ઋતુસંહાર · અધ્યાય 1

પ્રચણ્ડસૂર્યઃ સ્પૃહણીયચન્દ્રમાઃ સદાવગાહક્ષતવારિસંચયઃ
દિનાન્તરમ્યો ઽભ્યુપશાન્તમન્મથો નિદાઘકાલો ઽયમુપાગતઃ પ્રિયે ॥

નિશાઃ શશાઙ્કક્ષતનીલરાજયઃ ક્વચિદ્વિચિત્રં જલયન્ત્રમન્દિરમ્
મણિપ્રકારાઃ સરસં ચ ચન્દનં શુચૌ પ્રિયે યાન્તિ જનસ્ય સેવ્યતામ્ ॥

સુવાસિતં હર્મ્યતલં મનોહરં પ્રિયામુખોચ્છ્વાસવિકમ્પિતં મધુ
સુતન્ત્રિગીતં મદનસ્ય દીપનં શુચૌ નિશીથે ઽનુભવન્તિ કામિનઃ ॥

નિતમ્બબિમ્બૈઃ સદુકૂલમેખલૈઃ સ્તનૈઃ સહારાભરણૈઃ સચન્દનૈઃ
શિરોરુહૈઃ સ્નાનકષાયવાસિતૈઃ સ્ત્રિયો નિદાઘં શમયન્તિ કામિનામ્ ॥

નિતાન્તલાક્ષારસરાગરઞ્જિતૈર્ નિતમ્બિનીનાં ચરણૈઃ સનૂપુરૈઃ
પદે પદે હંસરુતાનુકારિભિર્ જનસ્ય ચિત્તં ક્રિયતે સમન્મથમ્ ॥

પયોધરાશ્ચન્દનપઙ્કચર્ચિતાસ્ તુષારગૌરાર્પિતહારશેખરાઃ
નિતમ્બદેશાશ્ચ સહેમમેખલાઃ પ્રકુર્વતે કસ્ય મનો ન સોત્સુકમ્ ॥

સમુદ્ગતસ્વેદચિતાઙ્ગસંધયો વિમુચ્ય વાસાંસિ ગુરૂણિ સામ્પ્રતમ્
સ્તનેષુ તન્વંશુકમુન્નતસ્તના નિવેશયન્તિ પ્રમદાઃ સયૌવનાઃ ॥

સચન્દનામ્બુવ્યજનોદ્ભવાનિલૈઃ સહારયષ્ટિસ્તનમણ્ડલાર્પણૈઃ
સવલ્લકીકાકલિગીતનિસ્વનૈર્ વિબોધ્યતે સુપ્ત ઇવાદ્ય મન્મથઃ ॥

સિતેષુ હર્મ્યેષુ નિશાસુ યોષિતાં સુખપ્રસુપ્તાનિ મુખાનિ ચન્દ્રમાઃ
વિલોક્ય નૂનં ભૃશમુત્સુકશ્ચિરં નિશાક્ષયે યાતિ હ્રિયેવ પાણ્ડુતામ્ ॥

અસહ્યવાતોદ્ધતરેણુમણ્ડલા પ્રચણ્ડસૂર્યાતપતાપિતા મહી
ન શક્યતે દ્રષ્ટુમપિ પ્રવાસિભિઃ પ્રિયાવિયોગાનલદગ્ધમાનસૈઃ ॥

મૃગાઃ પ્રચણ્ડાતપતાપિતા ભૃશં તૃષા મહત્યા પરિશુષ્કતાલવઃ
વનાન્તરે તોયમિતિ પ્રધાવિતા નિરીક્ષ્ય ભિન્નાઞ્જનસંનિભં નભઃ ॥

સવિભ્રમૈઃ સસ્મિતજિહ્મવીક્ષિતૈર્ વિલાસવત્યો મનસિ પ્રવાસિનામ્
અનઙ્ગસંદીપનમાશુ કુર્વતે યથા પ્રદોષાઃ શશિચારુભૂષણાઃ ॥

રવેર્મયૂખૈર્ અભિતાપિતો ભૃશં વિદહ્યમાનઃ પથિ તપ્તપાંસુભિઃ
અવાઙ્મુખો જિહ્મગતિઃ શ્વસન્મુહુઃ ફણી મયૂરસ્ય તલે નિષીદતિ ॥

તૃષા મહત્યા હતવિક્રમોદ્યમઃ શ્વસન્મુહુર્ દૂરવિદારિતાનનઃ
ન હન્ત્યદૂરે ઽપિ ગજાન્મૃગેશ્વરો વિલોલજિહ્વશ્ચલિતાગ્રકેસરઃ ॥

વિશુષ્કકણ્ઠોદ્ગતસીકરામ્ભસો ગભસ્તિભિર્ ભાનુમતો ઽનુતાપિતાઃ
પ્રવૃદ્ધતૃષ્ણોપહતા જલાર્થિનો ન દન્તિનઃ કેસરિણો ઽપિ બિભ્યતિ ॥

હુતાગ્નિકલ્પૈઃ સવિતુર્ગભસ્તિભિઃ કલાપિનઃ ક્લાન્તશરીરચેતસઃ
ન ભોગિનં ઘ્નન્તિ સમીપવર્તિનં કલાપચક્રેષુ નિવેશિતાનનમ્ ॥

સભદ્રમુસ્તં પરિશુષ્કકર્દમં સરઃ ખનન્ન્ આયતપોતૃમણ્ડલૈઃ
રવેર્મયૂખૈરભિતાપિતો ભૃશં વરાહયૂથો વિશતીવ ભૂતલમ્ ॥

વિવસ્વતા તીક્ષ્ણતરાંશુમાલિના સપઙ્કતોયાત્ સરસો ઽભિતાપિતઃ
ઉત્પ્લુત્ય ભેકસ્તૃષિતસ્ય ભોગિનઃ ફણાતપત્રસ્ય તલે નિષીદતિ ॥

સમુદ્ધૃતાશેષમૃણાલજાલકં વિપન્નમીનં દ્રુતભીતસારસમ્
પરસ્પરોત્પીડનસંહતૈર્ગજૈઃ કૃતં સરઃ સાન્દ્રવિમર્દકર્દમમ્ ॥

રવિપ્રભોદ્ભિન્નશિરોમણિપ્રભો વિલોલજિહ્વાદ્વયલીઢમારુતઃ
વિષાગ્નિસૂર્યાતપતાપિતઃ ફણી ન હન્તિ મણ્ડૂકકુલં તૃષાકુલઃ ॥

સફેનલાલાવૃતવક્ત્રસમ્પુટં વિનિઃસૃતાલોહિતજિહ્વમુન્મુખમ્
તૃષાકુલં નિઃસૃતમદ્રિગહ્વરાદ્ અવેક્ષમાણં મહિષીકુલં જલમ્ ॥

પટુતરદવદાહોચ્છુષ્કસસ્ય પ્રરોહાઃ પરુષપવનવેગોત્ક્ષિપ્તસંશુષ્કપર્ણાઃ
દિનકરપરિતાપક્ષીણતોયાઃ સમન્તાદ્ વિદધતિ ભયમુચ્ચૈર્ વીક્ષ્યમાણા વનાન્તાઃ ॥

શ્વસિતિ વિહગવર્ગઃ શીર્ણપર્ણદ્રુમસ્થઃ કપિકુલમુપયાતિ ક્લાન્તમદ્રેર્ નિકુઞ્જમ્
ભ્રમતિ ગવયયૂથઃ સર્વતસ્તોયમિચ્છઞ્ શરભકુલમજિહ્મં પ્રોદ્ધરત્યમ્બુ કૂપાત્ ॥

વિકચનવકુસુમ્ભસ્વચ્છસિન્દૂરભાસા પ્રબલપવનવેગોદ્ભૂતવેગેન તૂર્ણમ્
તટવિટપલતાગ્રાલિઙ્ગનવ્યાકુલેન દિશિ દિશિ પરિદગ્ધા ભૂમયઃ પાવકેન ॥

જ્વલતિ પવનવૃદ્ધઃ પર્વતાનાં દરીષુ સ્ફુટતિ પટુનિનાદૈઃ શુષ્કવંશસ્થલીષુ
પ્રસરતિ તૃણમધ્યે લબ્ધવૃદ્ધિઃ ક્ષણેન ગ્લપયતિ મૃગવર્ગં પ્રાન્તલગ્નો દવાગ્નિઃ ॥

બહુતર ઇવ જાતઃ શાલ્મલીનાં વનેષુ સ્ફુરતિ કનકગૌરઃ કોટરેષુ દ્રુમાણામ્
પરિણતદલશાખાનુત્પતન્પ્રાંશુવૃક્ષાન્ ભ્રમતિ પવનધૂતઃ સર્વતો ઽગ્નિર્વનાન્તે ॥

ગજગવયમૃગેન્દ્રા વહ્નિસંતપ્તદેહાઃ સુહૃદ ઇવ સમેતા દ્વંદ્વભાવં વિહાય
હુતવહપરિખેદાદ્ આશુ નિર્ગત્ય કક્ષાદ્ વિપુલપુલિનદેશાં નિમ્નગાં સંવિશન્તિ ॥

કમલવનચિતામ્બુઃ પાટલામોદરમ્યઃ સુખસલિલનિષેકઃ સેવ્યચન્દ્રાંશુહારઃ
વ્રજતુ તવ નિદાઘઃ કામિનીભિઃ સમેતો નિશિ સુલલિતગીતે હર્મ્યપૃષ્ઠે સુખેન ॥