ઋગ્વેદ · અધ્યાય 1.164

અસ્ય વામસ્ય પલિતસ્ય હોતુસ્ તસ્ય ભ્રાતા મધ્યમો અસ્ત્ય્ અશ્નઃ ।
તૃતીયો ભ્રાતા ઘૃતપૃષ્ઠો અસ્યાત્રાપશ્યં વિશ્પતિં સપ્તપુત્રમ્ ॥

સપ્ત યુઞ્જન્તિ રથમ્ એકચક્રમ્ એકો અશ્વો વહતિ સપ્તનામા ।
ત્રિનાભિ ચક્રમ્ અજરમ્ અનર્વં યત્રેમા વિશ્વા ભુવનાધિ તસ્થુઃ ॥

ઇમં રથમ્ અધિ યે સપ્ત તસ્થુઃ સપ્તચક્રં સપ્ત વહન્ત્ય્ અશ્વાઃ ।
સપ્ત સ્વસારો અભિ સં નવન્તે યત્ર ગવાં નિહિતા સપ્ત નામ ॥

કો દદર્શ પ્રથમં જાયમાનમ્ અસ્થન્વન્તં યદ્ અનસ્થા બિભર્તિ ।
ભૂમ્યા અસુર્ અસૃગ્ આત્મા ક્વ સ્વિત્ કો વિદ્વાંસમ્ ઉપ ગાત્ પ્રષ્ટુમ્ એતત્ ॥

પાકઃ પૃચ્છામિ મનસાવિજાનન્ દેવાનામ્ એના નિહિતા પદાનિ ।
વત્સે બષ્કયે ઽધિ સપ્ત તન્તૂન્ વિ તત્નિરે કવય ઓતવા ઉ ॥

અચિકિત્વાઞ્ ચિકિતુષશ્ ચિદ્ અત્ર કવીન્ પૃચ્છામિ વિદ્મને ન વિદ્વાન્ ।
વિ યસ્ તસ્તમ્ભ ષળ્ ઇમા રજાંસ્ય્ અજસ્ય રૂપે કિમ્ અપિ સ્વિદ્ એકમ્ ॥

ઇહ બ્રવીતુ ય ઈમ્ અઙ્ગ વેદાસ્ય વામસ્ય નિહિતમ્ પદં વેઃ ।
શીર્ષ્ણઃ ક્ષીરં દુહ્રતે ગાવો અસ્ય વવ્રિં વસાના ઉદકમ્ પદાપુઃ ॥

માતા પિતરમ્ ઋત આ બભાજ ધીત્ય્ અગ્રે મનસા સં હિ જગ્મે ।
સા બીભત્સુર્ ગર્ભરસા નિવિદ્ધા નમસ્વન્ત ઇદ્ ઉપવાકમ્ ઈયુઃ ॥

યુક્તા માતાસીદ્ ધુરિ દક્ષિણાયા અતિષ્ઠદ્ ગર્ભો વૃજનીષ્વ્ અન્તઃ ।
અમીમેદ્ વત્સો અનુ ગામ્ અપશ્યદ્ વિશ્વરૂપ્યં ત્રિષુ યોજનેષુ ॥

તિસ્રો માતૄસ્ ત્રીન્ પિતૄન્ બિભ્રદ્ એક ઊર્ધ્વસ્ તસ્થૌ નેમ્ અવ ગ્લાપયન્તિ ।
મન્ત્રયન્તે દિવો અમુષ્ય પૃષ્ઠે વિશ્વવિદં વાચમ્ અવિશ્વમિન્વામ્ ॥

દ્વાદશારં નહિ તજ્ જરાય વર્વર્તિ ચક્રમ્ પરિ દ્યામ્ ઋતસ્ય ।
આ પુત્રા અગ્ને મિથુનાસો અત્ર સપ્ત શતાનિ વિંશતિશ્ ચ તસ્થુઃ ॥

પઞ્ચપાદમ્ પિતરં દ્વાદશાકૃતિં દિવ આહુઃ પરે અર્ધે પુરીષિણમ્ ।
અથેમે અન્ય ઉપરે વિચક્ષણં સપ્તચક્રે ષળર આહુર્ અર્પિતમ્ ॥

પઞ્ચારે ચક્રે પરિવર્તમાને તસ્મિન્ન્ આ તસ્થુર્ ભુવનાનિ વિશ્વા ।
તસ્ય નાક્ષસ્ તપ્યતે ભૂરિભારઃ સનાદ્ એવ ન શીર્યતે સનાભિઃ ॥

સનેમિ ચક્રમ્ અજરં વિ વાવૃત ઉત્તાનાયાં દશ યુક્તા વહન્તિ ।
સૂર્યસ્ય ચક્ષૂ રજસૈત્ય્ આવૃતં તસ્મિન્ન્ આર્પિતા ભુવનાનિ વિશ્વા ॥

સાકંજાનાં સપ્તથમ્ આહુર્ એકજં ષળ્ ઇદ્ યમા ઋષયો દેવજા ઇતિ ।
તેષામ્ ઇષ્ટાનિ વિહિતાનિ ધામશઃ સ્થાત્રે રેજન્તે વિકૃતાનિ રૂપશઃ ॥

સ્ત્રિયઃ સતીસ્ તાઁ ઉ મે પુંસ આહુઃ પશ્યદ્ અક્ષણ્વાન્ ન વિ ચેતદ્ અન્ધઃ ।
કવિર્ યઃ પુત્રઃ સ ઈમ્ આ ચિકેત યસ્ તા વિજાનાત્ સ પિતુષ્ પિતાસત્ ॥

અવઃ પરેણ પર એનાવરેણ પદા વત્સમ્ બિભ્રતી ગૌર્ ઉદ્ અસ્થાત્ ।
સા કદ્રીચી કં સ્વિદ્ અર્ધમ્ પરાગાત્ ક્વ સ્વિત્ સૂતે નહિ યૂથે અન્તઃ ॥

અવઃ પરેણ પિતરં યો અસ્યાનુવેદ પર એનાવરેણ ।
કવીયમાનઃ ક ઇહ પ્ર વોચદ્ દેવમ્ મનઃ કુતો અધિ પ્રજાતમ્ ॥

યે અર્વાઞ્ચસ્ તાઁ ઉ પરાચ આહુર્ યે પરાઞ્ચસ્ તાઁ ઉ અર્વાચ આહુઃ ।
ઇન્દ્રશ્ ચ યા ચક્રથુઃ સોમ તાનિ ધુરા ન યુક્તા રજસો વહન્તિ ॥

દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષમ્ પરિ ષસ્વજાતે ।
તયોર્ અન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વ્ અત્ત્ય્ અનશ્નન્ન્ અન્યો અભિ ચાકશીતિ ॥

યત્રા સુપર્ણા અમૃતસ્ય ભાગમ્ અનિમેષં વિદથાભિસ્વરન્તિ ।
ઇનો વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય ગોપાઃ સ મા ધીરઃ પાકમ્ અત્રા વિવેશ ॥

યસ્મિન્ વૃક્ષે મધ્વદઃ સુપર્ણા નિવિશન્તે સુવતે ચાધિ વિશ્વે ।
તસ્યેદ્ આહુઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વ્ અગ્રે તન્ નોન્ નશદ્ યઃ પિતરં ન વેદ ॥

યદ્ ગાયત્રે અધિ ગાયત્રમ્ આહિતં ત્રૈષ્ટુભાદ્ વા ત્રૈષ્ટુભં નિરતક્ષત ।
યદ્ વા જગજ્ જગત્ય્ આહિતમ્ પદં ય ઇત્ તદ્ વિદુસ્ તે અમૃતત્વમ્ આનશુઃ ॥

ગાયત્રેણ પ્રતિ મિમીતે અર્કમ્ અર્કેણ સામ ત્રૈષ્ટુભેન વાકમ્ ।
વાકેન વાકં દ્વિપદા ચતુષ્પદાક્ષરેણ મિમતે સપ્ત વાણીઃ ॥

જગતા સિન્ધું દિવ્ય્ અસ્તભાયદ્ રથંતરે સૂર્યમ્ પર્ય્ અપશ્યત્ ।
ગાયત્રસ્ય સમિધસ્ તિસ્ર આહુસ્ તતો મહ્ના પ્ર રિરિચે મહિત્વા ॥

ઉપ હ્વયે સુદુઘાં ધેનુમ્ એતાં સુહસ્તો ગોધુગ્ ઉત દોહદ્ એનામ્ ।
શ્રેષ્ઠં સવં સવિતા સાવિષન્ નો ઽભીદ્ધો ઘર્મસ્ તદ્ ઉ ષુ પ્ર વોચમ્ ॥

હિઙ્કૃણ્વતી વસુપત્ની વસૂનાં વત્સમ્ ઇચ્છન્તી મનસાભ્ય્ આગાત્ ।
દુહામ્ અશ્વિભ્યામ્ પયો અઘ્ન્યેયં સા વર્ધતામ્ મહતે સૌભગાય ॥

ગૌર્ અમીમેદ્ અનુ વત્સમ્ મિષન્તમ્ મૂર્ધાનં હિઙ્ઙ્ અકૃણોન્ માતવા ઉ ।
સૃક્વાણં ઘર્મમ્ અભિ વાવશાના મિમાતિ માયુમ્ પયતે પયોભિઃ ॥

અયં સ શિઙ્ક્તે યેન ગૌર્ અભીવૃતા મિમાતિ માયું ધ્વસનાવ્ અધિ શ્રિતા ।
સા ચિત્તિભિર્ નિ હિ ચકાર મર્ત્યં વિદ્યુદ્ ભવન્તી પ્રતિ વવ્રિમ્ ઔહત ॥

અનચ્ છયે તુરગાતુ જીવમ્ એજદ્ ધ્રુવમ્ મધ્ય આ પસ્ત્યાનામ્ ।
જીવો મૃતસ્ય ચરતિ સ્વધાભિર્ અમર્ત્યો મર્ત્યેના સયોનિઃ ॥

અપશ્યં ગોપામ્ અનિપદ્યમાનમ્ આ ચ પરા ચ પથિભિશ્ ચરન્તમ્ ।
સ સધ્રીચીઃ સ વિષૂચીર્ વસાન આ વરીવર્તિ ભુવનેષ્વ્ અન્તઃ ॥

ય ઈં ચકાર ન સો અસ્ય વેદ ય ઈં દદર્શ હિરુગ્ ઇન્ નુ તસ્માત્ ।
સ માતુર્ યોના પરિવીતો અન્તર્ બહુપ્રજા નિરૃતિમ્ આ વિવેશ ॥

દ્યૌર્ મે પિતા જનિતા નાભિર્ અત્ર બન્ધુર્ મે માતા પૃથિવી મહીયમ્ ।
ઉત્તાનયોશ્ ચમ્વો3ર્ યોનિર્ અન્તર્ અત્રા પિતા દુહિતુર્ ગર્ભમ્ આધાત્ ॥

પૃચ્છામિ ત્વા પરમ્ અન્તમ્ પૃથિવ્યાઃ પૃચ્છામિ યત્ર ભુવનસ્ય નાભિઃ ।
પૃચ્છામિ ત્વા વૃષ્ણો અશ્વસ્ય રેતઃ પૃચ્છામિ વાચઃ પરમં વ્યોમ ॥

ઇયં વેદિઃ પરો અન્તઃ પૃથિવ્યા અયં યજ્ઞો ભુવનસ્ય નાભિઃ ।
અયં સોમો વૃષ્ણો અશ્વસ્ય રેતો બ્રહ્માયં વાચઃ પરમં વ્યોમ ॥

સપ્તાર્ધગર્ભા ભુવનસ્ય રેતો વિષ્ણોસ્ તિષ્ઠન્તિ પ્રદિશા વિધર્મણિ ।
તે ધીતિભિર્ મનસા તે વિપશ્ચિતઃ પરિભુવઃ પરિ ભવન્તિ વિશ્વતઃ ॥

ન વિ જાનામિ યદ્ ઇવેદમ્ અસ્મિ નિણ્યઃ સંનદ્ધો મનસા ચરામિ ।
યદા માગન્ પ્રથમજા ઋતસ્યાદ્ ઇદ્ વાચો અશ્નુવે ભાગમ્ અસ્યાઃ ॥

અપાઙ્ પ્રાઙ્ એતિ સ્વધયા ગૃભીતો ઽમર્ત્યો મર્ત્યેના સયોનિઃ ।
તા શશ્વન્તા વિષૂચીના વિયન્તા ન્ય્ અ1ન્યં ચિક્યુર્ ન નિ ચિક્યુર્ અન્યમ્ ॥

ઋચો અક્ષરે પરમે વ્યોમન્ યસ્મિન્ દેવા અધિ વિશ્વે નિષેદુઃ ।
યસ્ તન્ ન વેદ કિમ્ ઋચા કરિષ્યતિ ય ઇત્ તદ્ વિદુસ્ ત ઇમે સમ્ આસતે ॥

સૂયવસાદ્ ભગવતી હિ ભૂયા અથો વયમ્ ભગવન્તઃ સ્યામ ।
અદ્ધિ તૃણમ્ અઘ્ન્યે વિશ્વદાનીમ્ પિબ શુદ્ધમ્ ઉદકમ્ આચરન્તી ॥

ગૌરીર્ મિમાય સલિલાનિ તક્ષત્ય્ એકપદી દ્વિપદી સા ચતુષ્પદી ।
અષ્ટાપદી નવપદી બભૂવુષી સહસ્રાક્ષરા પરમે વ્યોમન્ ॥

તસ્યાઃ સમુદ્રા અધિ વિ ક્ષરન્તિ તેન જીવન્તિ પ્રદિશશ્ ચતસ્રઃ ।
તતઃ ક્ષરત્ય્ અક્ષરં તદ્ વિશ્વમ્ ઉપ જીવતિ ॥

શકમયં ધૂમમ્ આરાદ્ અપશ્યં વિષૂવતા પર એનાવરેણ ।
ઉક્ષાણમ્ પૃશ્નિમ્ અપચન્ત વીરાસ્ તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્ય્ આસન્ ॥

ત્રયઃ કેશિન ઋતુથા વિ ચક્ષતે સંવત્સરે વપત એક એષામ્ ।
વિશ્વમ્ એકો અભિ ચષ્ટે શચીભિર્ ધ્રાજિર્ એકસ્ય દદૃશે ન રૂપમ્ ॥

ચત્વારિ વાક્ પરિમિતા પદાનિ તાનિ વિદુર્ બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ ।
ગુહા ત્રીણિ નિહિતા નેઙ્ગયન્તિ તુરીયં વાચો મનુષ્યા વદન્તિ ॥

ઇન્દ્રમ્ મિત્રં વરુણમ્ અગ્નિમ્ આહુર્ અથો દિવ્યઃ સ સુપર્ણો ગરુત્માન્ ।
એકં સદ્ વિપ્રા બહુધા વદન્ત્ય્ અગ્નિં યમમ્ માતરિશ્વાનમ્ આહુઃ ॥

કૃષ્ણં નિયાનં હરયઃ સુપર્ણા અપો વસાના દિવમ્ ઉત્ પતન્તિ ।
ત આવવૃત્રન્ સદનાદ્ ઋતસ્યાદ્ ઇદ્ ઘૃતેન પૃથિવી વ્ય્ ઉદ્યતે ॥

દ્વાદશ પ્રધયશ્ ચક્રમ્ એકં ત્રીણિ નભ્યાનિ ક ઉ તચ્ ચિકેત ।
તસ્મિન્ સાકં ત્રિશતા ન શઙ્કવો ઽર્પિતાઃ ષષ્ટિર્ ન ચલાચલાસઃ ॥

યસ્ તે સ્તનઃ શશયો યો મયોભૂર્ યેન વિશ્વા પુષ્યસિ વાર્યાણિ ।
યો રત્નધા વસુવિદ્ યઃ સુદત્રઃ સરસ્વતિ તમ્ ઇહ ધાતવે કઃ ॥

યજ્ઞેન યજ્ઞમ્ અયજન્ત દેવાસ્ તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્ય્ આસન્ ।
તે હ નાકમ્ મહિમાનઃ સચન્ત યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ ॥

સમાનમ્ એતદ્ ઉદકમ્ ઉચ્ ચૈત્ય્ અવ ચાહભિઃ ।
ભૂમિમ્ પર્જન્યા જિન્વન્તિ દિવં જિન્વન્ત્ય્ અગ્નયઃ ॥

દિવ્યં સુપર્ણં વાયસમ્ બૃહન્તમ્ અપાં ગર્ભં દર્શતમ્ ઓષધીનામ્ ।
અભીપતો વૃષ્ટિભિસ્ તર્પયન્તં સરસ્વન્તમ્ અવસે જોહવીમિ ॥