ઋતુસંહાર · અધ્યાય 2

સસીકરામ્ભોધરમત્તકુઞ્જરસ્ તડિત્પતાકો ઽશનિશબ્દમર્દલઃ
સમાગતો રાજવદ્ ઉદ્ધતદ્યુતિર્ ઘનાગમઃ કામિજનપ્રિયઃ પ્રિયે ॥

નિતાન્તનીલોત્પલપત્ત્રકાન્તિભિઃ ક્વચિત્ પ્રભિન્નાઞ્જનરાશિસંનિભૈઃ
ક્વચિત્સગર્ભપ્રમદાસ્તનપ્રભૈઃ સમાચિતં વ્યોમ ઘનૈઃ સમન્તતઃ ॥

તૃષાકુલૈશ્ચાતકપક્ષિણાં કુલૈઃ પ્રયાચિતાસ્ તોયભરાવલમ્બિનઃ
પ્રયાન્તિ મન્દં બહુધારવર્ષિણો બલાહકાઃ શ્રોત્રમનોહરસ્વનાઃ ॥

બલાહકાશ્ચાશનિશબ્દમર્દલાઃ સુરેન્દ્રચાપં દધતસ્તડિદ્ગુણમ્
સુતીક્ષ્ણધારાપતનોગ્રસાયકૈસ્ તુદન્તિ ચેતઃ પ્રસભં પ્રવાસિનામ્ ॥

પ્રભિન્નવૈડૂર્યનિભૈસ્ તૃણાઙ્કુરૈઃ સમાચિતા પ્રોત્થિતકન્દલીદલૈઃ
વિભાતિ શુક્લેતરરત્નભૂષિતા વરાઙ્ગનેવ ક્ષિતિરિન્દ્રગોપકૈઃ ॥

સદા મનોજ્ઞં સ્વનદુત્સવોત્સુકં વિકીર્ણવિસ્તીર્ણકલાપિશોભિતમ્
સસંભ્રમાલિઙ્ગનચુમ્બનાકુલં પ્રવૃત્તનૃત્યં કુલમદ્ય બર્હિણામ્ ॥

નિપાતયન્ત્યઃ પરિતસ્તટદ્રુમાન્ પ્રવૃદ્ધવેગૈઃ સલિલૈર્ અનિર્મલૈઃ
સ્ત્રિયઃ સુદુષ્ટા ઇવ જાતિવિભ્રમાઃ પ્રયાન્તિ નદ્યસ્ત્વરિતં પયોનિધિમ્ ॥

તૃણોત્કરૈર્ ઉદ્ગતકોમલાઙ્કુરૈશ્ ચિતાનિ નીલૈર્ હરિણીમુખક્ષતૈઃ
વનાનિ વૈન્ધ્યાનિ હરન્તિ માનસં વિભૂષિતાન્યુદ્ગતપલ્લવૈર્ દ્રુમૈઃ ॥

વિલોલનેત્રોત્પલશોભિતાનનૈર્ મૃગૈઃ સમન્તાદુપજાતસાધ્વસૈઃ
સમાચિતા સૈકતિની વનસ્થલી સમુત્સુકત્વં પ્રકરોતિ ચેતસઃ ॥

અભીક્ષ્ણમુચ્ચૈર્ ધ્વનતા પયોમુચા ઘનાન્ધકારીકૃતશર્વરીષ્વપિ
તડિત્પ્રભાદર્શિતમાર્ગભૂમયઃ પ્રયાન્તિ રાગાદભિસારિકાઃ સ્ત્રિયઃ ॥

પયોધરૈર્ ભીમગભીરનિસ્વનૈસ્ તડિદ્ભિર્ ઉદ્વેજિતચેતસો ભૃશમ્
કૃતાપરાધાનપિ યોષિતઃ પ્રિયાન્ પરિષ્વજન્તે શયને નિરન્તરમ્ ॥

વિલોચનેન્દીવરવારિબિન્દુભિર્ નિષિક્તબિમ્બાધરચારુપલ્લવાઃ
નિરસ્તમાલ્યાભરણાનુલેપનાઃ સ્થિતા નિરાશાઃ પ્રમદાઃ પ્રવાસિનામ્ ॥

વિપાણ્ડુરં કીટરજસ્તૃણાન્વિતં ભુજંગવદ્ વક્રગતિપ્રસર્પિતમ્
સસાધ્વસૈર્ભેકકુલૈર્ નિરીક્ષિતં પ્રયાતિ નિમ્નાભિમુખં નવોદકમ્ ॥

વિપત્ત્રપુષ્પાં નલિનીં સમુત્સુકા વિહાય ભૃઙ્ગાઃ શ્રુતિહારિનિસ્વનાઃ
પતન્તિ મૂઢાઃ શિખિનાં પ્રનૃત્યતાં કલાપચક્રેષુ નવોત્પલાશયા ॥

વનદ્વિપાનાં નવવારિદસ્વનૈર્ મદાન્વિતાનાં ધ્વનતાં મુહુર્મુહુઃ
કપોલદેશા વિમલોત્પલપ્રભાઃ સભૃઙ્ગયૂથૈર્ મદવારિભિશ્ ચિતાઃ ॥

સિતોત્પલાભામ્બુદચુમ્બિતોપલાઃ સમાચિતાઃ પ્રસ્રવણૈઃ સમન્તતઃ
પ્રવૃત્તનૃત્યૈઃ શિખિભિઃ સમાકુલાઃ સમુત્સુકત્વં જનયન્તિ ભૂધરાઃ ॥

કદમ્બસર્જાર્જુનકેતકીવનં વિકમ્પયંસ્તત્કુસુમાધિવાસિતઃ
સસીકરામ્ભોધરસઙ્ગશીતલઃ સમીરણઃ કં ન કરોતિ સોત્સુકમ્ ॥

શિરોરુહૈઃ શ્રોણિતટાવલમ્બિભિઃ કૃતાવતંસૈઃ કુસુમૈઃ સુગન્ધિભિઃ
સ્તનૈઃ સહારૈર્વદનૈઃ સસીધુભિઃ સ્ત્રિયો રતિં સંજનયન્તિ કામિનામ્ ॥

વહન્તિ વર્ષન્તિ નદન્તિ ભાન્તિ વ્યાયન્તિ નૃત્યન્તિ સમાશ્રયન્તિ
નદ્યો ઘના મત્તગજા વનાન્તાઃ પ્રિયાવિહીનાઃ શિખિનઃ પ્લવંગાઃ ॥

તડિલ્લતાશક્રધનુર્વિભૂષિતાઃ પયોધરાસ્તોયભરાવલમ્બિનઃ
સ્ત્રિયશ્ચ કાઞ્ચીમણિકુણ્ડલોજ્જ્વલા હરન્તિ ચેતો યુગપત્પ્રવાસિનામ્ ॥

માલાઃ કદમ્બનવકેસરકેતકીભિર્ આયોજિતાઃ શિરસિ બિભ્રતિ યોષિતો ઽદ્ય
કર્ણાન્તરેષુ કકુભદ્રુમમઞ્જરીભિર્ ઇચ્છાનુકૂલરચિતાન્ અવતંસકાંશ્ચ ॥

કાલાગુરુપ્રચરચન્દનચર્ચિતાઙ્ગ્યઃ પુષ્પાવતંસસુરભીકૃતકેશપાશાઃ
શ્રુત્વા ધ્વનિં જલમુચાં ત્વરિતં પ્રદોષે શય્યાગૃહં ગુરુગૃહાત્પ્રવિશન્તિ નાર્યઃ ॥

કુવલયદલનીલૈર્ ઉન્નતૈસ્ તોયનમ્રૈર્ મૃદુપવનવિધૂતૈર્ મન્દમન્દં ચલદ્ભિઃ
અપહૃતમિવ ચેતસ્તોયદૈઃ સેન્દ્રચાપૈઃ પથિકજનવધૂનાં તદ્વિયોગાકુલાનામ્ ॥

મુદિત ઇવ કદમ્બૈર્જાતપુષ્પૈઃ સમન્તાત્ પવનચલિતશાખૈઃ શાખિભિર્નૃત્યતીવ
હસિતમિવ વિધત્તે સૂચિભિઃ કેતકીનાં નવસલિલનિષેકચ્છિન્નતાપો વનાન્તઃ ॥

શિરસિ બકુલમાલાં માલતીભિઃ સમેતાં વિકસિતનવપુષ્પૈર્યૂથિકાકુડ્મલૈશ્ચ
વિકચનવકદમ્બૈઃ કર્ણપૂરં વધૂનાં રચયતિ જલદૌઘઃ કાન્તવત્કાલ એષઃ ॥

દધતિ વરકુચાગ્રૈરુન્નતૈર્ હારયષ્ટિં પ્રતનુસિતદુકૂલાન્યાયતૈઃ શ્રોણિબિમ્બૈઃ
નવજલકણસેકાદુદ્ગતાં રોમરાજીં લલિતવલિવિભઙ્ગૈર્મધ્યદેશૈશ્ચ નાર્યઃ ॥

નવજલકણસઙ્ગાચ્છીતતામાદધાનઃ કુસુમભરનતાનાં લાસકઃ પાદપાનામ્
જનિતરુચિરગન્ધઃ કેતકીનાં રજોભિઃ પરિહરતિ નભસ્વાન્ પ્રોષિતાનાં મનાંસિ ॥

જલભરનમિતાનામ્ આશ્રયો ઽસ્માકમ્ ઉચ્ચૈર્ અયમિતિ જલસેકૈસ્તોયદાસ્તોયનમ્રાઃ
અતિશયપરુષાભિર્ ગ્રીષ્મવહ્નેઃ શિખાભિઃ સમુપજનિતતાપં હ્લાદયન્તીવ વિન્ધ્યમ્ ॥

બહુગુણરમણીયઃ કામિનીચિત્તહારી તરુવિટપલતાનાં બાન્ધવો નિર્વિકારઃ
જલદસમય એષ પ્રાણિનાં પ્રાણભૂતો દિશતુ તવ હિતાનિ પ્રાયશો વાઞ્છિતાનિ ॥