ઋભુ ગીતા · અધ્યાય 3

તૃતીયોઽધ્યાયઃ।
પુનર્જ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ નિદાઘ શૃણુ સાદરમ્।
બ્રહ્મણોઽતિ દુરૂહત્વાદસકૃચ્છ્રાવ્યમેવ તત્

સર્વં ચિન્મયં વિદ્ધિ સર્વં સચ્ચિન્મયં તતમ્।
સચ્ચિદાનન્દમદ્વૈતં સચ્ચિદાનન્દમવ્યયમ્

સચ્ચિદાનન્દમાત્રં હિ સચ્ચિદાનન્દમન્યકમ્।
સચ્ચિદાનન્દરૂપોઽહં સચ્ચિદાનન્દમેવ ખમ્

સચ્ચિદાનન્દમેવ ત્વં સચ્ચિદાનન્દકોઽસ્મ્યહમ્।
મનોબુદ્ધિરહઙ્કારચિત્તસઙ્ઘાતકા અમી

ન ત્વં નાહં નચન્યદ્વા સર્વં બ્રહ્મૈવ કેવલમ્।
ન વાક્યં ન પદં વેદં નાક્ષરં ન જડં ક્વચિત્

ન મધ્યં નાદિ નાન્તં વા ન સત્યં ન નિબન્ધનમ્।
ન દુઃખં ન સુખં ભાવં ન માયા પ્રકૃતિસ્તથા

ન દેહં ન મુખં ઘ્રાણં ન જિહ્વા ન ચ તાલુની।
ન દન્તોષ્ઠૌ લલાટં ચ નિશ્વાસોચ્છ્વાસ એવ ચ

ન સ્વેદમસ્થિમાસં ચ ન રક્તં ન ચ મૂત્રકમ્।
ન દૂરં નાન્તિકં નાહં નોદરં ન કિરીટકમ્

ન હસ્તપાદચલનં ન શાસ્ત્રં ન ચ શાસનમ્।
ન વેત્તા વેદનં વેદ્યં ન જાગ્રત્સ્વપ્નસુપ્તયઃ

તુર્યાતીતં ન મે કિઞ્ચિત્સર્વં સચ્ચિન્મયં તતમ્।
નાધ્યાત્મિકં નાધિભૂતં નાધિદૈવં ન માયિકમ્

ન વિશ્વસ્તૈજસઃ પ્રાજ્ઞઃ વિરાટ્સૂત્રાત્મકેશ્વરાઃ।
ન ગમાગમચેષ્ટા ચ ન નષ્ષ્ટં ન પ્રયોજનમ્

ત્યાજ્યં ગ્રાહ્યં ન દૂષ્યં વા હ્યમેધ્યં મેધ્યકં તથા।
ન પીનં ન કૃશં ક્લેદં ન કાલં દેશભાષણમ્

ન સર્વં ન ભયં ચૈતન્ન વૃક્ષતૃણપર્વતાઃ।
ન ધ્યાનં યોગસંસિદ્ધિર્નબ્રહ્મક્ષત્રવૈશ્યકમ્

ન પક્ષી ન મૃગો નાગી ન લોભો મોહ એવ ચ।
ન મદો ન ચ માત્સર્યં કામક્રોધાદયસ્તથા

ન સ્ત્રીશૂદ્રબિડાલાદિ ભક્ષ્યભોજ્યાદિકં ચ યત્।
ન પ્રૌઢહીનનાસ્તિક્યં ન વાર્તાવસરોસ્તિ હિ

ન લૌકિકો ન લોકોવા ન વ્યાપારો ન મૂઢતા।
ન ભોક્તા ભોજનં ભોજ્યં માતૃમાનં ન મેયકમ્

ન શત્રુમિત્રપુત્રાદિ ન માતા ન પિતા સ્વસા।
ન જન્મ ન મૃતિર્વૃદ્ધિર્ન દેહોઽહમિતિ ભ્રમઃ

ન શૂન્યં નાપિ ચશૂન્યં નાન્તઃકરણસંસ્મૃતિઃ।
ન રાત્રિર્નદિવા નક્તં ન બ્રહ્મા ન હરિશ્શિવઃ

ન વારપક્ષમાસાદિ વત્સરં ન ચ ચઞ્ચલમ્।
ન બ્રહ્મલોકો વૈકુણ્ઠો ન કૈલાસો ન ચન્યકઃ

ન સ્વર્ગો ન ચ દેવેન્દ્રો નાગ્નિલોકો ન ચગ્નિકઃ।
ન યમો ન યમલોકો વા ન લોકા લોકપાલકાઃ

ન ભૂર્ભુવસ્સ્વસ્ત્રૈલોક્યં ન પાતાળં ન ભૂતલં।
નાવિદ્યા ન ચ વિદ્યા ચ ન માયા પ્રકૃતિર્ન ચ

ન સ્થિરં ક્ષણિકં નાશો ન ગતિર્ન ચ ધાવનમ્।
ન ધ્યાતવ્યં ન મે સ્નાનં ન મન્ત્રો ન જપઃ ક્વચિત્

ન પદાર્થં ન પૂજાર્હં નાભિષેકં ન ચર્ચનં।
ન પુષ્પં ન ફલં પત્રં ગન્ધપુષ્પાદિધૂપકમ્

ન સ્તોત્રં ન નમસ્કારો ન પ્રદક્ષિણમણ્વપિ।
ન પ્રાર્થના પૃથગ્ભાવો ન હવિર્નાસ્તિ વન્દનમ્

ન હોમો ન ચ કર્માણિ ન દુર્વાક્યં સુભાષણમ્।
ન ગાયત્રી ન વા સન્ધિર્ન મનસ્યં ન દુઃસ્થિતિઃ

ન દુરાશા ન દુષ્ટાત્મા ન ચણ્ડાલો ન પૌલ્કસઃ।
ન દુસ્સહં દુરાલાપં ન કિરાતો ન કૈતવમ્

ન પક્ષપાતં પક્ષં વા ન વિભૂષણતસ્કરૌ।
ન ચ ડંભો ડાંભિકો વા ન હીનો નાધિકો નરઃ

નૈકં દ્વયં ત્રયં તુર્યં ન મહત્વં ન ચલ્પતા।
ન પૂર્ણં ન પરિચ્છિન્નં ન કાશી ન વ્રતં તપઃ

ન ગોત્રં ન કુલં સૂત્રં ન વિભુત્વં ન શૂન્યતા।
ન સ્ત્રીર્ન યોષિન્નો વૃદ્ધા ન કન્યા ન વિતન્તુકા

ન સૂતકં ન જાતં વા નાન્તર્મુખસુવિભ્રમઃ।
ન મહાવાક્યમૈક્યં વા નાણિમાદિવિભૂતયઃ

એવં સલક્ષણં બ્રહ્મ વ્યતિરેકમુખેન વૈ।
નિદાઘ ત્વં વિજાનીહિ બ્રહ્મેતરનિષેધતઃ

બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતસ્યાત્ર દ્વિવિધં પ્રતિપાદનં।
અસન્નિષેધરૂપં સદ્વિધિરૂપં ચ તત્ર તુ

આત્મા નિષેધરૂપેણ તુભ્યં સંપ્રતિપાદિતઃ।
અથાદ્ય વિધિરૂપેણ શૃણુ સંપ્રતિપાદ્યતે

સર્વં ચૈતન્યમાત્રત્વાત્સર્વદોષસ્સદાનહિ।
સર્વં સન્માત્રરૂપત્વાત્સચ્ચિદાનન્દરૂપકમ્

બ્રહ્મૈવ સર્વં નાન્યોઽસ્મિ તદહં તદહં તથા।
તદેવાહં તદેવાહં બ્રહ્મૈવાહં સનાતનમ્

બ્રહ્મૈવાહં ન સંસારી બ્રહ્મૈવાહં ન મે મનઃ।
બ્રહ્મૈવાહં ન મે સિદ્ધિર્બ્રહ્મૈવાહં ન ચેન્દ્રિયમ્

બ્રહ્મૈવાહં ન દેહોઽહં બ્રહ્મૈવાહં ન ગોચરઃ।
બ્રહ્મૈવાહં ન જીવોઽહં બ્રહ્મૈવાહં ન ભેદ ભૂઃ

બ્રહ્મૈવાહં જડો નાહમહં બ્રહ્મ ન મે મૃતિઃ।
બ્રહ્મૈવાહં ન ચ પ્રાણો બ્રહ્મૈવાહં પરાત્પરમ્

ઇદં બ્રહ્મ પરં બ્રહ્મ સત્યં બ્રહ્મ પ્રભુર્હિ સઃ।
કાલો બ્રહ્મ કલા બ્રહ્મ સુખં બ્રહ્મ સ્વયંપ્રભમ્

એકં બ્રહ્મ દ્વયં બ્રહ્મ મોહો બ્રહ્મ શમાદિકમ્।
દોષો બ્રહ્મ ગુણો બ્રહ્મ દિશશ્શાન્તર્વિભુઃ પ્રભુઃ

લોકા બ્રહ્મ ગુરુર્બ્રહ્મ શિષ્યો બ્રહ્મ સદાશિવઃ।
પૂર્વં બ્રહ્મ પરં બ્રહ્મ શુદ્ધં બ્રહ્મ શુભાશુભમ્

જીવ એવ સદા બ્રહ્મ સચ્ચિદાનન્દમસ્મ્યહમ્।
સર્વં બ્રહ્મમયં પ્રોક્તં સર્વં બ્રહ્મમયં જગત્

સ્વયં બ્રહ્મ ન સન્દેહઃ સ્વસ્માદન્યન્ન કિઞ્ચન।
સર્વમાત્મૈવ શુદ્ધાત્મા સર્વં ચિન્માત્રમવ્યયમ્

નિત્યનિર્મલરૂપાત્મા હ્યાત્મનોન્યન્ન કિઞ્ચન।
અણુમાત્રલસદ્રૂપમણુમાત્રમિદં જગત્

અણુમાત્રં શરીરં વા હ્યણુમાત્રમસત્યકમ્।
અણુમાત્રં મનશ્ચિત્તમણુમત્રાપ્યહઙ્કૃતિઃ

અણુમાત્રા ચ બુદ્ધિશ્ચ હ્યણુમાત્રોઽપિ જીવકમ્।
અણુમાત્રમિદં ચિત્તં સર્વમપ્યણુમાત્રકમ્

બ્રહ્મૈવ સર્વં ચિન્માત્રં બ્રહ્મમાત્રં જગત્ત્રયમ્।
આનન્દં પરમાનન્દમન્યત્કિઞ્ચિન્નકિઞ્ચન

ચૈતન્યમાત્રમોઙ્કારં બ્રહ્મૈવ ભવતિ સ્વયમ્।
અહમેવ જગત્સર્વમહમેવ પરંપદમ્

અહમેવ ગુણાતીતોસ્મ્યહમેવ પરાત્પરઃ।
અહમેવ પરંબ્રહ્મ હ્યહમેવ ગુરોર્ગુરુઃ

અહમેવાખિલાધારોસ્મ્યહમેવ સુખાત્સુખમ્।
આત્મનોન્યજ્જગન્નાસ્તિ હ્યાત્મનોન્યત્સુખં ન ચ

આત્મનોન્યા ગતિર્નાસ્તિ સર્વમાત્મમયં જગત્।
આત્મનોન્યન્નહિ ક્વાપિ આતમનોન્યત્તૃણં ન હિ

આત્મનોન્યત્તુષં નાસ્તિ સર્વમાત્મમયં જગત્।
બ્રહ્મમાત્રમિદં સર્વં બ્રહ્મમાત્રમસન્ન હિ

બ્રહ્મમાત્રમિદં સર્વં સ્વયં બ્રહ્મૈવ કેવલમ્।
બ્રહ્મમાત્રં વ્રતં સર્વં બ્રહ્મમાત્રં રસં સુખમ્

બ્રહ્મમાત્રં ચિદાકાશં સચ્ચિદાનન્દમદ્વયંમ્।
બ્રહ્મણોન્યતરં નાસ્તિ બ્રહ્મણોન્યન્ન કિઞ્ચન

બ્રહ્મણોન્યદહં નાસ્તિ બ્રહ્મણોન્યત્ફલં નહિ।
બ્રહ્મણોન્યત્પદં નાસ્તિ બ્રહ્મણોન્યત્પદં નહિ

બ્રહ્મણોન્યદ્ગુરુર્નાસ્તિ બ્રહ્મણોન્યદસદ્વપુઃ।
બ્રહ્મણોન્યન્નચહન્તા ત્વત્તેદં તેન હિ ક્વચિત્

સ્વયં બ્રહ્માત્મકં વિદ્ધિ સ્વસ્માદન્યન્નકિઞ્ચન।
યત્કિઞ્ચિદ્દૃશ્યતે લોકે યત્કિઞ્ચિદ્ભાષ્યતે જનૈઃ

યત્કિઞ્ચિત્ક્રિયતે નિત્યં યત્કિઞ્ચિદ્ગમ્યતે જનૈઃ।
યત્કિઞ્ચિદ્ભુજ્યતે ક્વાપિ તત્સર્વમસદેવ હિ

કર્તૃભેદં ક્રિયાભેદં ગુણભેદં રસાદિકમ્।
લિઙ્ગભેદમિદં સર્વમસદેવ સદા સુખમ્

કાલભેદં દેશભેદં વસ્તુભેદં જયાજયમ્।
યદ્યદ્ભેદં ચ તત્સર્વમસદેવહિ કેવલમ્

અસદન્તઃકરણમસદેવેન્દ્રિયાદિકમ્।
અસત્પ્રાણાદિકં સર્વં સઙ્ઘાતમસદાત્મકમ્

અસત્યં પઞ્ચકોશાખ્યમસત્યાઃ પઞ્ચદેવતાઃ।
અસત્યં ષડ્વિકારાદિ હ્યસત્યમરિવર્ગકમ્

અસત્યષ્ષદૃતુશ્ચૈવ હ્યસત્યષ્ષડ્રસસ્સદા।
સપ્તર્ષયોપ્યસત્યાસ્તેપ્યસત્યાસ્સપ્તસાગરાઃ

સચ્ચિદાનન્દમાત્રોહમનુત્પન્નમિદં જગત્।
આત્મૈવાહં પરંસત્યો નાન્યાસ્સંસારદૃષ્ટયઃ

સત્યમાનન્દરૂપોહં ચિદ્ઘનાનન્દવિગ્રહઃ।
અહમેવ પરાનન્દોઽસ્મ્યહમેવ પરાત્પરઃ

જ્ઞાનાકારમિદં સર્વં જ્ઞાનાનન્દોહમદ્વયઃ।
જ્ઞાનપ્રકાશરૂપોહં જ્ઞાનાનન્દૈકવિગ્રહઃ

યેન જ્ઞાતમિદં જ્ઞાનમજ્ઞાનધ્વાન્તનાશકઃ।
જ્ઞાનેનાજ્ઞાનનાશેન સ હિ જ્ઞાની સમીર્યતે

જ્ઞાનં યથા દ્વિધા પ્રોક્તં સ્વરૂપં વૃત્તિરિત્યપિ।
અજ્ઞાનં ચ તથા વિદ્ધિ મૂલં ચ પ્રતિબન્ધ્કમ્

યથા જ્ઞાનં વિના લોકે કિઞ્ચિદેવ ન સિદ્ધ્યતિ।
તથા જ્ઞાનં વિના લોકે ક્વચિન્મુક્તિર્ન સિદ્ધ્યતિ

જ્ઞાનદ્વયં તથાઽજ્ઞાનદ્વયમપ્યત્રવર્ષ્મણિ।
સર્વદા ભાન્તિ જીવાનં જ્ઞાનાજ્ઞાનોક્તિદર્શનાત્

જ્ઞાનસ્ય ક્વ તિરોભાવો જ્ઞાનસ્યાવિર્ભવસ્તથા।
દૃષ્ટસ્સર્વત્ર લોકેસ્મિન્ દુર્લભોહિ વિપર્યયઃ

જ્ઞાનં સર્વાન્તરં ભાતિ કૂટસ્થાત્મસ્વરૂપકમ્।
પ્રજ્ઞામાત્રમિદં સૂક્ષ્મં કોઽપિ જાનાતિ પુણ્યકૃત્

પ્રજ્ઞાયાં કલ્પિતાં પ્રજ્ઞાં પ્રજ્ઞયૈવ વિહાય યઃ।
પ્રજ્ઞામાત્રેણ સન્તિષ્ટેત્ સ પ્રજ્ઞાવાનિતીર્યતે

બહિઃ પ્રજ્ઞાં સદોત્સૃજ્યાપ્યન્તઃ પ્રજ્ઞાં ચ યો બુધઃ।
કયાપિ પ્રજ્ઞયોપેતઃ પ્રજ્ઞાવાનિતિ કથ્યતે

પ્રજ્ઞૈવ યસ્ય નેત્રં સ્યત્ પ્રજ્ઞૈવ શ્રોત્રમિન્દ્રિયમ્।
અન્યચ્ચ સર્વં પ્રજ્ઞૈવ સ પ્રાજ્ઞઃ પુરુષોત્તમઃ

પ્રજ્ઞયા જાયતે સર્વં પ્રજ્ઞયા પાલ્યતેઽખિલમ્।
પ્રજ્ઞયા ક્ષીયતે સર્વં તસ્માત્પ્રજ્ઞાં સમાશ્રય

પ્રજ્ઞાહીનમસત્સર્વં પ્રજ્ઞાહીનં જડં ખલુ।
પ્રજ્ઞાહીનં સદા દુઃખં તસ્માત્પ્રજ્ઞાં સમાશ્રય

ન વિના પ્રજ્ઞયા પુણ્યં ન લોકઃ પ્રજ્ઞયા વિના।
વિના ન પ્રજ્ઞયાઽભીષ્ટં તસ્માત્પ્રજ્ઞાં સમાશ્રય

સુસૂક્ષ્મયા ધિયા પ્રજ્ઞામિમાં તાં જ્ઞપ્તિસઞ્જ્ઞિકામ્।
જ્ઞાત્વા ભવભવાન્મુક્તો નિર્ગુણબ્રહ્મરૂપિણીમ્

જાગ્રદાદ્યાસ્વવસ્થાસુ યા જ્ઞપ્તિસ્ત્રિસૃષુ સ્વયમ્।
આભાસતોપ્યનુસ્યૂતા જ્ઞપ્તિસ્સા નિર્મલા સ્વતઃ

જ્ઞપ્તિસ્સા સાક્ષિણી નિત્યા તુર્યા સર્વશ્રુતીરિતા।
વિષયજ્ઞપ્તિસન્ત્યાગાત્ જ્ઞાયતે વિબુધૈસ્સ્વતઃ

જ્ઞપ્તિરેવ પરંબ્રહ્મ જ્ઞપ્તિરેવ પરં પદમ્।
જ્ઞપ્તિરેવ પરો મોક્ષો જ્ઞપ્તિરેવ પરં સુખમ્

જ્ઞપ્તિરેવ પરાચાર્યો જ્ઞપ્તિરેવ પરામૃતમ્।
જ્ઞપ્તિરેવ પરાતૃપ્તિર્જ્ઞપ્તિરેવ પરાગતિઃ

તસ્માત્જ્ઞપ્તિં સમાશ્રિત્ય વિજ્ઞપ્તિધિષણાં ત્યજ।
અજ્ઞપ્તેર્દુઃખહેતુત્વાત્સુખાર્થીજ્ઞપ્તિમાશ્રય

અજ્ઞપ્તિ વોષયો જીવઃ કૂટસ્થો જ્ઞપ્તિ ગોચરઃ।
હેયોપાદેયતા સિદ્ધા ધર્મધર્મિત્વતસ્તયોઃ

અહંપ્રત્યયશબ્દાભ્યાં વિજ્ઞેયો જીવસઞ્જ્ઞકઃ।
અસ્મત્પ્રત્યયશબ્દાભ્યાં જ્ઞેયો કૂટસ્થસઞ્જ્ઞકઃ

યદહં પ્રત્યયી જીવસ્તદ્યુષ્મત્પ્રત્યયી ચ સઃ।
ત્વમહં શબ્દયોરૈક્યાત્તત્સાક્ષી પ્રત્યગાહ્વયઃ

અસ્મત્પ્રત્યયિનં સાક્ષિચૈતન્યાત્મકમદ્વયમ્।
કૂટસ્થં પ્રત્યગાત્માનં સાક્ષાદ્વિષયિણં પરમ્

જહિ જ્ઞાત્વા તદન્યં ત્વમહંપ્રત્યયિનં બહિઃ।
સાક્ષ્યં જીવં ચિદાભાસં પરાઞ્ચં વિષયં સ્વતઃ

દૃગ્દૃશ્યભૂતયોરત્ર જીવાત્મપ્રત્યગાત્મનોઃ।
વિવેકેન પરં સૌખ્યં નિદાઘ વ્રજ સન્તતમ્

॥ઇતિ શ્રી ગુરુજ્ઞાનવાસિષ્ઠે તત્ત્વનારાયણે
જ્ઞાનકાણ્ડસ્ય પ્રથમપાદે પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ એવં
શ્રી ઋભુગીતા તૃતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ॥
સંબંધિત કડિયાઁ
ઋભુગીતા
ઋભુગીતા ૧
ઋભુગીતા ૨
ઋભુગીતા ૩
ઋભુગીતા ૪
ગીતા
બાહરી કડિયાઁ