમિત્તલક્ષણાભિનિવેશઃ પુનર્દ્વિપ્રકારઃ । પરિકલ્પિતસ્વભાવં વ્યવસ્થાપયન્તિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા નામાભિનિવેશલક્ષણેન ચ નામવસ્તુનિમિત્તાભિનિવેશલક્ષણેન ચ । તત્ર વસ્તુનિમિત્તાભિનિવેશલક્ષણં પુનર્મહામતે યદુત અધ્યાત્મબાહ્યધર્માભિનિવેશઃ । નિમિત્તલક્ષણાભિનિવેશઃ પુનર્યદુત તેષ્વેવ આધ્યાત્મિકબાહ્યેષુ ધર્મેષુ સ્વસામાન્યલક્ષણપરિજ્ઞાનાવબોધઃ । એતન્મહામતે દ્વિપ્રકારં પરિકલ્પિતસ્વભાવસ્ય લક્ષણમ્ । યદાશ્રયાલમ્બનાત્પ્રવર્તતે તત્પરતન્ત્રમ્ । તત્ર મહામતે પરિનિષ્પન્નસ્વભાવઃ કતમઃ? યદુત નિમિત્તનામવસ્તુલક્ષણવિકલ્પવિરહિતં તથતાર્યજ્ઞાનગતિમનપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનગતિગોચરઃ । એષ મહામતે પરિનિષ્પન્નસ્વભાવસ્તથાગતગર્ભહૃદયમ્ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમાં ગાથામભાષત -
નિમિત્તં નામ સંકલ્પઃ સ્વભાવદ્વયલક્ષણમ્ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનં હિ તથતા પરિનિષ્પન્નલક્ષણમ્

એષ મહામતે પઞ્ચધર્મસ્વભાવલક્ષણપ્રવિચયો નામ ધર્મપર્યાયઃ પ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનગતિગોચરઃ, યત્ર ત્વયા અન્યૈશ્ચ બોધિસત્ત્વૈઃ શિક્ષિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં મહામતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નૈરાત્મ્યદ્વયલક્ષણપ્રવિચયકુશલેન ભવિતવ્યમ્ । તત્ર મહામતે કતમન્નૈરાત્મ્યદ્વયલક્ષણમ્? યદુત આત્માત્મીયરહિતસ્કન્ધધાત્વાયતનકદમ્બમજ્ઞાનકર્મતૃષ્ણાપ્રભવં ચક્ષુષા રૂપાદિગ્રહણાભિનિવેશાત્પ્રવર્તમાનં વિજ્ઞાનં સર્વેન્દ્રિયૈઃ સ્વચિત્તદૃશ્યભાજનદેહાલયસ્વચિત્તવિકલ્પવિકલ્પિતં વિજ્ઞાપયતિ । નદીબીજદીપવાયુમેઘસદૃશક્ષણપરંપરાભેદભિન્નં ચપલં વાનરમક્ષિકાસદૃશમચૌક્ષમચૌક્ષવિષયચાર્યનાથો ઽનલ ઇવાતૃપ્તમનાદિકાલપ્રપઞ્ચવિષયવાસનારહિતમરઘટ્ટચક્રયન્ત્રચક્રવત્સંસારભવગતિચક્રે વિચિત્રદેહરૂપધારિમાયાવેતાલયન્ત્રપ્રતિમં પ્રવર્તમાનં પ્રવર્તતે । યદત્ર મહામતે લક્ષણકૌશલજ્ઞાનમ્, ઇદમુચ્યતે પુદ્ગલનૈરાત્મ્યજ્ઞાનમ્ ॥
તત્ર મહામતે ધર્મનૈરાત્મ્યજ્ઞાનં કતમત્? યદુત સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં પરિકલ્પિતલક્ષણસ્વભાવાવબોધઃ । યથા મહામતે સ્કન્ધધાત્વાયતનાન્યાત્મવિરહિતાનિ સ્કન્ધસમૂહમાત્રં હેતુકર્મતૃષ્ણાસૂત્રોપનિબદ્ધમન્યોન્યપ્રત્યયતયા પ્રવર્તતે નિરીહમ્, તથા સ્કન્ધા અપિ મહામતે સ્વસામાન્યલક્ષણવિરહિતા અભૂતપરિકલ્પલક્ષણવિચિત્રપ્રભાવિતા બાલૈર્વિકલ્પ્યન્તે ન ત્વાર્યૈઃ । ( વૈદ્ય 30 ) ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનપઞ્ચધર્મસ્વભાવરહિતાન્ મહામતે સર્વધર્માન્ વિભાવયન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધર્મનૈરાત્મ્યકુશલો ભવતિ । ધર્મનૈરાત્મ્યકુશલઃ પુનર્મહામતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નચિરાત્પ્રથમાં બોધિસત્ત્વભૂમિં નિરાભાસપ્રવિચયાં પ્રતિલભતે । ભૂમિલક્ષણપ્રવિચયાવબોધાત્પ્રમુદિતાનન્તરમનુપૂર્વં નવસુ ભૂમિષુ કૃતવિદ્યો મહાધર્મમેઘા પ્રતિલભતે । સ તસ્યાં પ્રતિષ્ઠિતો ઽનેકરત્નમુક્તોપશોભિતે મહાપદ્મરાજે પદ્મકૃતૌ મહારત્નવિમાને માયાસ્વભાવગોચરપરિચયાભિનિર્વૃત્તે નિષણ્ણઃ તદનુરૂપૈર્જિનપુત્રૈઃ પરિવૃતઃ સર્વબુદ્ધક્ષેત્રાગતૈર્બુદ્ધપાણ્યભિષેકૈશ્ચક્રવર્તિપુત્રવદભિષિચ્યતે । બુદ્ધસુતભૂમિમતિક્રમ્ય પ્રત્યાત્માર્યધર્મગતિગમનત્વાત્તથાગતો ધર્મકાયવશવર્તી ભવિષ્યતિ ધર્મનૈરાત્મ્યદર્શનાત્ । એતન્મહામતે સર્વધર્મનૈરાત્મ્યલક્ષણમ્ । અત્ર તે મહામતે શિક્ષિતવ્યમ્, અન્યૈશ્ચ બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ ॥
અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - સમારોપાપવાદલક્ષણં મે ભગવાન્ દેશયતુ યથાહં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વાઃ સમારોપાપવાદકુદૃષ્ટિવર્જિતમતયઃ ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યેરન્ । અભિસંબુધ્ય શાશ્વતસમારોપાપવાદોચ્છેદદૃષ્ટિવિવર્જિતાસ્તવ બુદ્ધનેત્રીં નાપવદિષ્યન્તે ॥
અથ ખલુ ભગવાન્ પુનરપિ મહામતેર્બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાધ્યેષણાં વિદિત્વા ઇમાં ગાથામભાષત -
સમારોપાપવાદો હિ ચિત્તમાત્રે ન વિદ્યતે ।
દેહભોગપ્રતિષ્ઠાભં યે ચિત્તં નાભિજાનતે ।
સમારોપાપવાદેષુ તે ચરન્ત્યવિપશ્ચિતઃ

અથ ખલુ ભગવાનેતમેવ ગાથાર્થમુદ્દ્યોતયન્ પુનરપ્યેતદવોચત્ - ચતુર્વિધો મહામતે અસત્સમારોપઃ । કતમશ્ચતુર્વિધઃ? યદુત અસલ્લક્ષણસમારોપો ઽસદ્દૃષ્ટિસમારોપો ઽતદ્ધેતુસમારોપો ઽસદ્ભાવસમારોપઃ । એષ હિ મહામતે ચતુર્વિધઃ સમારોપઃ ॥
અપવાદઃ પુનર્મહામતે કતમઃ? યદુત અસ્યૈવ કુદૃષ્ટિસમારોપસ્યાનુપલબ્ધિપ્રવિચયાભાવાદપવાદો ભવતિ । એતદ્ધિ મહામતે સમારોપાપવાદસ્ય લક્ષણમ્ ॥
પુનરપરં મહામતે અસલ્લક્ષણસમારોપસ્ય લક્ષણં કતમત્? યદુત સ્કન્ધધાત્વાયતનાનામસત્સ્વસામાન્યલક્ષણાભિનિવેશઃ - ઇદમેવમિદં નાન્યથેતિ । એતદ્ધિ મહામતે અસલ્લક્ષણસમારોપસ્ય લક્ષણમ્ । એષ હિ મહામતે અસલ્લક્ષણસમારોપવિકલ્પો ઽનાદિકાલપ્રપઞ્ચદૌષ્ઠુલ્યવિચિત્રવાસનાભિનિવેશાત્પ્રવર્તતે । એતદ્ધિ મહામતે અસલ્લક્ષણસમારોપસ્ય લક્ષણમ્ ॥
અસદ્દૃષ્ટિસમારોપઃ પુનર્મહામતે યસ્તેષ્વેવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષ્વાત્મસત્ત્વજીવજન્તુપોષપુરુષપુદ્ગલદૃષ્ટિસમારોપઃ । અયમુચ્યતે મહામતે અસદ્દૃષ્ટિસમારોપઃ ॥
અસદ્ધેતુસમારોપઃ પુનર્મહામતે યદુત અહેતુસમુત્પન્નં પ્રાગ્વિજ્ઞાનં પશ્ચાદભૂત્વા માયાવદનુત્પન્નં પૂર્વં ચક્ષૂરૂપાલોકસ્મૃતિપૂર્વકં પ્રવર્તતે । પ્રવૃત્ય ભૂત્વા ચ પુનર્વિનશ્યતિ । એષ મહામતે અસદ્ધેતુસમારોપઃ ॥
( વૈદ્ય 31 ) અસદ્ધાવસમારોપઃ પુનર્મહામતે યદુત આકાશનિરોધનિર્વાણાકૃતકભાવાભિનિવેશસમારોપઃ । એતે ચ મહામતે ભાવાભાવવિનિવૃત્તાઃ । શશહયખરોષ્ટ્રવિષાણકેશોણ્ડુકપ્રખ્યા મહામતે સર્વધર્માઃ સદસત્પક્ષવિગતાઃ । સમારોપાપવાદાશ્ચ । બાલૈર્વિકલ્પ્યન્તે સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાનવધારિતમતિભિર્ન ત્વાર્યૈઃ । એતન્મહામતે અસદ્ભાવવિકલ્પસમારોપાપવાદસ્ય લક્ષણમ્ । તસ્માત્તર્હિ મહામતે સમારોપાપવાદદૃષ્ટિવિગતેન ભવિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં મહામતે બોધિસત્ત્વાશ્ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનપઞ્ચધર્મસ્વભાવનૈરાત્મ્યલક્ષણદ્વયગતિંગત્વા પરહિતહેતોરનેકરૂપવેશધારિણો ભવન્તિ । પરિકલ્પિતસ્વભાવા ઇવ પરતન્ત્રાશયા વિશ્વરૂપચિન્તામણિસદૃશાઃ સર્વબુદ્ધક્ષેત્રપર્ષન્મણ્ડલગતા માયાસ્વપ્નપ્રતિભાસપ્રતિબિમ્બોદકચન્દ્રગતિસમાનુત્પાદભઙ્ગશાશ્વતોચ્છેદરહિતાન્ સર્વધર્માન્ સંમુખં સર્વતથાગતેભ્યઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનવિરહાન્ ધર્મદેશનાં શૃણ્વન્તિ, સમાધિમુખશતસહસ્રાણિ ચ પ્રતિલભન્તે । યાવદનેકાનિ સમાધિકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ પ્રતિલભ્યઃ તૈઃ સમાધિભિઃ ક્ષેત્રાત્ક્ષેત્રં સંક્રામન્તિ । બુદ્ધપૂજાભિયુક્તાશ્ચ સર્વોપપત્તિદેવભવનાલયેષુ રત્નત્રયમુપદેશ્ય બુદ્ધરૂપમાસ્થાય શ્રાવકગણબોધિસત્ત્વગણપરિવૃતાઃ સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાવતારણતયા બાહ્યભાવાભાવોપદેશં કુર્વન્તિ સદસત્પક્ષવિનિવૃત્ત્યર્થમ્ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમાં ગાથામભાષત -
ચિત્તમાત્રં યદા લોકં પ્રપશ્યન્તિ જિનાત્મજાઃ ।
તદા નૈર્માણિકં કાયં ક્રિયાસંસ્કારવર્જિતમ્ ।
લભન્તે તે બલાભિજ્ઞાવશિતૈઃ સહ સંયુતમ્

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમધ્યેષતે સ્મ - દેશયતુ ભગવાન્ શૂન્યતાનુત્પાદાદ્વયનિઃસ્વભાવલક્ષણં સર્વધર્માણામ્, યેન શૂન્યતાનુત્પાદાદ્વયનિઃસ્વભાવલક્ષણાવબોધેન અહં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા નાસ્ત્યસ્તિવિકલ્પવર્જિતાઃ ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યેરન્ ॥
અથ ખલુ ભગવાન્ મહામતિં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - તેન હિ મહામતે શૃણુ, તત્સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાનેતદવોચત્ - શૂન્યતા શૂન્યતેતિ મહામતે પરિકલ્પિતસ્વભાવપદમેતત્ । પરિકલ્પિતસ્વભાવાભિનિવેશેન પુનર્મહામતે શૂન્યતાનુત્પાદાભાવાદ્વયનિઃસ્વભાવભાવવાદિનો ભવન્તિ । તત્ર મહામતે સંક્ષેપેણ સપ્તવિધા શૂન્યતા । યદુત લક્ષણશૂન્યતા ભાવસ્વભાવશૂન્યતા અપ્રચરિતશૂન્યતા પ્રચરિતશૂન્યતા સર્વધર્મનિરભિલાપ્યશૂન્યતા પરમાર્થાર્યજ્ઞાનમહાશૂન્યતા ઇતરેતરશૂન્યતા ચ સપ્તમી ॥
( વૈદ્ય 32 ) તત્ર મહામતે લક્ષણશૂન્યતા કતમા? યદુત સ્વસામાન્યલક્ષણશૂન્યાઃ સર્વભાવાઃ । પરસ્પરસમૂહાપેક્ષિતત્વાત્પ્રવિચયવિભાગાભાવાન્મહામતે સ્વસામાન્યલક્ષણસ્યાપ્રવૃત્તિઃ । સ્વપરોભયાભાવાચ્ચ મહામતે લક્ષણં નાવતિષ્ઠતે । અતસ્તદુચ્યતે સ્વલક્ષણશૂન્યાઃ સર્વભાવા ઇતિ ॥
ભાવસ્વભાવશૂન્યતા પુનર્મહામતે કતમા? યદુત સ્વયં સ્વભાવાભાવોત્પત્તિતો મહામતે ભાવસ્વભાવશૂન્યતા ભવતિ સર્વધર્માણામ્ । તેનોચ્યતે ભાવસ્વભાવશૂન્યતેતિ ॥
અપ્રચરિતશૂન્યતા પુનર્મહામતે કતમા? યદુત અપ્રચરિતપૂર્વં નિર્વાણં સ્કન્ધેષુ । તેનોચ્યતે અપ્રચરિતશૂન્યતેતિ ॥
પ્રચરિતશૂન્યતા પુનર્મહામતે કતમા? યદુત સ્કન્ધા આત્માત્મીયરહિતા હેતુયુક્તિક્રિયાકર્મયોગૈઃ પ્રવર્તમાનાઃ પ્રવર્તન્તે । તેનોચ્યતે પ્રચરિતશૂન્યતેતિ ॥
સર્વધર્મનિરભિલાપ્યશૂન્યતા પુનર્મહામતે કતમા? યદુત પરિકલ્પિતસ્વભાવાનભિલાપ્યત્વાન્નિરભિલાપ્યશૂન્યાઃ સર્વધર્માઃ । તેનોચ્યતે નિરભિલાપ્યશૂન્યતેતિ ॥
પરમાર્થાર્યજ્ઞાનમહાશૂન્યતા પુનર્મહામતે કતમા? યદુત સ્વપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનાધિગમઃ સર્વદૃષ્ટિદોષવાસનાભિઃ શૂન્યઃ । તેનોચ્યતે પરમાર્થાર્યજ્ઞાનમહાશૂન્યતેતિ ॥
ઇતરેતરશૂન્યતા પુનર્મહામતે કતમા? યદુત યદ્યત્ર નાસ્તિ તત્તેન શૂન્યમિત્યુચ્યતે । તદ્યથા મહામતે શૃગાલમાતુઃ પ્રાસાદે હસ્તિગવૈડકાદ્યા ન સન્તિ । અશૂન્યં ચ ભિક્ષુભિરિતિ ભાષિતં મયા । સ ચ તૈઃ શૂન્ય ઇત્યુચ્યતે । ન ચ પુનર્મહામતે પ્રાસાદઃ પ્રાસાદભાવતો નાસ્તિ, ભિક્ષવશ્ચ ભિક્ષુભાવતો ન સન્તિ । ન ચ તે ઽન્યત્ર હસ્તિગવૈડકાદ્યા ભાવા નાવતિષ્ઠન્તે । ઇદં મહામતે સ્વસામાન્યલક્ષણં સર્વધર્માણામ્ । ઇતરેતરં તુ ન સંવિદ્યતે । તેનોચ્યતે ઇતરેતરશૂન્યતેતિ । એષા મહામતે સપ્તવિધા શૂન્યતા । એષા ચ મહામતે ઇતરેતરશૂન્યતા સર્વજઘન્યા । સા ચ ત્વયા પરિવર્જયિતવ્યા ॥
ન સ્વયમુત્પદ્યતે, ન ચ પુનર્મહામતે તે નોત્પદ્યન્તે અન્યત્ર સમાધ્યવસ્થાયામ્ । તેનોચ્યન્તે અનુત્પન્ના નિઃસ્વભાવાઃ । અનુત્પત્તિં સંઘાય મહામતે નિઃસ્વભાવાઃ સર્વભાવાઃ । ક્ષણસંતતિપ્રબન્ધાભાવાચ્ચ અન્યથાભાવદર્શનાન્મહામતે નિઃસ્વભાવાઃ સર્વભાવાઃ । તેનોચ્યતે નિઃસ્વભાવાઃ સર્વભાવા ઇતિ ॥
અદ્વયલક્ષણં પુનર્મહામતે કતમત્? યદુત ચ્છાયાતપવદ્દીર્ઘહ્રસ્વકૃષ્ણશુક્લવન્મહામતે દ્વયપ્રભાવિઅતા ન પૃથક્પૃથક્ । એવં સંસારનિર્વાણવન્મહામતે સર્વધર્મા અદ્વયાઃ । ન યત્ર મહામતે નિર્વાણં તત્ર સંસારઃ । ન ચ યત્ર સંસારસ્તત્ર નિર્વાણમ્, વિલક્ષણહેતુસદ્ભાવાત્ । તેનોચ્યતે અદ્વયા સંસારપરિનિર્વાણવત્સર્વધર્મા ઇતિ । તસ્માત્તર્હિ મહામતે શૂન્યતાનુત્પાદાદ્વયનિઃસ્વભાવલક્ષણે યોગઃ કરણીયઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમે ગાથે અભાષત -
દેશેમિ શૂન્યતાં નિત્યં શાશ્વતોચ્છેદવર્જિતામ્ ।
સંસારં સ્વપ્નમાયાખ્યં ન ચ કર્મ વિનશ્યતિ

આકાશમથ નિર્વાણં નિરોધં દ્વયમેવ ચ ।
બાલાઃ કલ્પેન્ત્યકૃતકાનાર્યા નાસ્ત્યસ્તિવર્જિતાન્

અથ ખલુ ભગવાન્ પુનરપિ મહામતિં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - એતદ્ધિ મહામતે શૂન્યતાનુત્પાદાદ્વયનિઃસ્વભાવલક્ષણં સર્વબુદ્ધાનાં સર્વસૂત્રાન્તગતમ્ । યત્ર ક્વચિત્સૂત્રાન્તે ઽયમેવાર્થો વિભાવયિતવ્યઃ । એષ હિ મહામતે સૂત્રાન્તઃ સર્વસત્ત્વાશયદેશનાર્થવ્યભિચારણી, ન સા તત્ત્વપ્રત્યવસ્થાનકથા । તદ્યથા મહામતે મૃગતૃષ્ણિકા મૃગોલ્લાપિની ઉદકભાવાભિનિવેશેનાભિનિવેશ્યતે, તસ્યાં ચોદકં નાસ્તિ, એવમેવ મહામતે સર્વસૂત્રાન્તદેશના ધર્મા બાલાનાં સ્વવિકલ્પસંતોષણમ્, ન તુ સા તત્ત્વાર્યજ્ઞાનવ્યવસ્થાનકથા । તસ્માત્તર્હિ મહામતે અર્થાનુસારિણા ભવિતવ્યં ન દેશનાભિલાપાભિનિવિષ્ટેન ॥
અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - તથાગતગર્ભઃ પુનર્ભગવતા સૂત્રાન્તપાઠે ઽનુવર્ણિતઃ । સ ચ કિલ ત્વયા પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરવિશુદ્ધ્યાદિવિશુદ્ધ એવ વર્ણ્યતે દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણધરઃ સર્વસત્ત્વદેહાન્તર્ગતઃ । મહાર્ઘમૂલ્યરત્નં મલિનવસ્તુપરિવેષ્ટિતમિવ સ્કન્ધધાત્વાયતનવસ્તુવેષ્ટિતો રાગદ્વેષમોહાભૂતપરિકલ્પમલમલિનો નિત્યો ધ્રુવઃ શિવઃ શાશ્વતશ્ચ ભગવતા વર્ણિતઃ । તત્કથમયં ભગવંસ્તીર્થકરાત્મવાદતુલ્યસ્તથાગતગર્ભવાદો ન ભવતિ? તીર્થકરા અપિ ભગવન્ નિત્યઃ કર્તા નિર્ગુણો વિભુરવ્યય ઇત્યાત્મવાદોપદેશં કુર્વન્તિ ॥
ભગવાનાહ - ન હિ મહામતે તીર્થકરાત્મવાદતુલ્યો મમ તથાગતગર્ભોપદેશઃ । કિં તુ મહામતે તથાગતાઃ શૂન્યતાભૂતકોટિનિર્વાણાનુત્પાદાનિમિત્તાપ્રણિહિતાદ્યાનાં મહામતે પદાર્થાનાં તથાગતગર્ભોપદેશં કૃત્વા તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા બાલાનાં નૈરાત્મ્યસંત્રાસપદવિવર્જનાર્થં નિર્વિકલ્પનિરાભાસગોચરં તથાગતગર્ભમુખોપદેશેન દેશયન્તિ । ન ચાત્ર મહામતે અનાગતપ્રત્યુત્પન્નૈઃ બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈરાત્માભિનિવેશઃ કર્તવ્યઃ । તદ્યથા મહામતે કુમ્ભકાર એકસ્માન્મૃત્પરમાણુરાશેર્વિવિધાનિ ભાણ્ડાનિ કરોતિ હસ્તશિલ્પદણ્ડોદકસૂત્રપ્રયત્નયોગાત્, એવમેવ મહામતે તથાગતાસ્તદેવ ધર્મનૈરાત્મ્યં સર્વવિકલ્પલક્ષણવિનિવૃત્તં વિવિધૈઃ પ્રજ્ઞોપાયકૌશલ્યયોગૈર્ગર્ભોપદેશેન વા નૈરાત્મ્યોપદેશેન વા કુમ્ભકારવચ્ચિત્રૈઃ પદવ્યઞ્જનપર્યાયૈર્દેશયન્તે । એતસ્માત્કારણાન્મહામતે તીર્થકરાત્મવાદોપદેશતુલ્યસ્તથાગતગર્ભોપદેશો ન ભવતિ । એવં હિ મહામતે તથાગતગર્ભોપદેશમાત્મવાદાભિનિવિષ્ટાનાં તીર્થકરાણામાકર્ષણાર્થં તથાગતગર્ભોપદેશેન નિર્દિશન્તિ - કથં બત અભૂતાત્મવિકલ્પદૃષ્ટિપતિતાશયા વિમોક્ષત્રયગોચરપતિતાશયોપેતાઃ ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યેરન્નિતિ । એતદર્થં મહામતે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્તથાગતગર્ભોપદેશં કુર્વન્તિ । અત એતન્ન ભવતિ તીર્થકરાત્મવાદતુલ્યમ્ । તસ્માત્તર્હિ મહામતે તીર્થકરદૃષ્ટિવિનિવૃત્ત્યર્થં તથાગતનૈરાત્મ્યગર્ભાનુસારિણા ચ તે ભવિતવ્યમ્ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમાં ગાથામભાષત -
પુદ્ગલઃ સંતતિઃ સ્કન્ધાઃ પ્રત્યયા અણવસ્તથા ।
પ્રધાનમીશ્વરઃ કર્તા ચિત્તમાત્રં વિકલ્પ્યતે

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો ઽનાગતાં જનતાં સમાલોક્ય પુનરપિ ભગવન્તમધ્યેષતે સ્મ - દેશયતુ મે ભગવાન્ યોગાભિસમયં યથા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા મહાયોગયોગિનો ભવન્તિ । ભગવાનાહ - ચતુર્ભિર્મહામતે ધર્મૈઃ સમન્વાગતા બોધિસત્ત્વા મહાયોગયોગિનો ભવન્તિ । કતમૈશ્ચતુર્ભિઃ? યદુત સ્વચિત્તદૃશ્યવિભાવનતયા ચ ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગદૃષ્ટિવિવર્જનતયા ચ બાહ્યભાવાભાવોપલક્ષણતયા ચ સ્વપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનાધિગમાભિલક્ષણતયા ચ । એભિર્મહામતે ચતુર્ભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા મહાયોગયોગિનો ભવન્તિ ॥
તત્ર કથં મહામતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વચિત્તદૃશ્યવિભાવનાકુશલો ભવતિ? યદુત સ એવં પ્રત્યવેક્ષતે - સ્વચિત્તમાત્રમિદં ત્રૈધાતુકમાત્માત્મીયરહિતં નિરીહમાયૂહનિયૂહવિગતમનાદિકાલપ્રપઞ્ચદૌષ્ઠુલ્યવાસનાભિનિવેશવાસિતં ત્રૈધાતુકવિચિત્રરૂપોપચારોપનિબદ્ધં દેહભોગપ્રતિષ્ઠાગતિવિકલ્પાનુગતં વિકલ્પ્યતે ખ્યાયતે ચ । એવં હિ મહામતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વચિત્તદૃશ્યવિભાવનાકુશલો ભવતિ ॥
કથં પુનર્મહામતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગદૃષ્ટિવિવર્જિતો ભવતિ? યદુત માયાસ્વપ્નરૂપજન્મસદૃશાઃ સર્વભાવાઃ સ્વપરોભયાભાવાન્નોત્પદ્યન્તે । સ્વચિત્તમાત્રાનુસારિત્વાદ્બાહ્યભાવાભાવદર્શનાદ્વિજ્ઞાનાનામપ્રવૃત્તિં દૃષ્ટ્વા પ્રત્યયાનામકૂટરાશિત્વં ચ વિકલ્પપ્રત્યયોદ્ભવં ત્રૈધાતુકં પશ્યન્તો ઽધ્યાત્મબાહ્યસર્વધર્માનુપલબ્ધિભિર્નિઃસ્વભાવદર્શનાદુત્પાદદૃષ્ટિવિનિવૃત્તૌ માયાદિધર્મસ્વભાવાનુગમાદનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિં પ્રતિલભન્તે । અષ્ટમ્યાં ભૂમૌ સ્થિતાઃ ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનપઞ્ચધર્મસ્વભાવનૈરાત્મ્યદ્વયગતિપરાવૃત્ત્યધિગમાન્મનોમયકાયં પ્રતિલભન્તે ॥
મહામતિરાહ - મનોમયકાય ઇતિ ભગવન્ કેન કારણેન? ભગવાનાહ - મનોમય ઇતિ મહામતે મનોવદપ્રતિહતશીઘ્રગાભિત્વાન્મનોમય ઇત્યુચ્યતે । તદ્યથા મહામતે મનો ઽપ્રતિહતં ગિરિકુડ્યનદીવૃક્ષાદિષ્વનેકાનિ યોજનશતસહસ્રાણિ પૂર્વદૃષ્ટાનુભૂતાન્ વિષયાનનુસ્મરન્ સ્વચિત્તપ્રબન્ધાવિચ્છિન્નશરીરમપ્રતિહતગતિ પ્રવર્તતે, એવમેવ મહામતે મનોમયકાયસહપ્રતિલમ્ભેન માયોપમસમેન સમાધિના બલવશિતાભિજ્ઞાનલક્ષણકુસુમિતમાર્યગતિનિકાયસહજો મન ઇવ પ્રવર્તતે ઽપ્રતિહતગતિઃ પૂર્વપ્રણિધાનવિષયાનનુસ્મરન્ સત્ત્વપરિપાકાર્થમ્ । એવં હિ મહામતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગદૃષ્ટિવિવર્જિતો ભવતિ ॥
તત્ર કથં મહામતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બાહ્યભાવાભાવોપલક્ષણકુશલો ભવતિ? યદુત મરીચિસ્વપ્નકેશોણ્ડુકપ્રખ્યા મહામતે સર્વભાવાઃ । અનાદિકાલપ્રપઞ્ચદૌષ્ઠુલ્યવિચિત્રવિપાકવિકલ્પવાસનાભિનિવેશહેતુકાઃ સર્વભાવસ્વભાવા ઇતિ સંપશ્યન્ પ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનગતિવિષયમભિલષતે । એભિર્મહામતે ચતુર્ભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા મહાયોગયોગિનો ભવન્તિ । અત્ર તે મહામતે યોગઃ કરણીયઃ ॥
અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમધ્યેષતે સ્મ - દેશયતુ મે ભગવાન્ હેતુપ્રત્યયલક્ષણં સર્વધર્માણામ્, યેન હેતુપ્રત્યયલક્ષણાવબોધેન અહં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા સદસદ્દૃષ્ટિવિકલ્પરહિતાઃ સર્વભાવનાક્રમં યુગપદુત્પત્તિં ન કલ્પયેયુઃ ॥
ભગવાનાહ - દ્વિપ્રકારં મહામતે પ્રતીત્યસમુત્પાદહેતુલક્ષણં સર્વધર્માણાં યદુત બાહ્યં ચ આધ્યાત્મિકં ચ । તત્ર બાહ્યપ્રતીત્યસમુત્પાદો મહામતે । મૃત્પિણ્ડદણ્ડચક્રસૂત્રોદકપુરુષપ્રયત્નાદિપ્રત્યયૈર્મહામતે ઘટ ઉત્પદ્યતે । યથા ચ મહામતે ઘટો મૃત્પિણ્ડાદેવ, તન્તુભ્યઃ પટાઃ, વીરણેભ્યઃ કટાઃ, બીજાદઙ્કુરઃ, મન્થાદિપુરુષપ્રયત્નયોગાદ્દધ્નો નવનીત ઉત્પદ્યતે, એવમેવ મહામતે બાહ્યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પૂર્વોત્તરોત્તરો દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
તત્ર આધ્યાત્મિકઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો યદુત અવિદ્યા તૃષા કર્મેત્યેવમાદ્યા મહામતે ધર્માઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસંજ્ઞાં પ્રતિલભન્તે । એભ્ય ઉત્પન્ના મહામતે સ્કન્ધધાત્વાયતનાખ્યા ધર્માઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસંજ્ઞાં પ્રતિલભન્તે । તે ચાવિશિષ્ટાઃ, કલ્પ્યન્તે ચ બાલૈઃ ॥
તત્ર હેતુર્મહામતે ષડૂવિધઃ । યદુત ભવિષ્યદ્ધેતુઃ સંબન્ધહેતુર્લક્ષણહેતુઃ કારણહેતુર્વ્યઞ્જનહેતુરુપેક્ષાહેતુર્મહામતે ષષ્ઠઃ । તત્ર ભવિષ્યદ્ધેતુર્મહામતે હેતુકૃત્યં કરોત્યધ્યાત્મબાહ્યોત્પત્તૌ ધર્માણામ્ । સંબન્ધહેતુઃ પુનર્મહામતે આલમ્બનકૃત્યં કરોત્યધ્યાત્મિકબાહ્યોત્પત્તૌ સ્કન્ધબીજાદીનામ્ । લક્ષણહેતુઃ પુનરપરં મહામતે અનન્તરક્રિયાલક્ષણોપરિબદ્ધં જનયતિ । કારણહેતુઃ પુનર્મહામતે આધિપત્યાધિકારકૃત્યં કરોતિ ચક્રવર્તિનૃપવત્ । વ્યઞ્જનહેતુઃ પુનર્મહામતે ઉત્પન્નસ્ય વિકલ્પસ્ય ભાવસ્ય લક્ષણોદ્દ્યોતનકૃત્યં કરોતિ પ્રદીપવદ્રૂપાદીનામ્ । ઉપેક્ષાહેતુઃ પુનર્મહામતે વિનિવૃત્તિકાલે પ્રબન્ધક્રિયાવ્યુચ્છિત્તિં કરોત્યવિકલ્પોત્પત્તૌ ॥
એતે હિ મહામતે સ્વવિકલ્પકલ્પિતા બાલપૃથગ્જનૈર્ન ક્રમવૃત્ત્યા ન યુગપત્પ્રવર્તન્તે । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદિ પુનર્મહામતે યુગપત્પ્રવર્તેરન્, કાર્યકારણવિભાગો ન સ્યાદપ્રતિલબ્ધહેતુલક્ષણત્વાત્ । અથ ક્રમવૃત્ત્યા પ્રવર્તેરન્, અલબ્ધસ્ય લક્ષણાત્મકત્વાત્ક્રમવૃત્ત્યા ન પ્રવર્તતે । અજાતપુત્રપિતૃશબ્દવન્મહામતે ક્રમવૃત્તિસંબન્ધયોગા ન ઘટન્તે । તાર્કિકાણાં હેત્વારમ્બણનિરન્તરાધિપતિપ્રત્યયાદિભિર્જન્યજનકત્વાન્મહામતે ક્રમવૃત્ત્યા નોત્પદ્યન્તે । પરિકલ્પિતસ્વભાવાભિનિવેશલક્ષણાન્મહામતે યુગપન્નોત્પદ્યન્તે । સ્વચિત્તદૃશ્યદેહભોગપ્રવિષ્ઠાનત્વાત્સ્વસામાન્યલક્ષણબાહ્યભાવાભાવાન્મહામતે ક્રમેણ યુગપદ્વા નોત્પદ્યન્તે । અન્યત્ર સ્વચિત્તદૃશ્યવિકલ્પવિકલ્પિતત્વાદ્વિજ્ઞાનં પ્રવર્તતે । તસ્માત્તર્હિ મહામતે હેતુપ્રત્યયક્રિયાયોગલક્ષણક્રમયુગપદ્દૃષ્ટિવિગતેન તે ભવિતવ્યમ્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
ન હ્યત્રોત્પદ્યતે કિંચિત્પ્રત્યયૈર્ન નિરુધ્યતે ।
ઉત્પદ્યન્તે નિરુધ્યન્તે પ્રત્યયા એવ કલ્પિતાઃ

ન ભઙ્ગોત્પાદસંક્લેશઃ પ્રત્યયાનાં નિવાર્યતે ।
યત્ર બાલા વિકલ્પન્તિ પ્રત્યયૈઃ સ નિવાર્યતે

યચ્ચાસતઃ પ્રત્યયેષુ ધર્માણાં નાસ્તિ સંભવઃ ।
વાસનૈર્ભ્રામિતં ચિત્તં ત્રિભવે ખ્યાયતે યતઃ ।
નાભૂત્વા જાયતે કિંચિત્પ્રત્યયૈર્ન વિરુધ્યતે

વન્ધ્યાસુતાકાશપુષ્પં યદા પશ્યન્તિ સંસ્કૃતમ્ ।
તદા ગ્રાહશ્ચ ગ્રાહ્યં ચ ભ્રાન્તિં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે

ન ચોત્પાદ્યં ન ચોત્પન્નઃ પ્રત્યયો ઽપિ ન કિંચન ।
સંવિદ્યતે ક્વચિત્કેચિદ્વયવહારસ્તુ કથ્યતે

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - દેશયતુ મે ભગવાન્ વાગ્વિકલ્પલક્ષણહૃદયં નામ ધર્મપર્યાયં યેન વાગ્વિકલ્પલક્ષણહૃદયેન ભગવન્ સુપ્રતિવિભાગવિનિબદ્ધેન અહં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અભિલાપાભિલાપ્યાર્થદ્વયગતિંગતાઃ ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય અભિલાપાભિલાપ્યાર્થદ્વયગતિં સર્વસત્ત્વાનાં વિશોધયેયુઃ । ભગવાનાહ - તેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્ ઇતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાનસ્યૈતદવોચત્ - ચતુર્વિધં મહામતે વાગ્વિકલ્પલક્ષણં ભવતિ । યદુત લક્ષણવાક્ સ્વપ્નવાક્ દૌષ્ઠુલ્યવિકલ્પાભિનિવેશવાક્ અનાદિવિકલ્પવાક્ ॥
તત્ર મહામતે લક્ષણવાક્ સ્વવિકલ્પરૂપનિમિત્તાભિનિવેશાત્પ્રવર્તતે । સ્વપ્નવાક્ પુનર્મહામતે પૂર્વાનુભૂતવિષયાનુસ્મરણાત્પ્રતિવિબુદ્ધવિષયાભાવાચ્ચ પ્રવર્તતે । દૌષ્ઠુલ્યવિકલ્પાભિનિવેશવાક્ પુનર્મહામતે શત્રુપૂર્વકૃતકર્માનુસ્મરણાત્પ્રવર્તતે । અનાદિકાલવિકલ્પવાક્ પુનર્મહામતે અનાદિકાલપ્રપઞ્ચાભિનિવેશદૌષ્ઠુલ્યસ્વબીજવાસનાતઃ પ્રવર્તતે । એતદ્ધિ મહામતે ચતુર્વિધં વાગ્વિકલ્પલક્ષણમિતિ મે યદુક્તમ્, ઇદં તત્પ્રત્યુક્તમ્ ॥
અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતમેવાર્થમધ્યેષતે સ્મ - દેશયતુ મે ભગવાન્ પુનરપિ વાગ્વિકલ્પાભિવ્યક્તિગોચરમ્ । કુત્ર કસ્માત્ કથં કેન ભગવન્ નૃણાં વાગ્વિજ્ઞપ્તિવિકલ્પઃ પ્રવર્તતે? ભગવાનાહ - શિરૌરોનાસાકણ્ઠતાલ્વોષ્ઠજિહ્વાદન્તસમવાયાન્મહામતે વાક્ પ્રવર્તમાના પ્રવર્તતે । મહામતિરાહ - કિં પુનર્ભગવન્ વાગ્ વિકલ્પાદન્યા ઉત અનન્યા? ભગવાનાહ - ન હિ મહામતે વાગ્ વિકલ્પાદન્યા નાનન્યા । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત તદ્ધેતૂત્પત્તિલક્ષણત્વાન્મહામતે વાગ્વિકલ્પઃ પ્રવર્તતે । યદિ પુનર્મહામતે વાગ્ વિકલ્પાદન્યા સ્યાત્, અવિકલ્પહેતુકી સ્યાત્ । અથાનન્યા સ્યાત્, અર્થાભિવ્યક્તિત્વાદ્વાગ્ ન કુર્યાત્ । સા ચ કુરુતે । તસ્માન્નાન્યા નાનન્યા ॥
પુનરપિ મહામતિરાહ - કિં પુનર્ભગવન્ વચનમેવ પરમાર્થઃ, ઉત યદ્વચનેનાભિલપ્યતે સ પરમાર્થઃ? ભગવાનાહ - ન મહામતે વચનં પરમાર્થઃ, ન ચ યદ્વચનેનાભિલપ્યતે સ પરમાર્થઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત પરમાર્થાર્યસુખાભિલાપપ્રવેશિત્વાત્પરમાર્થસ્ય વચનં ન પરમાર્થઃ । પરમાર્થસ્યુ મહામતે આર્યજ્ઞાનપ્રત્યાત્મગતિગમ્યો ન વાગ્વિકલ્પબુદ્ધિગોચરઃ । તેન વિકલ્પો નોદ્ભાવયતિ પરમાર્થમ્ । વચનં પુનર્મહામતે ઉત્પન્નપ્રધ્વંસિ ચપલં પરસ્પરપ્રત્યયહેતુસમુત્પન્નમ્ । યચ્ચ મહામતે પરસ્પરપ્રત્યયહેતુસમુત્પન્નં તત્પરમાર્થં નોદ્ભાવયતિ । સ્વપરલક્ષણાભાવાન્મહામતે બાહ્યલક્ષણં નોદ્ભાવયતિ ॥
પુનરપરં મહામતે સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાનુસારિત્વાદ્વિવિધવિચિત્રલક્ષણબાહ્યભાવાભાવાદ્વાગ્વિકલ્પઃ પરમાર્થં ન વિકલ્પયતિ । તસ્માત્તર્હિ મહામતે વાગ્વિચિત્રવિકલ્પરહિતેન તે ભવિતવ્યમ્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
સર્વભાવો ઽસ્વભાવો હિ સદ્વચનં તથાપ્યસત્ ।
શૂન્યતાશૂન્યતાર્થં વા બાલો ઽપશ્યન્ વિધાવતિ

સર્વભાવસ્વભાવા ચ વચનમપિ નૃણામ્ ।
કલ્પના સાપિ નાસ્તિ નિર્વાણં સ્વપ્નતુલ્યમ્ ।
ભવં પરીક્ષેત ન સંસારે નાપિ નિર્વાયાત્

રાજા શ્રેષ્ઠી યથા પુત્રાન્ વિચિત્રૈર્મૃન્મયૈર્મૃગૈઃ ।
પ્રલોભ્ય ક્રીડયિત્વા ચ ભૂતાન્ દદ્યાત્તતો મૃગાન્

તથાહં લક્ષણૈશ્ચિત્રૈર્ધર્માણાં પ્રતિબિમ્બકૈઃ ।
પ્રત્યાત્મવેદ્યાં પુત્રેભ્યો ભૂતકોટિં વદામ્યહમ્

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - દેશયતુ મે ભગવાન્ નાસ્ત્યસ્તિત્વૈકત્વાન્યત્વોભયનોભયનૈવાસ્તિનનાસ્તિનિત્યાનિત્યવર્જિતં સર્વતીર્થ્યાગતિપ્રચારમાર્યપ્રત્યાત્મજ્ઞાનગતિગમ્યં પરિકલ્પિતસ્વસામાન્યલક્ષણવિનિવૃત્તં પરમાર્થતત્ત્વાવતારં ભૂમ્યનુસંધિક્રમોત્તરોત્તરવિશુદ્ધિલક્ષણં તથાગતભૂમ્યનુપ્રવેશલક્ષણમનાભોગપૂર્વપ્રણિધાનવિશ્વરૂપમણિસદૃશવિષયાનન્તલક્ષણપ્રચારં સ્વચિત્તદૃશ્યગોચરગતિવિભાગલક્ષણં સર્વધર્માણામ્ । યથા ચ અહં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા એવમાદિષુ પરિકલ્પિતસ્વભાવસ્વસામાન્ય લક્ષણવિનિવૃત્તદૃષ્ટયઃ ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય સર્વસત્ત્વાનાં સર્વગુણસંપત્તીઃ પરિપૂરયેમ ॥
ભગવાનાહ - સાધુ સાધુ મહામતે, સાધુ ખલુ પુનસ્ત્વં મહામતે, યત્ત્વમેતમર્થમધ્યેષિતવ્યં મન્યસે । બહુજનહિતાય ત્વં મહામતે પ્રતિપન્નો બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ । તેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુ । ભાવિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ ( વૈદ્ય 38 ) પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાંસ્તસ્યૈતદવોચત્ - સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાનવબોધાન્મહામતે બાલપૃથગ્જના બાહ્યવિચિત્રભાવાભિનિવેશેન ચ નાસ્ત્યસ્તિત્વૈકત્વાન્યત્વોભયનૈવાસ્તિનનાસ્તિનિત્યાનિત્યસ્વભાવવાસનાહેતુવિકલ્પાભિનિવેશેન વિકલ્પયન્તિ । તદ્યથા મહામતે મૃગતૃષ્ણોદકં મૃગા ઉદકભાવેન વિકલ્પ્ય ગ્રીષ્માભિતપ્તાઃ પાતુકામતયા પ્રધાવન્તિ, સ્વચિત્તદૃષ્ટિભ્રાન્ત્યનવબોધાન્ન પ્રજાનન્તિનાત્રોદકમિતિ, એવમેવ મહામતે બાલપૃથગ્જના અનાદિકાલવિવિધપ્રપઞ્ચવિકલ્પવાસિતમતયો રાગદ્વેષમોહાગ્નિતાપિતમનસો વિચિત્રરૂપવિષયાભિલાષિણઃ ઉત્પાદભઙ્ગસ્થિતિદૃષ્ટ્યાશયા આધ્યાત્મિકબાહ્યભાવાભાવાકુશલાઃ । તે એકત્વાન્યત્વનાસ્ત્યસ્તિત્વગ્રાહે પ્રપતન્તિ । તદ્યથા મહામતે ગન્ધર્વનગરે ઽવિદુષામનગરે નગરસંજ્ઞા ભવતિ । સા ચ નગરાકૃતિરનાદિકાલનગરબીજવાસનાભિનિવેશાત્ખ્યાતિ । તચ્ચ નગરં નાનગરં ન નગરમ્ । એવમેવ મહામતે અનાદિકાલતીર્થ્યપ્રપ્રઞ્ચવાદવાસનાભિનિવિષ્ટાઃ એકત્વાન્યત્વાસ્તિત્વનાસ્તિત્વવાદાનભિનિવિશન્તે સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાનવધારિતમતયઃ । તદ્યથા મહામતે કશ્ચિદેવ પુરુષઃ શયિતઃ સ્વપ્નાન્તરે સ્ત્રીપુરુષહસ્ત્યશ્વરથપદાતિગ્રામનગરનિગમગોમહિષવનોદ્યાનવિવિધગિરિનદીતડાગોપશોભિતં જનપદમન્તઃપુરં પ્રવિશ્ય પ્રતિવિબુધ્યેત । સ પ્રતિવિબુદ્ધઃ સંસ્તદેવ જનપદમન્તઃપુરં સમનુસ્મરેત્ । તત્કિં મન્યસે મહામતે - અપિ નુ સ પુરુષઃ પણ્ડિતજાતીયો ભવેત્, યસ્તદભૂતં સ્વપ્નવૈચિત્ર્યમનુસ્મરેત્? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - એવમેવ મહામતે બાલપૃથગ્જનાઃ કુદૃષ્ટિદષ્ટાસ્તીર્થ્યમતયઃ સ્વપ્નતુલ્યાત્સ્વચિત્તદૃશ્યભાવાન્ન પ્રતિવિજાનન્તે, એકત્વાન્યત્વનાસ્ત્યસ્તિત્વદૃષ્ટિં સમાશ્રયન્તે । તદ્યથા
મહામતે ચિત્રકરકૃતપ્રદેશા અનિમ્નોન્નતાઃ સન્તો નિમ્નોન્નતા બાલૈઃ કલ્પ્યન્તે, એવમેવ મહામતે ભવિષ્યન્ત્યનાગતે ઽધ્વનિ તીર્થ્યદૃષ્ટિવાસનાશયપ્રતિવિકલ્પપુષ્ટાઃ । તે એકત્વાન્યત્વોભયાનુભયવાદાભિનિવિષ્ટાઃ સ્વયં નષ્ટા અન્યાનપિ સદસત્પક્ષવિવિક્તાનુત્પાદવાદિનો નાસ્તિકા ઇતિ વક્ષ્યન્તિ । એતે હેતુફલાપવાદિનો દુર્દર્શનોન્મૂલિતહેતુકુશલશુક્લપક્ષાઃ । એતે શ્રેયોર્થિભિર્દૂરતઃ પરિવર્જ્યાં ઇતિ વક્ષ્યન્તે । તે ચ સ્વપરોભયદૃષ્ટિપતિતાશયા નાસ્ત્યસ્તિત્વવિકલ્પસમારોપાપવાદકુદૃષ્ટિપતિતાશયા નરકપરાયણા ભવિષ્યન્તિ । તદ્યથા મહામતે તૈમિરિકાઃ કેશોણ્ડુકં દૃષ્ટ્વા પરસ્પરમાચક્ષતે - ઇઅદં ચિત્રમિદં ચિત્રમિતિ પશ્યન્તુ ભો માર્ષાઃ । તચ્ચ કેશોણ્ડુકમુભયાનુત્પન્નતયા ન ભાવો નાભાવો દર્શનાદર્શનતઃ । એવમેવ મહામતે તીર્થ્યકુદૃષ્ટિવિકલ્પાશયાભિનિવિષ્ટાઃ સદસત્પક્ષૈકત્વાન્યત્વોભયાનુભયત્વવાદાભિનિવિષ્ટાઃ સદ્ધર્માપવાદકા આત્માનં પરાંશ્ચ વિનિપાતયિષ્યન્તિ । તદ્યથા મહામતે અચક્રમલાતચક્રં બાલૈશ્ચક્રભાવેન પરિકલ્પ્યતે ન પણ્ડિતૈઃ, એવમેવ મહામતે કુદૃષ્ટિતીર્થ્યાશયપતિતા એકત્વાન્યત્વોભયાનુભયત્વં પરિકલ્પયિષ્યન્તિ સર્વભાવોત્પત્તૌ । તદ્યથા મહામતે દેવે પ્રવર્ષતિ જલબુદ્બુદકાઃ સ્ફટિકમણિસદૃશાઃ ખ્યાયન્તે । તત્ર ચ બાલાઃ સ્ફટિકમણિભાવમભિનિવેશ્ય પ્રધાવન્તિ । તે ચ મહામતે ઉદકબુદ્બુદકા ન મણયો નામણયો ગ્રહણાગ્રહણતઃ । એવમેવ મહામતે તીર્થ્યદૃષ્ટિવિકલ્પાશયવાસનાવાસિતા અસતશ્ચોત્પાદં વર્ણયિષ્યન્તિ પ્રત્યયૈઃ, સતશ્ચ વિનાશમ્ ॥
પુનરપરં મહામતે પ્રમાણત્રયાવયવપ્રત્યવસ્થાનં કૃત્વા આર્યજ્ઞાનપ્રત્યાત્માધિગમ્યં સ્વભાવદ્વયવિનિર્મુક્તં વસ્તુ સ્વભાવતો વિદ્યત ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ । ન ચ મહામતે ચિત્તમનો મનોવિજ્ઞાનચિત્તપરાવૃત્ત્યાશ્રયાણાં સ્વચિત્તદૃશ્યગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પપ્રહીણાનાં તથાગતભૂમિપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનગતાનાં યોગિનાં ભાવાભાવસંજ્ઞા પ્રવર્તતે । યદિ પુનર્મહામતે યોગિનામેવંગતિવિષયાણાં ભાવાભાવગ્રાહઃ પ્રવર્તતે, સ એવૈષામાત્મગ્રાહઃ પોષગ્રાહઃ પુરુષગ્રાહઃ પુદ્ગલગ્રાહઃ સ્યાત્ । યા પુનરેવં મહામતે ભાવસ્વભાવસ્વસામાન્યલક્ષણદેશના, એષા મહામતે નૈર્માણિકબુદ્ધદેશનાઃ ન ધર્મતાબુદ્ધદેશના । દેશના પુનર્મહામતે બાલશયગતદૃષ્ટિપ્રવૃત્તા, ન ચ પ્રત્યવસ્થાનગતિસ્વભાવધર્માર્યજ્ઞાનપ્રત્યાત્માધિગમસમાધિસુખવિહારમુદ્ભાવયતિ । તદ્યથા મહામતે જલાન્તર્ગતા વૃક્ષચ્છાયા ખ્યાયતે । સા ચ ન ચ્છાયા નાચ્છાયા વૃક્ષસંસ્થાનાસંસ્થાનતઃ, એવમેવ મહામતે તીર્થ્યદૃષ્ટિવાસનાવાસિતવિકલ્પા એકત્વાન્યત્વોભયત્વાનુભયત્વનાસ્ત્યસ્તિત્વં વિકલ્પયિષ્યન્તિ સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાનવધારિતમતયઃ । તદ્યથા મહામતે દર્પણાન્તર્ગતાનિ સર્વરૂપપ્રતિબિમ્બકાનિ ખ્યાયન્તે યથાપ્રત્યયતઃ સ્વવિકલ્પનાચ્ચ, ન તાનિ બિમ્બાનિ નાબિમ્બાનિ બિમ્બાબિમ્બદર્શનતઃ । અથ ચ તે મહામતે સ્વચિત્તદૃશ્યવિકલ્પાઃ ખ્યાયન્તે બાલાનાં બિમ્બાકૃતયઃ । એવમેવ મહામતે સ્વચિત્તપ્રતિબિમ્બાનિ ખ્યાયન્તે એકત્વાન્યત્વોભયાનુભયદૃષ્ટ્યાકારેણ । તદ્યથા મહામતે પ્રતિશ્રુત્કા પુરુષનદીપવનસંયોગાત્પ્રવર્તમાના અનુશ્રૂયતે । સા ચ ન ભાવા નાભાવા ઘોષાઘોષશ્રવણતઃ, એવમેવ મહામતે નાસ્ત્યસ્તિત્વૈકત્વાન્યત્વોભયનોભયદૃષ્ટિસ્વચિત્તવાસનાવિકલ્પાઃ ખ્યાયન્તે । તદ્યથા મહામતે નિસ્તૃણગુલ્મલતાવનાયાં મેદિન્યામાદિત્યસંયોગાન્મૃગતૃષ્ણિકાસ્તરંગવત્સ્યન્દન્તે । તે ચ ન ભાવા નાભાવા લોભ્યાલોભ્યતઃ । એવમેવ મહામતે બાલાનામનાદિકાલપ્રપઞ્ચદૌષ્ઠુલ્યવાસનાવાસિતં વિકલ્પવિજ્ઞાનમુત્પાદસ્થિતિભઙ્ગૈકત્વાન્યત્વોભયાનુભયનાસ્ત્યસ્ત્યાર્યપ્રત્યાત્મજ્ઞાનવસ્તુમુખેન મૃગતૃષ્ણિકાવત્તરંગાયતે

। તદ્યથા મહામતે વેતાલયન્ત્રપુરુષૌ નિઃસત્ત્વૌ પિશાચયુક્તિગાત્સ્પન્દનક્રિયાં કુર્વાતે । તત્ર ચ અસદ્વિકલ્પે બાલા અભિનિવિશન્તે ગમનાગમનતઃ । એવમેવ મહામતે બાલપૃથગ્જનાઃ કુદૃષ્ટિતીર્થ્યાશયપતિતા એકત્વાન્યત્વવાદાનભિનિવિશન્તે । સ ચ અસદ્ભૂતસમારોપઃ । તસ્માત્તર્હિ મહામતે ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગૈકત્વાન્યત્વોભયાનુભયનાસ્ત્યસ્ત્યાર્યપ્રત્યાત્મવસ્ત્વધિગમવિકલ્પરહિતેન ભવિતવ્યમ્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
જલવૃક્ષચ્છાયાસદૃશાઃ સ્કન્ધા વિજ્ઞાનપઞ્ચમાઃ ।
માયાસ્વપ્નોપમાદૃશા(શ્યા?) વિજ્ઞપ્ત્યા મા વિકલ્પયતે

કેશોણ્ડુકપ્રખ્યમિદં મરીચ્યુદકવિભ્રમત્ ।
ત્રિભવં સ્વપ્નમાયાખ્યં વિભાવેન્તો વિમુચ્યતે

મૃગતૃષ્ણા યથા ગ્રીષ્મે સ્પન્દતે ચિત્તમોહની ।
મૃગા ગૃહ્ણન્તિ પાનીયં ન ચાસ્યાં વસ્તુ વિદ્યતે

તથા વિજ્ઞાનબીજં હિ સ્પન્દતે દૃષ્ટિગોચરે ।
બાલા ગૃહ્ણન્તિ જાયન્તં તિમિરં તૈમિરા યથા

અનાદિગતિસંસારે ભાવગ્રાહોપગૂહિતમ્ ।
બાલઃ કીલે યથા કીલં પ્રલોભ્ય વિનિવર્તયેત્

માયાવેતાલયન્ત્રાભં સ્વપ્નવિદ્યુદ્ધનં સદા ।
ત્રિસંતતિવ્યવચ્છિન્નં જગત્પશ્ય (ન્?) વિમુચ્યતે

ન હ્યત્ર કાચિદ્વિજ્ઞપ્તિર્મરીચીનાં યથા નભે ।
એવં ધર્માન્ વિજાનન્તો ન કિંચિત્પ્રતિજાનતે

વિજ્ઞપ્તિર્નામમાત્રેયં લક્ષણેન ન વિદ્યતે ।
સ્કન્ધાઃ કેશોણ્ડુકાકારા યત્ર ચાસૌ વિકલ્પ્યતે

ચિત્તં કેશોણ્ડુકં માયાં સ્વપ્ન ગન્ધર્વમેવ ચ ।
અલાતં મૃગતૃષ્ણા ચ અસન્તઃ ખ્યાતિ વૈ નૃણામ્

નિત્યાનિત્યં તથૈકત્વમુભયં નોભયં તથા ।
અનાદિદોષસંબન્ધાદ્ બાલાઃ કલ્પન્તિ મોહિતાઃ

દર્પણે ઉદકે નેત્રે ભાણ્ડેષુ ચ મણીષુ ચ ।
બિમ્બં હિ દૃશ્યતે તેષુ બિમ્બં નાસ્તિ ચ કુત્રચિદ્

ભાવાભાસં તથા ચિત્તં મૃગતૃષ્ણા યથા નભે ।
દૃશ્યતે ચિત્રરૂપેણ સ્વપ્ને વન્ધ્યૌરસો યથા

પુનરપરં મહામતે ચતુષ્ટયવિનિર્મુક્તા તથાગતાનાં ધર્મદેશના, યદુત એકત્વાન્યત્વોભયાનુભયપક્ષવિવર્જિતા નાસ્ત્યસ્તિસમારોપાપવાદવિનિર્મુક્તા । અસત્યપ્રતીત્યસમુત્પાદનિરોધમાર્ગવિમોક્ષપ્રવૃત્તિપૂર્વકા મહામતે તથાગતાનાં ધર્મદેશના । ન પ્રકૃતીશ્વરહેતુયદૃચ્છાણુકાલસ્વભાવોપનિબદ્ધા મહામતે તથાગતાનાં ધર્મદેશના ॥
પુનરપરં મહામતે ક્લેશજ્ઞેયાવરણદ્વયવિશુદ્ધ્યર્થં સાર્થવાહવદાનુપૂર્વ્યા અષ્ટોત્તરે નિરાભાસપદશતે પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ યાનભૂમ્યઙ્ગસુવિભાગલક્ષણે ચ ॥
પુનરપરં મહામતે ચતુર્વિધં ધ્યાનમ્ । કતમચ્ચતુર્વિધમ્? યદુત બાલોપચારિકં ધ્યાનમ્, અર્થપ્રવિચયં ધ્યાનમ્, તથતાલમ્બનં ધ્યાનમ્, તાથાગતં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ । તત્ર મહામતે બાલોપચારિકં ધ્યાનં કતમત્? યદુત શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયોગયોગિનાં પુદ્ગલનૈરાત્મ્યભાવસ્વસામાન્યબિમ્બસંકલાનિત્યદુઃખાશુભલક્ષણાભિનિવેશપૂર્વકમ્, એવમિદં લક્ષણં નાન્યથેતિ ( વૈદ્ય 41 ) પશ્યતઃ પૂર્વોત્તરોત્તરત આ સંજ્ઞાનિરોધાદ્બાલોપચારિકં ભવતિ । તત્ર અર્થપ્રવિચયધ્યાનં પુનર્મહામતે કતમત્? યદુત પુદ્ગલનૈરાત્મ્યસ્વસામાન્યલક્ષણબાહ્યતીર્થકરસ્વપરોભયાભાવં કૃત્વા ધર્મનૈરાત્મ્યભૂમિલક્ષણાર્થં પ્રવિચયાનુપૂર્વકમર્થપ્રવિચયધ્યાનં ભવતિ । તત્ર તથતાલમ્બનં ધ્યાનં મહામતે કતમત્? યદુત પરિકલ્પિતનૈરાત્મ્યદ્વયવિકલ્પયથાભૂતાવસ્થાનાદપ્રવૃત્તેર્વિકલ્પસ્ય તથતાલમ્બનમિતિ વદામિ । તાથાગતં પુનર્મહામતે ધ્યાનં કતમત્? યદુત તાથાગતભૂમ્યાકારપ્રવેશં પ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનલક્ષણત્રયસુખવિહારાચિન્ત્યસત્ત્વકૃત્યકરણતયા તાથાગતં ધ્યાનમિતિ વદામિ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
અર્થપ્રવિચયં ધ્યાનં ધ્યાનં બાલોપચારિકમ્ ।
તથતાલમ્બનં ધ્યાનં ધ્યાનં તાથાગતં શુભમ્

સોમભાસ્કરસંસ્થાનં પદ્મપાતાલસાદૃશમ્ ।
ગગનાગ્નિચિત્રસદૃશં યોગી યુઞ્જન્ પ્રપશ્યતિ

નિમિત્તાનિ ચ ચિત્રાણિ તીર્થમાર્ગં નયન્તિ તે ।
શ્રાવકત્વે નિપાતન્તિ પ્રત્યેકજિનગોચરે

વિધૂય સર્વાણ્યેતાનિ નિરાભાસં યદા ભવેત્ ।
તદા બુદ્ધાકરાદિત્યાઃ સર્વક્ષેત્રાઃ સમાગતાઃ ।
શિરો હિ તસ્ય માર્જન્તિ નિમિત્તં તથતાનુગમ્

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - નિર્વાણં નિર્વાણમિતિ ભગવન્નુચ્યતે । કસ્યૈતદ્ભગવન્નધિવચનં યદુત નિર્વાણમિતિ ? ભગવાનાહ - સર્વવિજ્ઞાનસ્વભાવવાસનાલયમનોમનોવિજ્ઞાનદૃષ્ટિવાસનાપરાવૃત્તિર્નિર્વાણમિત્યુચ્યતે સર્વબુદ્ધૈર્મયા ચ નિર્વાણગતિસ્વભાવશૂન્યતાવસ્તુગોચરમ્ ॥
પુનરપરં મહામતે નિર્વાણમાર્યજ્ઞાનપ્રત્યાત્મગતિગોચરં શાશ્વતોચ્છેદવિકલ્પભાવાભાવવિવર્જિતમ્ । કથં ન શાશ્વતમ્? યદુત સ્વસામાન્યલક્ષણવિકલ્પપ્રહીણમ્, અતો ન શાશ્વતમ્ । તત્રાનુચ્છેદો યદુત સર્વાર્થા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાઃ પ્રત્યાત્મમપિ ગચ્છન્તિ, અતો નોચ્છેદઃ ॥
પુનર્મહામતે મહાપરિનિર્વાણં ન નાશો ન મરણમ્ । યદિ પુનર્મહામતે મહાપરિનિર્વાણં મરણં સ્યાત્, પુનરપિ જન્મપ્રબન્ધઃ સ્યાત્ । અથ વિનાશઃ સ્યાત્, સંસ્કૃતલક્ષણપતિતં સ્યાત્ । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે મહાપરિનિર્વાણં ન નાશં ન મરણમ્ । ચ્યુતિવિગતં મરણમધિગચ્છન્તિ યોગિનઃ । પુનરપરં મહામતે મહાપરિનિર્વાણમપ્રહીણાસંપ્રાપ્તિતો ઽનુચ્છેદાશાશ્વતતો નૈકાર્થતો નાનાર્થતો નિર્વાણમિત્યુચ્યતે ॥
પુનરપરં મહામતે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં નિર્વાણં સ્વસામાન્યલક્ષણાવબોધાદસંસર્ગતઃ । વિષયાવિપર્યાસદર્શનાદ્વિકલ્પો ન પ્રવર્તતે । તતસ્તેષાં તત્ર નિર્વાણબુદ્ધિર્ભવતિ ॥
પુનરપરં મહામતે દ્વિપ્રકારં સ્વભાવદ્વયલક્ષણં ભવતિ । કતમત્ દ્વિપ્રકારમ્? યદુત અભિલાપસ્વભાવાભિનિવેશતશ્ચ વસ્તુસ્વભાવાભિનિવેશતશ્ચ । તત્ર મહામતે અભિલાપસ્વભાવાભિનિવેશો ઽનાદિકાલવાક્પ્રપઞ્ચવાસનાભિનિવેશાત્પ્રવર્તતે । તત્ર વસ્તુસ્વભાવાભિનિવેશઃ પુનર્મહામતે સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાનવબોધાત્પ્રવર્તતે ॥
પુનરપરં મહામતે અધિષ્ઠાનદ્વયાધિષ્ઠિતા બોધિસત્ત્વાસ્તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં ચરણયોર્નિપત્ય પ્રશ્નાન્ પરિપૃચ્છન્તિ । કતમેનાધિષ્ઠાનદ્વયેનાધિષ્ઠિતાઃ? યદુત સમાધિસમાપત્ત્યધિષ્ઠાનેન સર્વકાયમુખપાણ્યભિષેકાધિષ્ઠાનેન ચ । તત્ર મહામતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રથમાયાં ભૂમૌ બુદ્ધાધિષ્ઠાનાધિષ્ઠિતા મહાયાનપ્રભાસં નામ બોધિસત્ત્વસમાધિં સમાપદ્યન્તે । સમનન્તરસમાપન્નાનાં ચ તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મહાયાનપ્રભાસં બોધિસત્ત્વસમાધિમ્, અથ દશદિગ્લોકધાતુવ્યવસ્થિતાસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા મુખાન્યુપદર્શ્ય સર્વકાયમુખવાચાસંદર્શનેનાધિષ્ઠાનં કુર્વન્તિ । યથા મહામતે વજ્રગર્ભસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અન્યેષાં ચ તાદૃગ્લક્ષણગુણસમન્વાગતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્, એવં મહામતે પ્રથમાયાં ભૂમૌ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સમાધિસમાપત્ત્યધિષ્ઠાનં પ્રતિલભન્તે । કલ્પશતસહસ્રં સંચિતૈઃ કુશલમૂલૈરનુપૂર્વેણ ભૂમિપક્ષવિપક્ષલક્ષણગતિંગતાં ધર્મમેઘાયાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ મહાપદ્મવિમાનાસનસ્થસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તદનુરૂપૈર્બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ પરિવૃતસ્ય સર્વરત્નાભરણવિભૂષિતકિરીટસ્ય હરિતાલકનકચમ્પકચન્દ્રાંશુમયૂખપદ્મસદૃશા દશદિગ્લોકધાત્વાગતા જિનકરાસ્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પદ્મવિમાનાસનસ્થસ્ય મૂર્ધન્યભિષિઞ્ચન્તિ વશવર્તિચક્રવર્તીન્દ્રરાજવત્સર્વકાયમુખપાણ્યભિષેકેન । સ ચ બોધિસત્ત્વસ્તે ચ બોધિસત્ત્વાઃ પાણ્યભિષેકાધિષ્ઠાનાધિષ્ઠિતા ઇત્યુચ્યન્તે । એતન્મહામતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામધિષ્ઠાનદ્વયમ્, યેનાધિષ્ઠાનદ્વયેનાધિષ્ઠિતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વબુદ્ધમુખાન્યવલોકયન્તિ । અન્યત્રાવ્યવલોક્યાસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ ॥
પુનરપરં મહામતે યત્કિંચિદ્બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રતિભાતિ સમાધ્યૃદ્ધિદેશનાકારેણ, તત્સર્વબુદ્ધાધિષ્ઠાનદ્વયાધિષ્ઠિતાનામ્ । યદિ પુનર્મહામતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામધિષ્ઠાનમન્તરેણ પ્રતિભાનં પ્રતિભાયાત્, બાલપૃથગ્જનાનામપિ મહામતે પ્રતિભાનં પ્રતિભાયાત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત અધિષ્ઠાનાનધિષ્ઠિતત્વાત્ । તૃણગુલ્મવૃક્ષપર્વતા અપિ મહામતે વિવિધાનિ ચ વાદ્યભાણ્ડાનિ નગરભવનગૃહવિમાનાસનસ્થાનાનિ તથાગતપ્રવેશાધિષ્ઠાનેન પ્રવાદ્યન્તે । કિં પુનર્મહામતે સચેતના મૂકાન્ધબધિરા અપિ મહામતે સ્વદોષેભ્યો વિમુચ્યન્તે । એવં મહાગુણવિશેષં મહામતે તથાગતાધિષ્ઠાનમ્ ॥
પુનરપરં મહામતિરાહ - કિં પુનર્ભગવંસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સમાધિસમાપત્ત્યવસ્થાનકાલે વિશેષભૂમૌ ચ અભિષેકાધિષ્ઠાનં પ્રકુર્વન્તિ? ( વૈદ્ય 43 ) ભગવાનાહ - મારકર્મક્લેશવિયુક્તાર્થં શ્રાવકધ્યાનભૂમ્યપ્રપતનતયા ચ તથાગતભૂમિપ્રત્યાત્માધિગમનતયા ચ પ્રાપ્તધર્માધિગમવિવૃદ્ધયે ચ । એતેન મહામતે કારણેન તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામધિષ્ઠાનૈરધિતિષ્ઠન્તિ । અનધિષ્ઠિતાશ્ચ મહામતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ કુતીર્થ્યશ્રાવકમારાશયપતિતા નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યેરન્ । અતસ્તેન કારણેન બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરનુગૃહ્યન્તે ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
અધિષ્ઠાનં નરેન્દ્રાણાં પ્રણિધાનૈર્વિશોધિતમ્ ।
અભિષેકસમાધ્યાદ્યાઃ પ્રથમાદ્દશમાય વૈ

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - પ્રતીત્યસમુત્પાદં પુનર્ભગવતા દેશયતા કારણવ્યપદેશ એવ કૃતો ન સ્વનયપ્રકૃત્યવસ્થાનકથા । તીર્થકરા અપિ ભગવન્ કારણત ઉત્પત્તિં વર્ણયન્તિ, યદુત પ્રધાનેશ્વરપુરુષકાલાણુપ્રત્યયેભ્યો ભાવાનામુત્પત્તયઃ । કિં તુ ભગવતા પ્રત્યયપર્યાયાન્તરેણોત્પત્તિર્વર્ણ્યતે ભાવાનામ્ । ન ચ સિદ્ધાન્તવિશેષાન્તરમ્ । સદસતો હિ ભગવંસ્તીર્થકરા અપ્યુત્પત્તિં વર્ણયન્તિ, ભૂત્વા ચ વિનાશં પ્રત્યયૈર્ભાવાનામ્ । યદપ્યુક્તં ભગવતા - અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા યાવજ્જરામરણમિતિ, અહેતુવાદવ્યપદેશ એષ ભગવતાનુવર્ણિતઃ, ન સ હેતુવાદઃ । યુગપદ્વયવસ્થિતાનાં ભગવન્નેતદ્ભવતિ - અસ્મિન્ સતીદં ભવતીતિ, ન ક્રમવૃત્ત્યપેક્ષાવસ્થિતાનામ્ । કિં તુ તીર્થકરવ્યપદેશ એવ ભગવન્ વિશિષ્યતે ન ત્વદીયમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તીર્થકરાણાં હિં ભગવન્ કારણમપ્રતીત્યસમુત્પન્નં કાર્યમભિનિર્વર્તયતિ । તવ તુ ભગવન્ કારણમપિ કાર્યાપેક્ષં કાર્યમપિ કારણાપેક્ષમ્ । હેતુપ્રત્યયસંકરશ્ચ એવમન્યોન્યાનવસ્થા પ્રસજ્યતે । અહેતુત્વં ચ ભગવન્ લોકસ્ય - અસ્મિન્ સતીદં બ્રુવતઃ । ભગવાનાહ - ન મહામતે મમાહેતુકકારણવાદો હેતુપ્રત્યયસંકરશ્ચ પ્રસજ્યતે - અસ્મિન્ સતીદં બ્રુવતઃ, ગ્રાહ્યગ્રાહકાભાવાત્, સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાવબોધાત્ । યે તુ મહામતે ગ્રાહ્યગ્રાહકાભિનિવિષ્ટાઃ સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રં નાવબુધ્યન્તે બાહ્યસ્વવિષયભાવાભાવત્વેન, તેષાં મહામતે એષ દોષઃ પ્રસજ્યતે , ન તુ મમ પ્રતીત્યકારણવ્યપદેશં કુર્વતઃ ॥
પુનરપરં મહામતિરાહ - નનુ ભગવન્ અભિલાપસદ્ભાવાત્સન્તિ સર્વભાવાઃ । યદિ પુનર્ભગવન્ ભાવા ન સ્યુઃ, અભિલાપો ન પ્રવર્તતે । પ્રવર્તતે ચ । તસ્માદભિલાપસદ્ભાવાદ્ભગવન્ સન્તિ સર્વભાવાઃ । ભગવાનાહ - અસતામપિ મહામતે ભાવાનામભિલાપઃ ક્રિયતે । યદુત શશવિષાણકૂર્મરોમવન્ધ્યાપુત્રાદીનાં લોકે દૃષ્ટો ઽભિલાપઃ । તે ચ મહામતે ન ભાવા નાભાવાઃ, અભિલપ્યન્તે ચ । તદ્યદવોચસ્ત્વં મહામતે - અભિલાપસદ્ભાવાત્સન્તિ સર્વભાવા ઇતિ, સ હિ વાદઃ પ્રહીણઃ । ન ચ મહામતે સર્વબુદ્ધક્ષેત્રેષુ પ્રસિદ્ધો ઽભિલાપઃ । અભિલાપો મહામતે કૃતકઃ । ક્વચિન્મહામતે બુદ્ધક્ષેત્રે ઽનિમિષપ્રેક્ષયા ધર્મો દેશ્યતે, ક્વચિદિઙ્ગિતૈઃ, ક્વચિદ્ભૂવિક્ષેપેણ, ક્વચિન્નેત્રસંચારેણ, ક્વચિદાસ્યેન, ક્વચિદ્વિજૃમ્ભિતેન, ક્વચિદુત્કાસનશબ્દેન, ( વૈદ્ય 44 ) ક્વચિત્ક્ષેત્રસ્મૃત્યા, ક્વચિત્સ્પન્દિતેન । યથા મહામતે અનિમિષાયાં ગન્ધસુગન્ધાયાં ચ લોકધાતૌ સમન્તભદ્રસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રે અનિમિષૈર્નેત્રૈઃ પ્રેક્ષમાણાસ્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિં પ્રતિલભન્તે અન્યાંશ્ચ સમાધિવિશેષાન્, અત એવાસ્માત્કારણાન્મહામતે નાભિલાપસદ્ભાવાત્સન્તિ સર્વભાવાઃ । દૃષ્ટં ચૈતન્મહામતે । ઇહ લોકે કૃમિમક્ષિકૈવમાદ્યાઃ સત્ત્વવિશેષા અનભિલાપેનૈવ સ્વકૃત્યં કુર્વન્તિ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
આકાશં શશશૃઙ્ગં ચ વન્ધ્યાયાઃ પુત્ર એવ ચ ।
અસન્તો હ્યભિલપ્યન્તે તથા ભાવેષુ કલ્પના

હેતુપ્રત્યયસામગ્ર્યાં બાલાઃ કલ્પન્તિ સંભવમ્ ।
અજાનાના નયમિદં ભ્રમન્તિ ત્રિભવાલયે

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - નિત્યશબ્દઃ પુનર્ભગવન્ ક્વભિહિતઃ? ભગવાનાહ - ભ્રાન્તૌ મહામતે । યસ્માદિયં ભ્રાન્તિરાર્યાણામપિ ખ્યાયતે વિપર્યાસતઃ । તદ્યથા મહામતે મૃગતૃષ્ણાલાતચક્રકેશોણ્ડુકગન્ધર્વનગરમાયાસ્વપ્નપ્રતિબિમ્બાક્ષપુરુષા લોકે ઽવિદ્વદ્ભિર્વિપર્યસ્યન્તે, ન તુ વિદ્વદ્ભિઃ । ન ચ પુનર્ન ખ્યાયન્તે । સા પુનર્ભ્રાન્તિર્મહામતે અનેકપ્રકારા ખ્યાયાત્ । ન ભ્રાન્તેરશાશ્વતતાં કુરુતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત ભાવાભાવવિવર્જિતત્વાત્ । કથં પુનર્મહામતે ભાવાભાવવિવર્જિતા ભ્રાન્તિઃ? યદુત સર્વબાલવિચિત્રગોચરત્વાત્સમુદ્રતરંગગઙ્ગોદકવત્પ્રેતાનાં દર્શનાદર્શનતઃ । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે ભ્રાન્તિભાવો ન ભવતિ । યસ્માચ્ચ તદુદકમન્યેષાં ખ્યાયતે, અતો હ્યભાવો ન ભવતિ । એવં ભ્રાન્તિરાર્યાણાં વિપર્યાસાવિપર્યાસવર્જિતા । અતશ્ચ મહામતે અસ્માત્કારણાચ્છાશ્વતા ભ્રાન્તિર્યદુત નિમિત્તલક્ષણાભેદત્વાત્ । ન હિ મહામતે ભ્રાન્તિર્વિવિધવિચિત્રનિમિત્તવિકલ્પેન વિકલ્પ્યમાના ભેદમુપયાતિ । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે ભ્રાન્તિઃ શાશ્વતા ॥
કથં પુનર્મહામતે ભ્રાન્તિસ્તત્ત્વં ભવતિ? યેન પુનઃ કારણેન મહામતે આર્યાણામસ્યાં ભ્રાન્તૌ વિપર્યાસબુદ્ધિર્ન પ્રવર્તતે, નાવિપર્યાસબુદ્ધિઃ । નાન્યત્ર મહામતે આર્યા અસ્યાં ભ્રાન્તૌ યકિંચિત્સંજ્ઞિનો ભવન્તિ નાર્યજ્ઞાનવસ્તુસંજ્ઞિનઃ । યત્કિંચિદિતિ મહામતે બાલપ્રલાપ એષ નાર્યપ્રલાપઃ । સા પુનર્ભ્રાન્તિર્વિપર્યાસાવિપર્યાસેન વિકલ્પ્યમાના ગોત્રદ્વયાવહા ભવતિ યદુત આર્યગોત્રસ્ય વા બાલપૃથગ્જનગોત્રસ્ય વા । આર્યગોત્રં પુનર્મહામતે ત્રિપ્રકારમુપયાતિ યદુત શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબુદ્ધપ્રભેદતઃ । તત્ર કથં પુનર્મહામતે બાલૈર્ભ્રાન્તિર્વિકલ્પ્યમાના શ્રાવકયાનગોત્રં જનયતિ? યદુત મહામતે સ્વસામાન્યલક્ષણાભિનિવેશેનાભિનિવિશ્યમાના શ્રાવકયાનગોત્રાય સંવર્તતે । એવં મહામતે સા ભ્રાન્તિઃ શ્રાવકયાનગોત્રાવહા ભવતિ । તત્ર કથં પુનર્મહામતે સૈવ ભ્રાન્તિર્વિકલ્પ્યમાના પ્રત્યેકબુદ્ધયાનગોત્રાવહા ભવતિ? યદુત તસ્યા એવ મહામતે ભ્રાન્તેઃ સ્વસામાન્યલક્ષણાભિનિવેશાસંસર્ગતઃ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનગોત્રાવહા ભવતિ । તત્ર કથં ( વૈદ્ય 45 ) પુનર્મહામતે પણ્ડિતૈઃ સૈવ ભ્રાન્તિર્વિકલ્પ્યમાના બુદ્ધયાનગોત્રાવહા ભવતિ? યદુત મહામતે સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાવબોધાદ્બાહ્યભાવાભાવવિકલ્પનતયા વિકલ્પ્યમાના બુદ્ધયાનગોત્રાઅવહા ભવતિ । અત એવ મહામતે ગોત્રમ્ । એષ ગોત્રાર્થઃ । વિચિત્રવસ્તુભાવના પુનર્મહામતે બાલૈર્ભ્રાન્તિર્વિકલ્પ્યમાના સંસારયાનગોત્રાવહા ભવતિ, એવમિદં નાન્યથેતિ । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે ભ્રાન્તિર્વિચિત્રવસ્તુત્વેન કલ્પ્યતે બાલૈઃ । સા ચ ન વસ્તુ, નાવસ્તુ । સૈવ મહામતે ભ્રાન્તિરવિકલ્પ્યમાના આર્યાણાં ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનદૌષ્ઠુલ્યવાસનાસ્વભાવધર્મપરાવૃત્તિભાવાદ્ભ્રાન્તિરાર્યાણાં તથતેત્યુચ્યતે । અત એતદુક્તં ભવતિ મહામતે - તથતાપિ ચિત્તવિનિર્મુક્તેતિ । અસ્યૈવ મહામતે પદસ્યાભિદ્યોતનાર્થમિદમુક્તં મયા - કલ્પનૈશ્ચ વિવર્જિતં સર્વકલ્પનાવિરહિતમિતિ યાવદુક્તં ભવતિ ॥
મહામતિરાહ - ભ્રાન્તિર્ભગવન્ વિદ્યતે નેતિ? ભગવાનાહ - માયાવન્મહામતે ન લક્ષણાભિનિવેશતો ભ્રાન્તિર્વિદ્યતે । યદિ પુનર્મહામતે ભ્રાન્તિર્લક્ષણાભિનિવેશેન વિદ્યતે, અવ્યાવૃત્ત એવ મહામતે ભાવાભિનિવેશઃ સ્યાત્ । પ્રતીત્યસમુત્પાદવત્તીર્થકરકારણોત્પાદવદેતત્સ્યાન્મહામતે । મહામતિરાહ - યદિ ભગવન્ માયાપ્રખ્યા ભ્રાન્તિઃ, તેનાન્યસ્યા ભ્રાન્તેઃ કારણીભવિષ્યતિ । ભગવાનાહ - ન મહામતે માયા ભ્રાન્તિકારણમ્ । અદૌષ્ઠુલ્યદોષાવહત્વાન્ન હિ મહામતે માયા દૌષ્ઠુલ્યદોષમાવહતિ । અવિકલ્પ્યમાના માયા પુનર્મહામતે પરપુરુષવિદ્યાધિષ્ઠાનાત્પ્રવર્તતે, ન સ્વવિકલ્પદૌષ્ઠુલ્યવાસનાધિષ્ઠાનતઃ । સા ન દોષાવહા ભવતિ । ચિત્તદૃષ્ટિમોહમાત્રમેતન્મહામતે બાલાનાં યત્કિંચિદભિનિવેશતો ન ત્વાર્યાણામ્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
આર્યો ન પશ્યતિ ભ્રાન્તિં નાપિ તત્ત્વં તદન્તરે ।
ભ્રાન્તિરેવ ભવેત્તત્ત્વં યસ્માત્તત્ત્વં તદન્તરે

ભ્રાન્તિં વિધૂય સર્વાં હિ નિમિત્તં જાયતે યદિ ।
સૈવ તસ્ય ભવેદ્ભ્રાન્તિરશુદ્ધં તિમિરં યથા

પુનરપરં મહામતે ન માયા નાસ્તિ । સાધર્મ્યદર્શનાત્સર્વધર્માણાં માયોપમત્વં ભવતિ । મહામતિરાહ - કિં પુનર્ભગવન્ વિચિત્રમાયાભિનિવેશલક્ષણેન સર્વધર્માણાં માયોપમત્વં ભવતિ, અથ વિતથાભિનિવેશલક્ષણેન? તદ્યદિ ભગવન્ વિચિત્રમાયાભિનિવેશલક્ષણેન સર્વધર્માણાં માયોપમત્વં ભવતિ, હન્ત ભગવન્ ન ભાવા માયોપમાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત રૂપસ્ય વિચિત્રલક્ષણાહેતુદર્શનાત્ । ન હિ ભગવન્ કશ્ચિદ્ધેતુરસ્તિ યેન રૂપં વિચિત્રલક્ષણાકારં ખ્યાયતે માયાવત્ । અત એતસ્માત્કારણાદ્ભગવન્ ન વિચિત્રમાયાલક્ષણાભિનિવેશસાધર્મ્યાદ્ભાવા માયોપમાઃ ॥
ભગવાનાહ - ન મહામતે વિચિત્રમાયાલક્ષણાભિનિવેશસાધર્મ્યાત્સર્વધર્મા માયોપમાઃ, કિં તર્હિ મહામતે વિતથાશુવિદ્યુત્સદૃશસાધર્મ્યેણ સર્વધર્મા માયોપમાઃ । તદ્યથા મહામતે ( વૈદ્ય 46 ) વિદ્યુલ્લતા ક્ષણભઙ્ગદૃષ્ટનષ્ટદર્શનં પુનર્બાલાનાં ખ્યાયતે, એવમેવ મહામતે સર્વભાવાઃ સ્વવિકલ્પસામાન્યલક્ષણાઃ પ્રવિચયાભાવાન્ન ખ્યાયન્તે રૂપલક્ષણાભિનિવેશતઃ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
ન માયા નાસ્તિ સાધર્મ્યાદ્ભાવાનાં કથ્યતે ઽસ્તિતા ।
વિતથાશુવિદ્યુત્સદૃશાસ્તેન માયોપમાઃ સ્મૃતાઃ

પુનરપરં મહામતિરાહ - યત્પુનરેતદુક્તં ભગવતા - અનુત્પન્નાઃ સર્વભાવા માયોપમાશ્ચેતિ । નનુ તે ભગવન્ એવં બ્રુવતઃ પૂર્વોત્તરવચનવ્યાઘાતદોષઃ પ્રસજ્યતે, અનુત્પાદં ભાવાનાં માયોપમત્વેનાભિલપતઃ । ભગવાનાહ - ન મહામતે મમાનુત્પાદં ભાવાનાં માયોપમત્વેનાભિલપતઃ પૂર્વોત્તરવચનવ્યાઘાતદોષો ભવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત ઉત્પાદાનુત્પાદસ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાવબોધાત્સદસતોર્બાહ્યભાવાભાવાનુત્પત્તિદર્શનાન્ન મહામતે પૂર્વોત્તરવચનવ્યાઘાતદોષઃ પ્રસજ્યતે । કિં તુ મહામતે તીર્થકરકારણક્ષોત્પત્તિવ્યુદાસાર્થમિદમુચ્યતે - માયાવદનુત્પન્નાઃ સર્વભાવાઃ । તીર્થકરમોહવર્ગા હિ મહામતે સદસતોર્ભાવાનામુત્પત્તિમિચ્છન્તિ ન સ્વવિકલ્પવિચિત્રાભિનિવેશપ્રત્યયતઃ । મમ તુ મહામતે ન સંત્રાસમુત્પદ્યતે । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે અનુત્પાદાભિધાનમેવાભિધીયતે । ભાવોપદેશઃ પુનર્મહામતે સંસારપરિગ્રહાર્થં ચ નાસ્તીત્યુચ્છેદનિવારણાર્થં ચ । મચ્છિષ્યાણાં વિચિત્રકર્મોપપત્ત્યાયતનપરિગ્રહાર્થં ભાવશબ્દપરિગ્રહેણ સંસારપરિગ્રહઃ ક્રિયતે । માયાભાવસ્વભાવલક્ષણનિર્દેશેન મહામતે ભાવસ્વભાવલક્ષણવ્યાવૃત્ત્યર્થં બાલપૃથગ્જનાનાં કૃદૃષ્ટિલક્ષણપતિતાશયાનાં સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાનવધારિણાં હેતુપ્રત્યયક્રિયોત્પત્તિલક્ષણાભિનિવિષ્ઠાનાં નિવારણાર્થં માયાસ્વપ્નસ્વભાવલક્ષણાન્ સર્વધર્માન્ દેશયામિ । એતે બાલપૃથગ્જનાઃ કુદૃષ્ટિલક્ષણાશયાભિનિવિષ્ટા આત્માનં પરં ચ સર્વધર્મા યથાભૂતાવસ્થાનદર્શનાદ્વિસંવાદયિષ્યન્તિ । તત્ર યથાભૂતાવસ્થાનદર્શનં મહામતે સર્વધર્માણાં યદુત સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાવતારઃ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
અનુત્પાદે કારણાભાવો ભાવે સંસારસંગ્રહઃ ।
માયાદિસદૃશં પશ્યેલ્લક્ષણં ન વિકલ્પયેત્

પુનરપરં મહામતે નામપદવ્યઞ્જનકાયાનાં લક્ષણમુદ્દેક્ષ્યામઃ, યૈર્નામપદવ્યઞ્જનકાયૈઃ સૂપલક્ષિતૈર્બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અર્થપદવ્યઞ્જનાનુસારિણઃ ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય તથૈવ સર્વસત્ત્વાનવબોધયિષ્યન્તિ । તત્ર મહામતે કાયો નામ યદુત યદ્વસ્ત્વાશ્રિત્ય નામ ક્રિયતે, સ કાયો વસ્તુ । કાયઃ શરીરમિત્યનર્થાન્તરમ્ । એષ મહામતે નામકાયઃ । પદકાયઃ પુનર્મહામતે યદુત પદાર્થકાયસદ્ભાવો નિશ્ચયઃ । નિષ્ઠા ઉપલબ્ધિરિત્યનર્થાન્તરમ્ । એષ મહામતે પદકાયોપદેશઃ કૃતો માયા । વ્યઞ્જનકાયઃ પુનર્મહામતે યદુત યેન નામપદયોરભિવ્યક્તિર્ભવતિ । વ્યઞ્જનં લિઙ્ગં લક્ષણમુપલબ્ધિઃ પ્રજ્ઞપ્તિરિત્યનર્થાન્તરમ્ ॥
પુનરપરં મહામતે પદકાયો યદુત પદકાર્યનિષ્ઠા । નામ પુનર્મહામતે યદુત અક્ષરાણાં ચ નામસ્વભાવભેદો ઽકારાદ્યાવદ્ધકારઃ । તત્ર વ્યઞ્જનં પુનર્મહામતે યદુત હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતવ્યઞ્જનાનિ । તત્ર પદકાયાઃ પુનર્મહામતે યે પદવીથીગામિનો હસ્ત્યશ્વનરમૃગપશુગોમહિષાજૈડકાદ્યાઃ પદકાયસંજ્ઞાં લભન્તે । નામ ચ વ્યઞ્જનં ચ પુનર્મહામતે ચત્વાર અરૂપિણઃ સ્કન્ધાઃ । નામ્નાભિલપ્યન્ત ઇતિ કૃત્વા નામ, સ્વલક્ષણેન વ્યજ્યતે ઇતિ કૃત્વા વ્યઞ્જનમ્ । એતન્મહામતે નામપદવ્યઞ્જનકાયાનાં નામપદાભિધાનલક્ષણમ્ । અત્ર તે પરિચયઃ કરણીયઃ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
વ્યઞ્જને પદકાયે ચ નામ્નિ ચાપિ વિશેષતઃ ।
બાલાઃ સજ્જન્તિ દુર્મેધા મહાપઙ્કે યથા ગજાઃ

પુનરપરં મહામતે યુક્તિહેતુબુદ્ધિવૈકલ્યાત્કુતાર્કિકા દુર્વિદગ્ધમતયો ઽનાગતે ઽધ્વનિ પૃષ્ટા વિદ્વદ્ભિરેકત્વાન્યત્વોભયાનુભયદૃષ્ટિલક્ષણવિનિર્મુક્તમન્તદ્વયવિધિં પૃચ્છદ્ભિરેવં વક્ષ્યન્તિ - અપ્રશ્નમિદં નેદં યોનિશ ઇતિ, યદુત રૂપાદિભ્યો ઽનિત્યતા અન્યા અનન્યેતિ । એવં નિર્વાણં સંસ્કારેભ્યો લક્ષણાલ્લક્ષણં ગુણેભ્યો ગુણી ભૂતેભ્યો ભૌતિકં દૃશ્યાદ્દર્શનં પાંશુભ્યો ઽણવો જ્ઞાનાદ્યોગિનઃ, એવમાદ્યેનોત્તરોત્તરક્રમલક્ષણવિધિના અવ્યાકૃતાનિ પૃષ્ટાઃ સ્થાપનીયં ભગવતા અવ્યાકૃતમિતિ વક્ષ્યન્તિ । ન તુ તે મોહપુરુષા એવં જ્ઞાસ્યન્તિ યથા શ્રોતૄણાં બુદ્ધિવૈકલ્યાત્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ઉત્રાસપદવિવર્જનાર્થં સત્ત્વાનાં ન વ્યાકુર્વન્તિ । અવ્યાકૃતાન્યપિ ચ મહામતે તીર્થકરદૃષ્ટિવાદવ્યુદાસાર્થં નોપદિશ્યન્તે તથાગતૈઃ । તીર્થકરા હિ મહામતે એવંવાદિનઃ - યદુત સ જીવસ્તચ્છરીરમ્, અન્યો જીવો ઽન્યચ્છરીરમ્, ઇત્યેવમાદ્યે ઽવ્યાકૃતવાદઃ । તીર્થકરાણાં હિ મહામતે કારણવિસંમૂઢાનામવ્યાકૃતં ન તુ મત્પ્રવચને । મત્પ્રવચને તુ મહામતે ગ્રાહ્યગ્રાહકવિસંયુક્તે વિકલ્પો ન પ્રવર્તતે । તેષાં કથં સ્થાપ્યં ભવેત્? યે તુ મહામતે ગ્રાહ્યગ્રાહકાભિનિવિષ્ટાઃ સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાનવધારિતમતયસ્તેષાં સ્થાપ્યં ભવતિ । ચતુર્વિધપદપ્રશ્નવ્યાકરણેન મહામતે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સત્ત્વેભ્યો ધર્મં દેશયન્તિ । સ્થાપનીયમિતિ મહામતે કાલાન્તરદેશનૈષા મયા કૃતા અપરિપક્વેન્દ્રિયાણામ્ । ન તુ પરિપક્વેન્દ્રિયાણાં સ્થાપ્યં ભવતિ ॥
પુનરપરં મહામતે ક્રિયાકારકરહિતાઃ સર્વધર્મા નોત્પદ્યન્તે ઽકારકત્વાત્ । તેનોચ્યતે ઽનુપ્તન્નાઃ સર્વધર્માઃ । નિઃસ્વભાવાઃ પુનર્મહામતે સર્વભાવાઃ કેન કારણેનઃ? યસ્માન્મહામતે સ્વબુદ્ધ્યા વિચાર્યમાણાનાં સ્વસામાન્યલક્ષણાભાવા નાવધાર્યન્તે, તેનોચ્યન્તે નિઃસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા ઇતિ । તત્ર અનાયૂહાનિર્યૂહાઃ પુનર્મહામતે સર્વધર્માઃ કેન કારણેન? યસ્માન્મહામતે સ્વસામાન્યલક્ષણમાયૂહ્યમાનં નાયુહ્યતે, નિર્યૂહ્યમાનં ન નિર્યૂહ્યતે । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે સર્વધર્મા આયૂહનિર્યૂહવિગતાઃ । અનિરુદ્ધાઃ પુનર્મહામતે સર્વધર્માઃ કેન કારણેન? યદુત ભાવસ્વભાવલક્ષણાસત્ત્વાત્સર્વધર્મા નોપલભ્યન્તે । તેનોચ્યન્તે ઽનિરુદ્ધાઃ સર્વધર્મા ઇતિ । તત્ર ( વૈદ્ય 48 ) અનિત્યાઃ પુનર્મહામતે સર્વધર્માઃ કેન કારણેનોચ્યન્તે? યદુત લક્ષણોત્પત્ત્યનિત્યભાવાત્ । તેનોચ્યન્તે અનિત્યાઃ સર્વધર્મા ઇતિ । તત્ર નિત્યાઃ પુનર્મહામતે સર્વધર્માઃ કેન કારણેન? યદુત લક્ષણોત્પન્નાનુત્પન્નાભાવાદનિત્યતયા નિત્યાઃ । તેનોચ્યન્તે મહામતે નિત્યાઃ સર્વધર્મા ઇતિ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
ચતુર્વિધં વ્યાકરણમેકાંશં પરિપૃચ્છનમ્ ।
વિભજ્યં સ્થાપનીયં ચ તીર્થવાદનિવારણમ્

સદસતોર્હ્યનુત્પાદઃ સાંખ્યવૈશેષિકૈઃ સ્મૃતઃ ।
અવ્યાકૃતાનિ સર્વાણિ તૈરેવ હિ પ્રકાશિતા

બુદ્ધ્યા વિવેચ્યમાનાનાં સ્વભાવો નાવધાર્યતે ।
તસ્માદનભિલાપ્યાસ્તે નિઃસ્વભાવાશ્ચ દેશિતાઃ

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - દેશયતુ મે ભગવાન્ સ્રોતઆપન્નાનાં સ્રોતઆપત્તિગતિપ્રભેદનયલક્ષણમ્ । યેન સ્રોતઆપત્તિગતિપ્રભેદનયલક્ષણેન અહં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સ્રોતઆપન્નાનાં સ્રોતઆપત્તિગતિપ્રભેદનયલક્ષણકુશલા ઉત્તરોત્તરસકૃદાગામ્યનાગામ્યર્હત્ત્વોપાયલક્ષણવિધિજ્ઞાસ્તથા સત્ત્વેભ્યો ધર્મં દેશયેયુઃ, યથા નૈરાત્મ્યલક્ષણદ્વયમાવરણદ્વયં ચ પ્રતિવિશોધ્ય ભૂમેર્ભૂમિલક્ષણાતિક્રમગતિંગતાસ્તથાગતાચિન્ત્યગતિવિષયગોચરં પ્રતિલભ્ય વિશ્વરૂપમણિસદૃશાઃ સર્વસત્ત્વોપજીવ્યતામધિગચ્છેયુઃ, સર્વધર્મવિષયગતિકાયોપભોગ્યતોપજીવ્યાઃ સ્યુઃ ॥
ભગવાનાહ - તેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાંસ્તસ્યૈતદવોચત્ - ત્રય ઇમે મહામતે સ્રોતઆપન્નાનાં સ્રોતઆપત્તિફલપ્રભેદાઃ । કતમે ત્રયઃ? યદુત હીનમધ્યવિશિષ્ટાઃ તત્ર મહામતે હીનઃ સપ્તજન્મભવપરમઃ । મધ્યઃ પુનર્મહામતે ત્રિપઞ્ચભવપરિનિર્વાયી ભવતિ । ઉત્તમઃ પુનર્મહામતે તજ્જન્મપરિનિર્વાયી ભવતિ । એષાં તુ મહામતે ત્રયાણાં ત્રીણિ સંયોજનાનિ મૃદુમધ્યાધિમાત્રાણ્યેવ ભવન્તિ । તત્ર મહામતે કતમાનિ ત્રીણિ સંયોજનાનિ? યદુત સત્કાયદૃષ્ટિર્વિચિકિત્સા શીલવ્રતપરામર્શશ્ચ । એતાનિ મહામતે ત્રીણિ સંયોજનાનિ વિશેષોત્તરોત્તરેણ અર્હતામર્હત્ફલીભવન્તિ । તત્ર મહામતે સત્કાયદૃષ્ટિર્દ્વિવિધા યદુત સહજા ચ પરિકલ્પિતા ચ, પરતન્ત્રપરિકલ્પિતસ્વભાવવત્ । તદ્યથા મહામતે પરતન્ત્રસ્વભાવાશ્રયાદ્વિચિત્રપરિકલ્પિતસ્વભાવાભિનિવેશઃ પ્રવર્તતે । સ ચ તત્ર ન સન્નાસન્ન સદસન્, અભૂતપરિકલ્પલક્ષણત્વાત્ । અથ ચ બાલૈર્વિકલ્પ્યતે વિચિત્રસ્વભાવલક્ષણાભિનિવેશેન મૃગતૃષ્ણિકેવ મૃગૈઃ । ઇયં મહામતે સ્રોતઆપન્નસ્ય પરિકલ્પિતા સત્કાયદૃષ્ટિરજ્ઞાનાચ્ચિરકાલાભિનિવેશસંચિતા । સા ચ તસ્ય પુદ્ગલનૈરાત્મ્યગ્રહાભાવતઃ પ્રહીણા । સહજા પુનર્મહામતે સ્રોતઆપન્નસ્ય સત્કાયદૃષ્ટિઃ સ્વપરકાયસમતયા ચતુઃસ્કન્ધરૂપલક્ષણત્વાદ્રૂપસ્યોત્પત્તિભૂતભૌતિકત્વાત્પરસ્પરહેતુલક્ષણત્વાદ્ભૂતાનાં ( વૈદ્ય 49 ) રૂપસ્યાસમુદય ઇતિ કૃત્વા સ્રોતઆપન્નસ્ય સદસત્પક્ષદૃષ્ટિદર્શનાત્સત્કાયદૃષ્ટિઃ પ્રહીણા ભવતિ । અત એવ સત્કાયદૃષ્ટિપ્રહીણસ્ય રાગો ન પ્રવર્તતે । એતન્મહામતે સત્કાયદૃષ્ટિલક્ષણમ્ ॥
વિચિકિત્સાલક્ષણં પુનર્મહામતે યદુત પ્રાપ્તિધર્માધિગમસુદૃષ્ટિલક્ષણત્વાત્પૂર્વં સત્કાયદૃષ્ટિદ્વયવિકલ્પપ્રહીણત્વાચ્ચ વિચિકિત્સા ધર્મેષુ ન ભવતિ । ન ચાસ્ય અન્યા શાસ્તૃદૃષ્ટિર્ભવતિ શુદ્ધાશુદ્ધિતઃ । એતન્મહામતે વિચિકિત્સાલક્ષણં સ્રોતઆપન્નસ્ય ॥
શીલં પુનર્મહામતે કથં ન પરામૃશતિ સ્રોતઆપન્નઃ? યદુત દુઃખોપપત્ત્યાયતનલક્ષણસંદૃષ્ટત્વાન્ન પરામૃશતિ । પરામૃષ્ટિઃ પુનર્મહામતે યદુત શીલવ્રતતપોનિયમૈર્બાલપૃથગ્જના ભોગસુખાભિલાષિણો ભવોત્પત્તિં પ્રાર્થયન્તે, ન ચ પરામૃશન્તિ । એવમન્યત્ર સ્વપ્રત્યાત્માધિગમવિશેષગામિતાયાં પરિણામયન્તિ । નિર્વિકલ્પાનાસ્રવધર્મલક્ષણાકારેણ પ્રસજ્યન્તે શીલાઙ્ગૈઃ । એતન્મહામતે સ્રોતઆપન્નસ્ય શીલવ્રતપરામર્શલક્ષણં ભવતિ । ન તુ મહામતે સ્રોતઆપન્નસ્ય ત્રિસંયોજનપ્રહીણસ્ય રાગદ્વેષમોહાઃ પ્રવર્તન્તે ॥
મહામતિરાહ - રાગઃ પુનર્ભગવતા બહુપ્રકાર ઉપદિષ્ટઃ । તત્કતમસ્તસ્યાત્ર રાગઃ પ્રહીણો ભવતિ? ભગવાનાહ - વિષયકામેન્દ્રિયઃ સ્ત્રીસંયોગરાગઃ પ્રત્યુત્પન્નસુખઃ આયત્યાં દુઃખજન્મહેતુકઃ ખટચપેટલિઙ્ગિતચુમ્બિતપરિષ્વક્તાઘ્રાતકટાક્ષેક્ષિતૈઃ । તસ્ય મહામતે રાગો ન પ્રવર્તતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત સમાધિસુખવિહારલાભિત્વાત્ । અત એષ પ્રહીણો ભવતિ, ન નિર્વાણાધિગમરાગઃ ॥
સકૃદાગામિફલલક્ષણં પુનર્મહામતે કતમત્? યદુત સકૃદ્રૂપલક્ષણાભાસવિકલ્પઃ પ્રવર્તતે । નિમિત્તદૃષ્ટિલક્ષ્યલક્ષણાભાવાદ્ધ્યાનગતિલક્ષણસુદૃષ્ટત્વાત્સકૃદેતં લોકમાગમ્ય દુઃખસ્યાન્તક્રિયાયૈ પરિનિર્વાસ્યતિ । તેનોચ્યતે સકૃદાગામીતિ । તત્ર અનાગામીતિ મહામતે કથં ભવતિ? યદુત અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નસ્ય રૂપલક્ષણભાવાભાવપ્રવૃત્તેર્દૃષ્ટિદોષાનુશયવિકલ્પસ્ય અનાગામિત્વાદનાગામિરૂપપ્રહીણત્વાચ્ચ સંયોજનાનામનાગામીત્યુચ્યતે । અર્હન્ પુનર્મહામતે ધ્યાનધ્યેયસમાધિવિમોક્ષબલાભિજ્ઞાક્લેશદુઃખવિકલ્પાભાવાદર્હન્નિત્યુચ્યતે ॥
મહામતિરાહ - ત્રયઃ પુનર્ભગવતા અર્હન્તો ઽભિહિતાઃ । તત્કતમસ્યાયં ભગવન્નર્હચ્છબ્દો નિપાત્યતે? કિં ભગવન્ શમૈકાયનમાર્ગપ્રતિલમ્ભિકસ્ય, ઉત બોધિપ્રણિધાનાભ્યસ્તકુશલમૂલસંમૂઢસ્ય, ઉત નિર્મિતનૈર્માણિકસ્ય? ભગવાનાહ - શમૈકાયનમાર્ગપ્રતિલમ્ભિકસ્ય મહામતે શ્રાવકસ્ય, ન ત્વન્યેષામ્ । અન્યે પુનર્મહામતે બોધિસત્ત્વચર્યાચરિતાવિનો બુદ્ધનિર્મિતનૈર્માણિકાશ્ચ ઉપાયકુશલમૂલપ્રણિધાનપૂર્વકત્વાત્પર્ષન્મણ્ડલેષૂપપત્તિં દર્શયન્તિ બુદ્ધપર્ષન્મણ્ડલોપશોભનાર્થમ્ । વિકલ્પગતિસંસ્થાનાન્તરવિચિત્રોપદેશો ઽયં મહામતે યદુત ફલાધિગમધ્યાનધ્યાતૃધ્યેયવિવિક્તત્વાત્સ્વચિત્તદૃશ્યોપગમાત્ફલપ્રાપ્તિલક્ષણમુપદિશ્યતે । પુનરપરં મહામતે યદિ ( વૈદ્ય 50 ) સ્રોતઆપન્નસ્યૈતદભવિષ્યત્ - ઇમાનિ સંયોજનાનિ, અહમેભિર્ન સંયુક્ત ઇતિ, તદ્દ્વિત્વપ્રસઙ્ગ આત્મદૃષ્ટિપતિતઃ સ્યાદપ્રહીણસંયોજનશ્ચ ॥
પુનરપરં મહામતે ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યધાતુસમતિક્રમાય સ્વચિત્તદૃશ્યલક્ષણવ્યાવૃત્તિઃ કરણીયા । સંજ્ઞાવેદિતનિરોધસમાપત્તિશ્ચ મહામતે
સ્વચિત્તદૃશ્યગતિવ્યતિક્રમસ્તસ્ય ન યુજ્યતે ચિત્તમાત્રત્વાત્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
ધ્યાનાનિ ચાપ્રમાણાનિ આરૂપ્યાશ્ચ સમાધયઃ ।
સંજ્ઞાનિરોધો નિખિલશ્ચિત્તમાત્રે ન વિદ્યતે

સ્રોતાપત્તિફલં ચૈવ સકૃદાગામિનસ્તથા ।
અનાગામિફલં ચૈવ અર્હત્ત્વં ચિત્તવિભ્રમઃ

ધ્યાતા ધ્યાનં ચ ધ્યેયં ચ પ્રહાણં સત્યદર્શનમ્ ।
કલ્પનામાત્રમેવેદં યો બુધ્યતિ સ મુચ્યતે

પુનરપરં મહામતે દ્વિપ્રકારા બુદ્ધિઃ પ્રવિચયબુદ્ધિશ્ચ વિકલ્પલક્ષણગ્રાહાભિનિવેશપ્રતિષ્ઠાપિકા ચ । તત્ર મહામતે પ્રવિચયબુદ્ધિર્નામ યદુત યયા બુદ્ધ્યા ભાવસ્વભાવલક્ષણં પ્રવિચીયમાનં ચતુષ્કોટિકારહિતં નોપલભ્યતે, સા પ્રવિચયબુદ્ધિઃ । તત્ર મહામતે ચતુષ્કોટિકા યદુત એકત્વાન્યત્વોભયનોભયાસ્તિનાસ્તિનિત્યાનિત્યરહિતાં ચતુષ્કોટિકામિતિ વદામિ । એતયા ચતુષ્કોટિકયા મહામતે રહિતાઃ સર્વધર્મા ઇત્યુચ્યતે । ઇયં મહામતે ચતુષ્કોટિકા સર્વધર્મપરીક્ષાયાં પ્રયોક્તવ્યા । તત્ર મહામતે વિકલ્પલક્ષણગ્રાહાભિનિવેશપ્રતિષ્ઠાપિકા બુદ્ધિઃ કતમા? યદુત યેન મહામતે ચિત્તવિકલ્પલક્ષણગ્રાહાભિનિવેશેન ઉષ્ણદ્રવચલકઠિનાનભૂતપરિકલ્પલક્ષણાન્ મહાભૂતાન્ પ્રતિજ્ઞાહેતુલક્ષણદૃષ્ટાન્તાભિનિવેશાદસદ્ભૂતસમારોપેણ સમારોપયતિ, સા વિકલ્પલક્ષણગ્રાહાભિનિવેશપ્રતિષ્ઠાપિકા બુદ્ધિઃ । એતન્મહામતે બુદ્ધિદ્વયસ્ય લક્ષણં યેન બુદ્ધિદ્વયલક્ષણેન સમન્વાગતા બોધિસત્ત્વા ધર્મપુદ્ગલનૈરાત્મ્યલક્ષણગતિંગતા નિરાભાસબુદ્ધિપ્રવિચયચર્યાભૂમિકુશલાઃ પ્રથમાં ભૂમિં પ્રતિલભન્તે, સમાધિશતં ચ સમાપદ્યન્તે । બુદ્ધબોધિસત્ત્વશતં ચ સમાધિવિશેષપ્રતિલમ્ભેન પશ્યન્તિ, કલ્પશતં ચ પૂર્વાન્તાપરાન્તતો ઽનુપ્રવિશન્તિ, ક્ષેત્રશતં ચાવભાસયન્તિ । ક્ષેત્રશતં ચાવભાસ્ય ઉત્તરોત્તરભૂમિલક્ષણવિધિજ્ઞાઃ પ્રણિધાનવૈશેષિકતયા વિક્રીડન્તો ધર્મમેઘાભિષેકાભિષિક્તાસ્તથાગતપ્રત્યાત્મભૂમિમધિગમ્ય દશનિષ્ઠાપદસુનિબદ્ધધર્માણઃ સત્ત્વપરિપાકાય વિચિત્રૈર્નિર્માણકિરણૈર્વિરાજન્તે પ્રત્યાત્મગતિસુખસમાહિતાઃ ॥
પુનરપરં મહામતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મહાભૂતભૌતિકકુશલેન ભવિતવ્યમ્ । કથં ચ મહામતે બોધિસત્ત્વો મહાભૂતભૌતિકકુશલો ભવતિ? તત્ર મહામતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતઃ પ્રતિસંશિક્ષતે તત્સત્યં યત્ર મહાભૂતાનામસંભવો ઽસંભૂતાનિ ચેમાનિ મહામતે ભૂતાનીતિ પ્રતિવિપશ્યતિ । એવં પ્રતિવિપશ્યન્ નામ વિકલ્પમાત્રં સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાવબોધાદ્બાહ્યભાવાભાવાન્નામ ચિત્તદૃશ્યવિકલ્પમાત્રમિદં યદુત ત્રૈધાતુકં મહાભૂતભૌતિકરહિતં પ્રતિવિપશ્યતિ ચાતુષ્કોટિકનયવિશુદ્ધિમાત્માત્મીયરહિતં યથાભૂતસ્વલક્ષણાવસ્થાનાવસ્થિતમનુત્પાદસ્વલક્ષણસિદ્ધમ્ । ( વૈદ્ય 51 ) તત્ર મહામતે મહાભૂતેષુ કથં ભૌતિકં ભવતિ? યદુત સ્નેહવિકલ્પમહાભૂતં મહામતે અબ્ધાતું નિષ્પાદયત્યધ્યાત્મબાહ્યમ્ । ઉત્સાહવિકલ્પમહાભૂતં મહામતે તેજોધાતું નિષ્પાદયત્યધ્યાત્મબાહ્યમ્ । સમુદીરણવિકલ્પમહાભૂતં મહામતે વાયુધાતું નિષ્પાદયત્યધ્યાત્મબાહ્યમ્ । રૂપપરિચ્છેદવિકલ્પમહાભૂતં પુનર્મહામતે પૃથિવીધાતું જનયત્યાકાશસહિતમધ્યાત્મબાહ્યમ્ । મિથ્યાસત્યાભિનિવેશાત્પઞ્ચસ્કન્ધકદમ્બકં મહાભૂતભૌતિકં પ્રવર્તતે । વિજ્ઞાનં પુનર્મહામતે વિચિત્રપદવિષયાભિનિવેશાભિલાષહેતુત્વાદ્વિજ્ઞાનં પ્રવર્તતે ઽન્યગતિસંધૌ । પૃથિવીભૂતભૌતિકાનાં મહામતે કારણમસ્તિ મહાભૂતાનિ, ન તુ મહાભૂતાનામ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત ભાવલિઙ્ગલક્ષણગ્રહણસંસ્થાનક્રિયાયોગવતાં મહામતે ક્રિયાસંયોગોત્પત્તિર્ભવતિ નાલિઙ્ગવતામ્ । તસ્માદેતન્મહામતે મહાભૂતભૌતિકલક્ષણં તીર્થકરૈર્વિકલ્પ્યતે ન તુ મયા ॥
પુનરપરં મહામતે સ્કન્ધાનાં સ્કન્ધસ્વભાવલક્ષણં નિર્દેક્ષ્યામઃ । તત્ર મહામતે પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ । કતમે? યદુત રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ । તત્ર મહામતે ચત્વારઃ સ્કન્ધા અરૂપિણો વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાં વિજ્ઞાનં ચ । રૂપં મહામતે ચાતુર્મહાભૌતિકમ્, ભૂતાનિ ચ પરસ્પરવિલક્ષણાનિ । ન ચ મહામતે અરૂપિણાં ચતુષ્કસંખ્યા ભવત્યાકાશવત્ । તદ્યથા મહામતે આકાશં સંખ્યાલક્ષણાતીતમ્, અથ ચ વિકલ્પ્યતે એવમાકાશમિતિ, એવમેવ મહામતે સ્કન્ધાઃ સંખ્યાલક્ષણગણનાતીતા ભાવાભાવવિવર્જિતાશ્ચાતુષ્કોટિકરહિતાઃ સંખ્યાગણનાનિર્દેશેન નિર્દિશ્યન્તે બાલૈર્ન ત્વાર્યૈઃ ॥
આર્યૈઃ પુનર્મહામતે માયાવિચિત્રરૂપાકૃતિવદન્યાનન્યવર્જિતાઃ પ્રજ્ઞાપ્યન્તે સ્વપ્નબિમ્બપુરુષવત્ । આશ્રયાનન્યત્વાદાર્યજ્ઞાનગતિસંમોહાન્મહામતે સ્કન્ધવિકલ્પઃ ખ્યાયતે । એતન્મહામતે સ્કન્ધાનાં સ્કન્ધસ્વભાવલક્ષણમ્ । સ ચ વિકલ્પસ્ત્વયા વ્યાવર્તનીયઃ, વ્યાવૃત્ય વિવિક્તધર્મોપદેશઃ કરણીયઃ । સર્વબુદ્ધપર્ષન્મણ્ડલેષુ તીર્થ્યદૃષ્ટિનિવારણાય વિવિક્તધર્મોપદેશેન મહામતે ક્રિયમાણેન ધર્મનૈરાત્મ્યદર્શનં વિશુધ્યતે, દૂરંગમાભૂમિપ્રવેશશ્ચ ભવતિ । સ દૂરંગમાં મહાભૂમિમનુપ્રવિશ્ય અનેકસમાધિવશવર્તી ભવતિ । મનોમયકાયપ્રતિલમ્ભાચ્ચ સમાધિં માયોપમં પ્રતિલભતે । બલાભિજ્ઞાવશિતાગતિંગતઃ સર્વસત્ત્વોપજીવ્યો ભવતિ પૃથિવીવત્ । યથા મહામતે મહાપૃથિવી સર્વસત્ત્વોપજીવ્યા ભવતિ, એવમેવ મહામતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વોપજીવ્યો ભવતિ ॥
પુનરપરં મહામતે ચતુર્વિધં નિર્વાણમ્ । કતમચ્ચતુર્વિધમ્? યદુત ભાવસ્વભાવાભાવનિર્વાણં લક્ષણવિચિત્રભાવાભાવનિર્વાણં સ્વલક્ષણભાવાભાવાવબોધનિર્વાણં સ્કન્ધાનાં સ્વસામાન્યલક્ષણસંતતિપ્રબન્ધવ્યુચ્છેદનિર્વાણમ્ । એતન્મહામતે ચતુર્વિધં તીર્થકરાણાં નિર્વાણં ન તુ મત્પ્રવચને । મત્પ્રવચને પુનર્મહામતે વિકલ્પકસ્ય મનોવિજ્ઞાનસ્ય વ્યાવૃત્તિર્નિર્વાણમિત્યુચ્યતે ॥
મહામતિરાહ - નનુ ભગવતા અષ્ટૌ વિજ્ઞાનાનિ વ્યવસ્થાપિતાનિ? ભગવાનાહ - વ્યવસ્થાપિતાનિ મહામતે । મહામતિરાહ - તદ્યદિ ભગવન્ વ્યવસ્થાપિતાનિ, તત્કથં મનોવિજ્ઞાનસ્યૈવ ( વૈદ્ય 52 ) વ્યાવૃત્તિર્ભવતિ ન તુ સપ્તાનાં વિજ્ઞાનાનામ્? ભગવાનાહ - તદ્ધેત્વાલમ્બનત્વાન્મહામતે સપ્તાનાં વિજ્ઞાનાનાં પ્રવૃત્તિર્ભવતિ । મનોવિજ્ઞાનં પુનર્મહામતે વિષયપરિચ્છેદાભિનિવેશેન પ્રવર્તમાનં વાસનાભિરાલયવિજ્ઞાનં પ્રપુષ્ણાતિ । મનઃ સહિતમાત્માત્મીયગ્રાહાભિનિવેશમન્યનાકારેણાનુપ્રવર્તતે । અભિન્નશરીરલક્ષણમાલયવિજ્ઞાનહેત્વાલમ્બનં સ્વચિત્તદૃશ્યવિષયાભિનિવેશાચ્ચિત્તકલાપઃ પ્રવર્તતે ઽન્યોન્યહેતુકઃ । ઉદધિતરંગા ઇવ મહામતે સ્વચિત્તદૃશ્યવિષયપવનેરિતાઃ પ્રવર્તન્તે નિવર્તન્તે ચ । અતસ્તેન મહામતે મનોવિજ્ઞાનેન વ્યાવૃત્તેન સપ્તાનાં વિજ્ઞાનાનાં વ્યાવૃત્તિર્ભવતિ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
નાહં નિર્વામિ ભાવેન ક્રિયયા લક્ષણેન ચ ।
વિકલ્પહેતુવિજ્ઞાને નિવૃત્તે નિર્વૃતો હ્યહમ્

તદ્ધેતુકં તદાલમ્બ્ય મનોગતિસમાશ્રયમ્ ।
હેતું દદાતિ ચિત્તસ્ય વિજ્ઞાનં ચ સમાશ્રિતમ્

યથા ક્ષીણે મહા)ઓધે તરંગાણામસંભવઃ ।
તથા વિજ્ઞાનવૈચિત્ર્યં નિરુદ્ધં ન પ્રવર્તતે

પુનરપરં મહામતે પરિકલ્પિતસ્વભાવપ્રભેદનયલક્ષણમુપદેક્ષ્યામો યેન પરિકલ્પિતસ્વભાવપ્રભેદનયલક્ષણેન સુપ્રતિવિભાગવિદ્ધેન ત્વં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વિકલ્પકલ્પરહિતાઃ પ્રત્યાત્માર્યસ્વગતિતીર્થ્યનયગતિસુદૃષ્ટબુદ્ધયો ગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પપ્રહીણાઃ પરતન્ત્રવિવિધવિચિત્રલક્ષણં પરિકલ્પિતસ્વભાવાકારં ન પ્રતિવિકલ્પયિષ્યન્તિ । તત્ર મહામતે કતમત્પરિકલ્પિતસ્વભાવપ્રભેદનયલક્ષણમ્? યદુત અભિલાપવિકલ્પો ઽવિધેયવિકલ્પો લક્ષણવિકલ્પો ઽર્થવિકલ્પઃ સ્વભાવવિકલ્પો હેતુવિકલ્પો દૃષ્ટિવિકલ્પો યુક્તિવિકલ્પ ઉત્પાદવિકલ્પો ઽનુત્પાદવિકલ્પઃ સંબન્ધવિકલ્પો બન્ધાબન્ધવિકલ્પઃ । એતન્મહામતે પરિકલ્પિતસ્વભાવપ્રભેદનયલક્ષણમ્ ॥
તત્ર મહામતે અભિલાપવિકલ્પઃ કતમઃ? યદુત વિચિત્રસ્વરગીતમાધુર્યાભિનિવેશઃ । એષ મહામતે અભિલાપવિકલ્પઃ । તત્ર મહામતે અભિધેયવિકલ્પઃ કતમઃ? યદુત અસ્તિ તત્કિંચિદભિધેયવસ્તુ સ્વભાવકમાર્યજ્ઞાનગતિગમ્યં યદાશ્રિત્યાભિલાપઃ પ્રવર્તતે ઇતિ વિકલ્પયતિ । તત્ર લક્ષણવિકલ્પઃ કતમઃ? યદુત તસ્મિન્નેવાભિધેયે મૃગતૃષ્ણાખ્યે લક્ષણવૈચિત્ર્યાભિનિવેશેનાભિનિવેશતે યદુત ઉષ્ણદ્રવચલકઠિનલક્ષણાત્સર્વભાવાન્ વિકલ્પયતિ । તત્ર અર્થવિકલ્પઃ કતમઃ? યદુત સુવર્ણરૂપ્યવિવિધરત્નાર્થવિષયાભિલાપઃ । તત્ર સ્વભાવવિકલ્પઃ કતમઃ? યદુત ભાવસ્વભાવાવધારણમિદમેવમિદં નાન્યથેતિ તીર્થ્યવિકલ્પદૃષ્ટ્યા વિકલ્પયન્તિ । તત્ર હેતુવિકલ્પઃ કતમઃ? યદુત યદ્યેન હેતુપ્રત્યયેન સદસતોર્વિભજ્યતે હેતુલક્ષણોત્પત્તિતઃ સ હેતુવિકલ્પઃ । તત્ર દૃષ્ટિવિકલ્પઃ કતમઃ? યદુત નાસ્ત્યસ્તિત્વૈકત્વાન્યત્વોભયાનુભયકુદૃષ્ટિતીર્થ્યવિકલ્પાભિનિવેશઃ । ( વૈદ્ય 53 ) તત્ર યુક્તિવિકલ્પઃ કતમઃ? યદુત આત્માત્મીયલક્ષણયુક્તિવિગ્રહોપદેશઃ । તત્ર ઉત્પાદવિકલ્પઃ કતમઃ? યદુત પ્રત્યયૈઃ સદસતોર્ભાવસ્યોત્પાદાભિનિવેશઃ । તત્ર અનુત્પાદવિકલ્પઃ કતમઃ? યદુત અનુત્પન્નપૂર્વાઃ સર્વભાવા અભૂત્વા પ્રત્યયૈર્ભવન્ત્યહેતુશરીરાઃ । તત્ર સંબન્ધવિકલ્પઃ કતમઃ? યદુત સહ સંબધ્યતે સુવર્ણતન્તુવત્ । તત્ર બન્ધાબન્ધવિકલ્પઃ કતમઃ? યદુત બન્ધહેતુબન્ધ્યાભિનિવેશવત્ । યથા પુરુષઃ પાશસંયોગાદ્રજ્જુગ્રન્થિઃ ક્રિયતે મુચ્યતે ચ । એવં મહામતે પરિકલ્પિતસ્વભાવપ્રભેદનયલક્ષણમ્, યસ્મિન્ પરિકલ્પિતસ્વભાવપ્રભેદનયલક્ષણે સર્વબાલપૃથગ્જના અભિનિવિશન્તે । સદસતઃ પરતન્ત્રાભિનિવેશાભિનિવિષ્ટા મહામતે પરિકલ્પિતસ્વભાવવૈચિત્ર્યમભિનિવિશન્તે । માયાશ્રયવૈચિત્ર્યદર્શનવદન્યમાયાદર્શનબુદ્ધ્યા બાલૈર્વિકલ્પ્યન્તે । માયા ચ મહામતે વૈચિત્ર્યાન્નાન્યા નાનન્યા । યદ્યન્યા સ્યાત્, વૈચિત્ર્યં માયાહેતુકં ન સ્યાત્ । અથાનન્યા સ્યાત્, વૈચિત્ર્યાન્માયાવૈચિત્ર્યયોર્વિભાગો ન સ્યાત્ । સ ચ દૃષ્ટો વિભાગઃ । તસ્માન્નાન્યા નાનન્યા । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે ત્વયા અન્યૈશ્ચ બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈર્માયા નાસ્ત્યસ્તિત્વેન નાભિનિવેષ્ટવ્યા ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
ચિત્તં વિષયસંબન્ધં જ્ઞાનં તર્કે પ્રવર્તતે ।
નિરાભાસે વિશેષે ચ પ્રજ્ઞા વૈ સંપ્રવર્તતે

પરિકલ્પિતસ્વભાવો ઽતિ પરતન્ત્રે ન વિદ્યતે ।
કલ્પિતં ગૃહ્યતે ભ્રાન્ત્યા પરતન્ત્રં ન કલ્પ્યતે

વિવિધાઙ્ગાભિનિર્વૃત્ત્યા યથા માયા ન સિધ્યતિ ।
નિમિત્તં હિ તથા ચિત્રં કલ્પ્યમાનં ન સિધ્યતિ

નિમિત્તં દૌષ્ઠુલ્યમયં બન્ધનં ચિત્તસંભવમ્ ।
પરિકલ્પિતં હ્યજાનાનં પરતન્ત્રૈર્વિકલ્પ્યતે

યદેતત્કલ્પિતં ભાવં પરતન્ત્રં તદેવ હિ ।
કલ્પિતં હિ વિચિત્રાભં પરતન્ત્રે વિકલ્પ્યતે

સંવૃતિઃ પરમાર્થશ્ચ તૃતીયં નાસ્તિહેતુકમ્ ।
કલ્પિતં સંવૃતિર્હ્યુક્તા તચ્છેદાદાર્યગોચરમ્

યથા હિ યોગિનાં વસ્તુ ચિત્રમેકં વિરાજતે ।
ન હ્યસ્તિ ચિત્રતા તત્ર તથા કલ્પિતલક્ષણમ્

યથા હિ તૈમિરૈશ્ચિત્રં કલ્પ્યતે રૂપદર્શનમ્ ।
તિમિરં ન રૂપં નારૂપં પરતન્ત્રં તથાબુધૈઃ

હૈમં સ્યાત્તુ યથા શુદ્ધં જલં કલુષવર્જિતમ્ ।
ગગનં હિ ઘનાભાવાત્તથા શુદ્ધં વિકલ્પિતમ્

નાસ્તિ વૈ કલ્પિતો ભાવઃ પરતન્ત્રશ્ચ વિદ્યતે ।
સમારોપાપવાદં હિ વિકલ્પન્તો વિનશ્યતિ

કલ્પિતં યદ્યભાવં સ્યાત્પરતન્ત્રસ્વભાવતઃ ।
વિના ભાવેન વૈ ભાવો ભાવશ્ચાભાવસંભવઃ

પરિકલ્પિતં સમાશ્રિત્ય પરતન્ત્રોપલભ્યતે ।
નિમિત્તનામસંબન્ધાજ્જાયતે પરિકલ્પિતમ્

અત્યન્તં ચાપ્યનિષ્પન્નં કલ્પિતં ન પરોદ્ભવમ્ ।
તદા પ્રજ્ઞાયતે શુદ્ધં સ્વભાવં પારમાર્થિકમ્

પરિકલ્પિતં દશવિધં પરતન્ત્રં ચ ષડ્વિધમ્ ।
પ્રત્યાત્મતથતાજ્ઞેયમતો નાસ્તિ વિશેષણમ્

પઞ્ચ ધર્મા ભવેત્તત્ત્વં સ્વભાવા હિ ત્રયસ્તથા ।
એતદ્વિભાવયેદ્યોગી તથતાં નાતિવર્તતે

નિમિત્તં પરતન્ત્રં હિ યન્નામ તત્પ્રકલ્પિતમ્ ।
પરિકલ્પિતનિમિત્તં તુ પારતન્ત્ર્યાત્પ્રવર્તતે

બુદ્ધ્યા વિવેચ્યમાનં તુ ન તન્ત્રં નાપિ કલ્પિતમ્ ।
નિષ્પન્નો નાસ્તિ વૈ ભાવઃ કથં બુદ્ધ્યા વિકલ્પ્યતે

નિષ્પન્નો વિદ્યતે ભાવો ભાવાભાવવિવર્જિતઃ ।
ભાવાભાવવિનિર્મુક્તો દ્વૌ સ્વભાવૌ કથં નુ તૌ

પરિકલ્પિતસ્વભાવે દ્વૌ સ્વભાવૌ દ્વૌ પ્રતિષ્ઠિતૌ ।
કલ્પિતં દૃશ્યતે ચિત્રં વિશુદ્ધં ચાર્યગોચરમ્

કલ્પિતં હિ વિચિત્રાભં પરતન્ત્રૈર્વિકલ્પ્યતે ।
અન્યથા કલ્પ્યમાનં હિ તીર્થ્યવાદં સમાશ્રયેત્

કલ્પના કલ્પિતેત્યુક્તં દર્શનાદ્ધેતુસંભવત્ ।
વિકલ્પદ્વયનિર્મુક્તં નિષ્પન્નં સ્યાત્તદેવ હિ

પુનરપિ મહામતિરાહ - દેશયતુ મે ભગવાન્ પ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનગતિલક્ષણમેકયાનં ચ, યેન ભગવન્ પ્રત્યાત્મૈકયાનગતિલક્ષણેન અહં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનૈકયાનકુશલા અપરપ્રણેયા ભવિષ્યન્તિ બુદ્ધધર્મેષુ ॥
ભગવાનાહ - તેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાંસ્તસ્યૈતદવોચત્ - પ્રમાણાપ્તોપદેશવિકલ્પાભાવાન્મહામતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એકાકી રહોગતઃ સ્વપ્રત્યાત્મબુદ્ધ્યા વિચારયત્યપરપ્રણેયો દૃષ્ટિવિકલ્પવિવર્જિત ઉત્તરોત્તરતથાગતભૂમિપ્રવેશનતયા વ્યાયમતે । એતન્મહામતે સ્વપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનગતિલક્ષણમ્ । તત્ર એકયાનગતિલક્ષણં કતમત્? ( વૈદ્ય 55 ) યદુત એકયાનમાર્ગાધિગમાવબોધાદેકયાનમિતિ વદામિ । એકયાનમાર્ગાધિગમાવબોધઃ કતમઃ? યદુત ગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પયથાભૂતાવસ્થાનાદપ્રવૃત્તેર્વિકલ્પસ્ય એકયાનાવબોધઃ કૃતો ભવતિ । એષ એકયાનાવબોધો મહામતે નાન્યતીર્થ્યશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબ્રહ્માદિભિઃ પ્રાપ્તપૂર્વો ઽન્યત્ર મયા । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે એકયાનમિત્યુચ્યતે ॥
મહામતિરાહ - કિં કારણં ભગવતા યાનત્રયમુપદિષ્ટમ્, એકયાનં નોપદિશ્યતે? ભગવાનાહ - સ્વયમપરિનિર્વાણધર્મત્વાન્મહામતે સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામેકયાનં ન વદામિ । યસ્માન્મહામતે સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાસ્તથાગતવિનયવિવેકયોગોપદેશેન વિમુચ્યન્તે ન સ્વયમ્ ॥
પુનરપરં મહામતે જ્ઞેયાવરણકર્મવાસનાપ્રહીણત્વાત્સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં નૈકયાનમ્ । ધર્મનૈરાત્મ્યાનવબોધાચ્ચ અચિન્ત્યપરિણામચ્યુતેરપ્રાપ્તિવાચ્ચ યાનત્રયં દેશયામિ શ્રાવકાણામ્ । યદા તેષાં મહામતે સર્વદોષવાસનાઃ પ્રહીણા ભવન્તિ ધર્મનૈરાત્મ્યાવબોધાત્, તદા તે વાસનાદોષસમાધિમદાભાવાદનાસ્રવધાતૌ પ્રતિવિબુધ્યન્તે । પુનરપિ લોકોત્તરાનાસ્રવધાતુપર્યાપન્નાન્ સંભારાન્ પરિપૂર્ય અચિન્ત્યધર્મકાયવશવર્તિતાં પ્રતિલપ્સ્યન્તે ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
દેવયાનં બ્રહ્મયાનં શ્રાવકીયં તથૈવ ચ ।
તાથાગતં ચ પ્રત્યેકં યાનાનેતાન્ વદામ્યહમ્

યાનાનાં નાસ્તિ વૈ નિષ્ઠા યાવચ્ચિત્તં પ્રવર્તતે ।
ચિત્તે તુ વૈ પરાવૃત્તે ન યાનં ન ચ યાનિનઃ

યાનવ્યવસ્થાનં નૈવાસ્તિ યાનભેદં વદામ્યહમ્ ।
પરિકર્ષણાર્થં બાલાનાં યાનભેદં વદામ્યહમ્

વિમુક્તયસ્તથા તિસ્રો ધર્મનૈરાત્મ્યમેવ ચ ।
સમતાજ્ઞાનક્લેશાખ્યા વિમુક્ત્યા તે વિવર્જિતાઃ

યથા હિ કાષ્ઠમુદધૌ તરંગૈર્વિપ્રવાહ્યતે ।
તથા હિ શ્રાવકો મૂઢો લક્ષણેન પ્રવાહ્યતે

વાસનાક્લેશસંબદ્ધાઃ પર્યુત્થાનૈર્વિસંયુતાઃ ।
સમાધિમદમત્તાસ્તે ધાતૌ તિષ્ઠન્ત્યનાસ્રવે

નિષ્ઠાગતિર્ન તસ્યાસ્તિ ન ચ ભૂયો નિવર્તતે ।
સમાધિકાયં સંપ્રાપ્ય આ કલ્પાન્ન પ્રબુધ્યતે

યથા હિ મત્તપુરુષો મદ્યાભાવાદ્વિબુધ્યતે ।
તથા તે બુદ્ધધર્માખ્યં કાયં પ્રાપ્સ્યન્તિ મામકમ્