ઋતુસંહાર · અધ્યાય 3

કાશાંશુકા વિકચપદ્મમનોજ્ઞવક્ત્રા સોન્માદહંસરવનૂપુરનાદરમ્યા
આપક્વશાલિરુચિરાનતગાત્રયષ્ટિઃ પ્રાપ્તા શરન્નવવધૂરિવ રૂપરમ્યા ॥

કાશૈર્ મહી શિશિરદીધિતિના રજન્યો હંસૈર્જલાનિ સરિતાં કુમુદૈઃ સરાંસિ
સપ્તચ્છદૈઃ કુસુમભારનતૈર્વનાન્તાઃ શુક્લીકૃતાન્યુપવનાનિ ચ માલતીભિઃ ॥

ચઞ્ચન્મનોજ્ઞશફરીરસનાકલાપાઃ પર્યન્તસંસ્થિતસિતાણ્ડજપઙ્ક્તિહારાઃ
નદ્યો વિશાલપુલિનાન્તનિતમ્બબિમ્બા મન્દં પ્રયાન્તિ સમદાઃ પ્રમદા ઇવાદ્ય ॥

વ્યોમ ક્વચિદ્રજતશઙ્ખમૃણાલગૌરૈસ્ ત્યક્તામ્બુભિર્લઘુતયા શતશઃ પ્રયાતૈઃ
સંલક્ષ્યતે પવનવેગચલૈઃ પયોદૈ રાજેવ ચામરશતૈર્ ઉપવીજ્યમાનઃ ॥

ભિન્નાઞ્જનપ્રચયકાન્તિ નભો મનોજ્ઞં બન્ધૂકપુષ્પરજસારુણિતા ચ ભૂમિઃ
વપ્રાશ્ચ પક્વકલમાવૃતભૂમિભાગાઃ પ્રોત્કણ્ઠયન્તિ ન મનો ભુવિ કસ્ય યૂનઃ ॥

મન્દાનિલાકુલિતચારુતરાગ્રશાખઃ પુષ્પોદ્ગમપ્રચયકોમલપલ્લવાગ્રઃ
મત્તદ્વિરેફપરિપીતમધુપ્રસેકશ્ ચિત્તં વિદારયતિ કસ્ય ન કોવિદારઃ ॥

તારાગણપ્રવરભૂષણમુદ્વહન્તી મેઘાવરોધપરિમુક્તશશાઙ્કવક્ત્રા
જ્યોત્સ્નાદુકૂલમમલં રજની દધાના વૃદ્ધિં પ્રયાત્યનુદિનં પ્રમદેવ બાલા ॥

કારણ્ડવાનનવિઘટ્ટિતવીચિમાલાઃ કાદમ્બસારસકુલાકુલતીરદેશાઃ
કુર્વન્તિ હંસવિરુતૈઃ પરિતો જનસ્ય પ્રીતિં સરોરુહરજો ઽરુણિતાસ્ તટિન્યઃ ॥

નેત્રોત્સવો હૃદયહારિમરીચિમાલઃ પ્રહ્લાદકઃ શિશિરસીકરવારિવર્ષી
પત્યુર્વિયોગવિષદગ્ધશરક્ષતાનાં ચન્દ્રો દહત્યતિતરાં તનુમઙ્ગનાનામ્ ॥

આકમ્પયન્ ફલભરાનતશાલિજાલાન્ યાનર્તયંસ્ તરુવરાન્ કુસુમાવનમ્રાન્
ઉત્ફુલ્લપઙ્કજવનાં નલિનીં વિધુન્વન્ ન્યૂનાં મનશ્ચલયતિ પ્રસભં નભસ્વાન્ ॥

સોન્માદહંસમિથુનૈરુપશોભિતાનિ સ્વચ્છપ્રફુલ્લકમલોત્પલભૂષિતાનિ
મન્દપ્રભાતપવનોદ્ગતવીચિમાલાન્ય્ ઉત્કણ્ઠયન્તિ સહસા હૃદયં સરાંસિ ॥

નષ્ટં ધનુર્બલભિદો જલદોદરેષુ સૌદામિની સ્ફુરતિ નાદ્ય વિયત્પતાકા
ધુન્વન્તિ પક્ષપવનૈર્ન નભો બલાકાઃ પશ્યન્તિ નોન્નતમુખા ગગનં મયૂરાઃ ॥

નૃત્યપ્રયોગરહિતાઞ્શિખિનો વિહાય હંસાનુપૈતિ મદનો મધુરપ્રગીતાન્
મુક્ત્વા કદમ્બકુટજાર્જુનસર્જનીપાન્ સપ્તચ્છદાનુપગતા કુસુમોદ્ગમશ્રીઃ ॥

શેફાલિકાકુસુમગન્ધમનોહરાણિ સ્વસ્થસ્થિતાણ્ડજકુલપ્રતિનાદિતાનિ
પર્યન્તસંસ્થિતમૃગીનયનોત્પલાનિ પ્રોત્કણ્ઠયન્ત્યુપવનાનિ મનાંસિ પુંસામ્ ॥

કહ્લારપદ્મકુમુદાનિ મુહુર્વિધુન્વંસ્ તત્સંગમાદધિકશીતલતામુપેતઃ
ઉત્કણ્ઠયત્યતિતરાં પવનઃ પ્રભાતે પત્ત્રાન્તલગ્નતુહિનામ્બુવિધૂયમાનઃ ॥

સમ્પન્નશાલિનિચયાવૃતભૂતલાનિ સ્વસ્થસ્થિતપ્રચુરગોકુલશોભિતાનિ
હંસૈઃ સસારસકુલૈઃ પ્રતિનાદિતાનિ સીમાન્તરાણિ જનયન્તિ નૃણાં પ્રમોદમ્ ॥

હંસૈર્જિતા સુલલિતા ગતિરઙ્ગનાનામ્ અમ્ભોરુહૈર્ વિકસિતૈર્મુખચન્દ્રકાન્તિઃ
નીલોત્પલૈર્મદકલાનિ વિલોચનાનિ ભ્રૂવિભ્રમાશ્ચ રુચિરાસ્ તનુભિસ્ તરંગૈઃ ॥

શ્યામા લતાઃ કુસુમભારનતપ્રવાલાઃ સ્ત્રીણાં હરન્તિ ધૃતભૂષણબાહુકાન્તિમ્
દન્તાવભાસવિશદસ્મિતચન્દ્રકાન્તિં કઙ્કેલિપુષ્પરુચિરા નવમાલતી ચ ॥

કેશાન્નિતાન્તઘનનીલવિકુઞ્ચિતાગ્રાન્ આપૂરયન્તિ વનિતા નવમાલતીભિઃ
કર્ણેષુ ચ પ્રવરકાઞ્ચનકુણ્ડલેષુ નીલોત્પલાનિ વિવિધાનિ નિવેશયન્તિ ॥

હારૈઃ સચન્દનરસૈઃ સ્તનમણ્ડલાનિ શ્રોણીતટં સુવિપુલં રસનાકલાપૈઃ
પાદામ્બુજાનિ કલનૂપુરશેખરૈશ્ચ નાર્યઃ પ્રહૃષ્ટમનસો ઽદ્ય વિભૂષયન્તિ ॥

સ્ફુટકુમુદચિતાનાં રાજહંસાશ્રિતાનાં મરકતમણિભાસા વારિણા ભૂષિતાનામ્
શ્રિયમતિશયરૂપાં વ્યોમ તોયાશયાનાં વહતિ વિગતમેઘં ચન્દ્રતારાવકીર્ણમ્ ॥

શરદિ કુમુદસઙ્ગાદ્વાયવો વાન્તિ શીતા વિગતજલદવૃન્દા દિગ્વિભાગા મનોજ્ઞાઃ
વિગતકલુષમમ્ભઃ શ્યાનપઙ્કા ધરિત્રી વિમલકિરણચન્દ્રં વ્યોમ તારાવિચિત્રમ્ ॥

કરકમલમનોજ્ઞાઃ કાન્તસંસક્તહસ્તા વદનવિજિતચન્દ્રાઃ કાશ્ચિદન્યાસ્તરુણ્યઃ
રચિતકુસુમગન્ધિ પ્રાયશો યાન્તિ વેશ્મ પ્રબલમદનહેતોસ્ત્યક્તસંગીતરાગાઃ ॥

સુરતરસવિલાસાઃ સત્સખીભિઃ સમેતા અસમશરવિનોદં સૂચયન્તિ પ્રકામમ્
અનુપમમુખરાગા રાત્રિમધ્યે વિનોદં શરદિ તરુણકાન્તાઃ સૂચયન્તિ પ્રમોદાન્ ॥

દિવસકરમયૂખૈર્ બાધ્યમાનં પ્રભાતે વરયુવતિમુખાભં પઙ્કજં જૃમ્ભતે ઽદ્ય
કુમુદમપિ ગતે ઽસ્તં લીયતે ચન્દ્રબિમ્બે હસિતમિવ વધૂનાં પ્રોષિતેષુ પ્રિયેષુ ॥

અસિતનયનલક્ષ્મીં લક્ષયિત્વોત્પલેષુ ક્વણિતકનકકાઞ્ચીં મત્તહંસસ્વનેષુ
અધરરુચિરશોભાં બન્ધુજીવે પ્રિયાણાં પથિકજન ઇદાનીં રોદિતિ ભ્રાન્તચિત્તઃ ॥

સ્ત્રીણાં વિહાય વદનેષુ શશાઙ્કલક્ષ્મીં કામ્યં ચ હંસવચનં મણિનૂપુરેષુ
બન્ધૂકકાન્તિમધરેષુ મનોહરેષુ ક્વાપિ પ્રયાતિ સુભગા શરદાગમશ્રીઃ ॥

વિકચકમલવક્ત્રા ફુલ્લનીલોત્પલાક્ષી વિકસિતનવકાશશ્વેતવાસો વસાના
કુમુદરુચિરકાન્તિઃ કામિનીવોન્મદેયં પ્રતિદિશતુ શરદ્વશ્ચેતસઃ પ્રીતિમગ્ર્યામ્ ॥