ઋભુ ગીતા · અધ્યાય 1

પ્રથમોઽધ્યાયઃ।
[શ્રી ગુરુમૂર્તિઃ]
પુનર્જ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવત્પદ્મસમ્ભવ।
યેનૈવ સર્વે મુચ્યન્તે જનાસ્સંસારબન્ધનાત્

વિધે પુરા નિદાઘાખ્યો મુનિઃ પપ્રચ્છ સદ્ગુરુમ્।
ઋભુસંજ્ઞં મહાપ્રાજ્ઞં તદ્વદામિ તવાધુના

[નિદાઘઃ]
આત્માનાત્મવિવેકં મે કૃપયા બ્રૂહિ સદ્ગુરો।
યેન સંસારપાદોધિં તરિષ્યામિ સુખેન વૈ

ઋભુરેવં તદા પૃષ્ટ ઉવાચ સકલાર્થવિત્।
સર્વવેદાન્તસારજ્ઞસ્સર્વપૂજ્યો મહત્તમઃ

[ઋભુઃ]
સર્વવાચોઽવધિર્બ્રહ્મ સર્વચિન્તાઽવધિર્ગુરુઃ।
સર્વકારણકાર્યાત્મા કાર્યકારણવર્જિતઃ

સર્વસંકલ્પરહિતસ્સર્વનાદમયશ્શિવઃ।
સર્વવર્જિતચિન્માત્રસ્સર્વાનન્દમયઃ પરઃ

સર્વતેજઃ પ્રકાશાત્મા નાદાનન્દમયાત્મકઃ।
સર્વાનુભવનિર્મુક્તઃ સર્વધ્યાનવિવર્જિતઃ

સર્વનાદકલાતીત એષ આત્માઽહમવ્યયઃ।
આત્માનાત્મવિવેકાદિ ભેદાભેદવિવર્જિતઃ

શાન્તાશાન્તાદિહીનાત્મા નાદાન્તર્જ્યોતિરાત્મકઃ।
મહાવાક્યાર્થતો દૂરો બ્રહ્માસ્મીત્યતિ દૂરગઃ

તચ્છબ્દવર્જ્યસ્ત્વંશબ્દહીનો વાક્યાર્થવર્જિતઃ।
ક્ષરાક્ષરવિહીનો યો નાદાન્તર્જ્યોતિરેવ સઃ

અખણ્ડૈકરસો વાઽહમાનન્દોસ્મીતિ વર્જિતઃ।
સર્વાતીતસ્વભાવાત્મા નાદાન્તર્જ્યોતિરેવ સઃ

આત્મેતિ શબ્દહીનો ય આત્મશબ્દાર્થવર્જિતઃ।
સચ્ચિદાનન્દહીનો ય એષૈવાત્મા સનાતનઃ

નનિર્દેષ્ટું ચ શક્નો યો વેદવાક્યૈરગમ્યકઃ।
યસ્ય કિન્ચિદ્બહિર્નાસ્તિ કિન્ચિદન્તઃ કિયન્નચ

યસ્ય લિગં પ્રપંચં વા બ્રહ્મૈવાત્મા ન સંશયઃ।
નાસ્તિ યસ્ય શરીરં વા જીવો વા ભૂતભૌતિકઃ

નામરૂપાઽદિકં નાસ્તિ ભોજ્યં વા ભોગભુક્ચ વા।
સ્દ્વાઽસદ્વા સ્થિતિર્વાઽપિ યસ્ય નાસ્તિ ક્ષરાક્ષરમ્

ગુણં વા વિગુણં વાઽપિ સમ આસીન્ ન સંશયઃ।
યસ્ય વાચ્યં વાચકં વા શ્રવણં મનનં ચ વા

ગુરુશિષ્યાઽદિ ભેદં વા દેવલોકાસ્સુરાસુરાઃ।
યત્ર ધર્મમધર્મં વા શુદ્ધં વાઽશુદ્ધમણ્વપિ

યત્ર કાલમકાલં વા નિશ્ચયં સંશયં નહિ।
યત્ર મન્ત્રમમન્ત્રં વા વિદ્યાઽવિદ્યે ન વિદ્યતે

દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યં વા ઈષણ્માત્રં કલાદિકમ્।
અનાત્મેતિ પ્રસંગો વા હ્યનાત્મેતિ મનોપિ વા

અનાત્મેતિ જગદ્વાઽપિ નાસ્તિ નાસ્તીતિ નિશ્ચિનુ।
સર્વસંકલ્પશૂન્યત્વાત્ સર્વકાર્યવિવર્જનાત્

કેવલં બ્રહ્મમાત્રત્વાત્ નાસ્ત્યનાત્મેતિ નિશ્ચિનુ।
દેહત્રયવિહીનત્વાત્ કાલત્રયવિવર્જનાત્

લોકત્રયવિહીનત્વાત્ સર્વમાત્મેતિ શાસનાત્।
ચિત્તાભાવાન્નચિન્તાસ્તિ દેહાભાવાજ્જરા ન ચ

પાદાભાવાદ્ગતિર્નાસ્તિ હસ્તાભાવાત્ ક્રિયા ન ચ।
મૃત્યુર્નાસ્તિ જરાઽભાવાત્ બુદ્ધ્યભાવાત્ સુખાદિકમ્

ધર્મો નાસ્તિ શુચિર્નાસ્તિ સત્યં નાસ્તિ ભયં ન ચ।
અક્ષરોચ્ચારણમ્ નાસ્તિ ગુરુશિષ્યાદિ નાસ્ત્યપિ

એકાભાવે દ્વિતીયં ન ન દ્વિતીયે નચૈકતા।
સત્યત્વમસ્તિચેત્ કિંચિદસત્યં ન ચ સંભવેત્

અસત્યત્વં યદિ ભવેત્ સત્યત્વં ન વદિષ્યતિ।
શુભં યદ્યશુભં વિદ્ધિ અશુભાચ્ચુભમિષ્યતે

ભયં યદ્યભયં વિદ્ધિ અભયાદ્ભયમાપતેત્।
બન્ધત્વમપિચેન્મોક્ષો બન્ધાભાવે ન મોક્ષતા

મરણમ્ યદિ ચેજ્જન્મ જન્માભાવે મૃતિર્નચ।
ત્વમિત્યપિ ભવેચ્ચાહં ત્વં નો ચેદહમેવ ન

ઇદં યદિ તદેવાસ્તિ તદભાવાદિદં ન ચ।
અસ્તીતિ ચેન્નાસ્તિ તદા નાસ્તિચેદસ્તિ કિન્ચન

કાર્યં ચેત્કારણમ્ કિંચિત્ કાર્યાભાવે ન કારણમ્।
દ્વૈતં યદિ તદાઽદ્વૈતં દ્વૈતાભાવેઽદ્વયં ન ચ

દૃશ્યં યદિ દૃગપ્યસ્તિ દૃશ્યાભાવે દૃગેવ ન।
અન્તર્યદિ બહિસ્સત્યમન્તાભાવે બહિર્નચ

પૂર્ણત્વમસ્તિ ચેદ્કિંચિદપૂર્ણત્વં પ્રસજ્યતે।
તસ્માદેતદ્ક્વચિન્નાસ્તિ ત્વં ચાહં વા ઇમે ઇદમ્

નાસ્તિ દૃષ્ટાન્તકસ્સત્યે નાસ્તિદાર્ષ્ટાન્તિકં હ્યજે।
પરં બ્રહ્માહમસ્મીતિ સ્મરણસ્ય મનો નહિ

બ્રહ્મમાત્રં જગદિદં બ્રહ્મમાત્રં ત્વમપ્યહમ્।
ચિન્માત્રં કેવલં ચાહં નાસ્ત્યનાત્મેતિ નિશ્ચિનુ

ઇદં પ્રપંચં નાસ્ત્યેવ નોત્પન્નં નોસ્થિતં ક્વચિત્।
ચિત્તં પ્રપંચમિત્યાહુર્નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ સર્વદા

ન પ્રપંચં ન ચિત્તદિ નાહંકારો ન જીવકઃ।
માયાકાર્યાદિકં નાસ્તિ માયા નાસ્તિ ભયં ન ચ

કર્તા નાસ્તિ ક્રિયા નાસ્તિ શ્રવણં મનનં ન હિ।
સમાધિ દ્વિતયં નાસ્તિ માતૃમાનાદિ નાસ્તિ હિ

અજ્ઞાનં ચાપિ નાસ્ત્યેવ હ્યવિવેકઃ કદા ચ ન।
અનુબન્ધચતુષ્કં ન સંબન્ધત્રયમેવ ન

ન ગંગા ન ગયા સેતુર્ન ભૂતં નાન્યદસ્તિ હિ।
ન ભૂમિર્ન જલં નાગ્નિર્ન વાયુર્ન ચ ખં ક્વચિત્

ન દેવો ન ચ દિક્પાલા ન વેદા ન ગુરુઃ ક્વચિત્।
ન દૂરં નાતિકં નાન્તં ન મધ્યં ન ક્વચિત્ સ્થિતમ્

નાદ્વૈતદ્વૈતસત્યં વા હ્યસત્યં વા ઇદં ચ ન।
બન્ધમોક્ષાદિકં નાસ્તિ સદ્વાઽસદ્વા સુખાદિ વા

જાતિર્નાસ્તિ ગતિર્નાસ્તિ વર્ણો નાસ્તિ ન લૌકિકમ્।
સર્વં બ્રહ્મેતિ નાસ્ત્યેવ બ્રહ્મ ઇત્યેવ નાસ્તિ હિ

ચિદિત્યેવેતિ નાસ્ત્યેવ ચિદહં ભાષણં નહિ।
અહં બ્રહ્માસ્મિ નાસ્ત્યેવ નિત્યશુદ્ધોસ્મિ ન ક્વચિત્

વાચા યદુચ્યતે કિંચિન્ મનસા મનુતે ક્વચિત્।
બુદ્ધ્યા નિશ્ચિનુતે નાસ્તિ ચિત્તેન જ્ઞાયતે નહિ

યોગિયોગાદિકં નાસ્તિ સદા સર્વં સદા ન ચ।
અહોરાત્રાદિકં નાસ્તિ સ્નાનધ્યાનાદિકં નહિ

ભ્રાન્ત્યભ્રાન્ત્યાદિકં નાસ્તિ નાસ્ત્યનાત્મેતિ નિશ્ચિનુ।
વેદશ્શાસ્ત્રં પુરાણં ચ કાર્યં કારણમીશ્વરઃ

લોકો ભૂતં જનસ્ત્વૈક્યં સર્વં મિથ્યા ન સંશયઃ।
વાચા વદતિ યત્કિંચિત્સંકલ્પૈઃ કલ્પ્યતે ચ યત્

મનસા ચિન્ત્યતે યદ્યત્ સર્વં મિથ્યા ન સંશયઃ।
બુદ્ધ્યા નિશ્ચીયતે કિંચિચ્ચિત્તે નિશ્ચીયતે ક્વચિત્

શાસ્ત્રૈઃ પ્રપંચ્યતે યદ્યત્ નેત્રેણૈવ નિરીક્ષ્યતે।
શ્રોત્રાભ્યાં શ્રૂયતે યદ્યદન્યત્સદ્ભાવમેવ ચ

ત્વમહં તદિદં સોઽહમન્યત્ સદ્ભાવમેવ ચ।
નેત્રં શ્રોત્રં ગાત્રમેવ મિથ્યેતિ ચ સુનિશ્ચિતમ્

ઇદં મિધ્યૈવનિર્દિષ્ટમયમિત્યેવ કલ્પ્યતે।
યદ્યત્સંભાવ્યતે લોકે સર્વં સંકલ્પસંભ્રમઃ

સર્વાધ્યાસં સર્વગોપ્યં સર્વભોગપ્રભેદકમ્।
સર્વદોષપ્રભેદં ચ નાસ્ત્યનાત્મેતિ નિશ્ચિનુ

મદીયં ચ ત્વદીયં ચ મમેતિ ચ તવેતિ ચ।
મહ્યં તુભ્યં મયેત્યાદિ તત્સર્વં વિતથં ભવેત્

રક્ષકો વિષ્ણુરિત્યાદિ બ્રહ્મા સૃષ્ટેસ્તુ કારણમ્।
સંહારે રુદ્ર ઇત્યેવં સર્વં મિથ્યેતિ નિશ્ચિનુ

સ્નાનં જપસ્તપો હોમસ્સ્વાધ્યાયો દેવપૂજનમ્।
મન્ત્રં તન્ત્રં ચ સત્સઙ્ગો ગુણદોષવિજૃભણમ્

અન્તઃકરણ સદ્ભાવોઽવિદ્યાયાશ્ચ સંભવઃ।
અનેકકોટિબ્રહ્માણ્ડં સર્વં મિથ્યેતિ નિશ્ચિનુ

સર્વદેશિકવાક્યોક્તિર્યેનકેનાપિ નિશ્ચિતા।
દૃશ્યતે જગતિ યદ્યત્ યદ્યજ્જગતિ વીક્ષ્યતે

વર્તતે જગતિ યદ્યત્ સર્વં મિથ્યેતિ નિશ્ચિનુ।
યેનેકેનાક્ષરેણોક્તં યેનેકેન વિવર્ણિતમ્

યેનેકેનાપિ ગદિતં યેનેકેનાપિ મોદિતમ્।
યેનેકેનાપિ યદ્દત્તં યેનકેનાપિ યત્કૃતમ્

યત્રયત્ર શુભં કર્મ યત્રયત્ર ચ દુષ્કૃતમ્।
યદ્યત્કરોતિ સત્યેન સર્વં મિથ્યેતિ નિશ્ચિનુ

ઇદં પ્રપંચં યત્કિંચિત્ યદ્યજ્જગતિ વિદ્યતે।
દૃશ્યરૂપં ચ દૃગ્રૂપં સર્વં શશવિષાણવત્

[શ્રી ગુરુમૂર્તિઃ]
એવં શ્રુત્વા નિદાઘસ્સ બ્રહ્મન્ સંશયવેષ્ટિતઃ।
ઋભું પપ્રચ્છ પુનરપ્યાત્મવિજ્ઞાનસિદ્ધયે

[નિદાઘઃ]
સ્વામિન્ મુમુક્ષોસ્સંસારાન્ મમારૂપેણ વસ્તુના।
પ્રપંચિતેન ન ફલં ભવેદિતિ મે મતિઃ

યતસ્ત્વદ્કથિતં બ્રહ્મ તત્ત્વમસ્યાદ્યગોચરમ્।
અખણ્ડૈકરસાતીતં મોક્ષાતીતં ચ સદ્ગુરો

જ્ઞેયત્વાદિવિહીનં તત્ કથં જ્ઞાસ્યામ્યહં નુ વા।
તજ્જ્ઞાનેન ફલં કિં વા મોક્ષસ્યૈવ ફલત્વતઃ

ફલમાસ્તિક્યબુદ્ધ્યા સ્યાન્ ન ચૈવંભૂતવસ્તુનઃ।
ત્વદુક્ત નિશ્ચયે સર્વસાંકર્યં ચ પ્રસજ્યતે

યદ્યુક્ત વ્યતિરિક્તાનાં સર્વેષાં સ્યાદનાત્મતા।
હેયત્વાન્નૈવ જિજ્ઞાસ્યં કિંચિદપ્યત્ર સિદ્ધ્યતિ

શશશૃંગ સમાનત્વં યથાપ્રોક્તમનાત્મનામ્।
અત્યન્તારૂપવત્ત્વેન તથા તત્સિદ્ધિરાત્મનઃ

અથવા તત્ તથૈવાસ્તામ્ અન્યથાવાપિ મે ગુરો।
યજ્જ્ઞાનેન ભવાન્મુક્તિર્ભવેત્ તદ્ બ્રૂહિ વેદિતુમ્

એવમ્ ઉક્તો નિદાઘેન કુશાગ્રમતિના પરમ્।
ઋભુસ્સન્તુષ્ટહૃદયઃ પુનરેવાબ્રવીદિદમ્

[ઋભુઃ]
નિદાઘ સત્યમેવૈતત્ત્વદુક્તં યુક્તિગર્ભિતમ્।
તથાપિ યુક્તં મદ્વાક્યં ત્રૈવિદ્ધ્યાજ્જ્ઞેયવસ્તુનઃ

સગુણં નિર્ગુણં તાભ્યામ્ અન્યન્નિષ્પ્રતિયોગિકમ્।
બ્રહ્મૈવં ત્રિવિધં લિન્ગૈર્વેદાન્તેષુ હિ વિશ્રુતમ્

તત્રાદ્યં હેયગુણકં સોપાધિત્વાન્મુમુક્ષુભિઃ।
તત્ત્વમસ્યાદિવાચ્યત્વાજ્જ્ઞેયં હેયતયાગ્રતઃ

જીવેશ્વરવિભાગેન સગુણં દ્વિવિધં ભવેત્।
જીવશ્ચ ત્રિવિધસ્તદ્વદ્ ઈશશ્ચાસ્તામ્ ઇદં તથા

ઉપાદેયં દ્વિતીયં સ્યાન્નિર્ગુણં મોક્ષકાંક્ષિભિઃ।
તત્ત્વમસ્યાદિલક્ષ્યત્વાજ્જ્ઞેયં ચાત્મતયા તતઃ

હેયોપાદેયશૂન્યં તત્તૃતીયં પ્રકૃતં યતઃ।
મુક્તૈઃ પ્રાપ્યમ્ અતશ્શબ્દમપિ જ્ઞેયં મુમુક્ષુભિઃ

ઇદન્ત્વેનાપ્યહન્ત્વેન સ્વત્વેનાપિ નવેદ્યતા।
તથાપ્યસ્યાસ્તિ વેદ્યત્વં શ્રુત્યુક્તત્વાન્ન નાસ્તિતા

મુક્તસ્ય સ્વગતો ભેદો યદનાપ્તૌ ન નશ્યતિ।
તજ્જ્ઞાને ફલમેતત્સ્યાત્ સર્વભેદનિબર્હણમ્

અતોઽસ્યાલક્ષણત્વેન સદસદ્પરતાસ્ત્યપિ।
શશશૃંગસમાનત્વં નિદાઘાશક્યમીરિતુમ્

વિશેષસત્તાઽભાવેપિ સત્તાસામાન્યતા યતઃ।
નિર્દ્વન્દ્વત્વેન સંસિદ્ધા તતસ્સત્ત્વાદિકં ભવેત્

અથવા શશશૃંગાદિ સાદૃશ્યં ભવતુ સ્વતઃ।
સિદ્ધાન્તતા શ્રુતિપ્રોક્તા નૈરાશ્યસ્ય હિ સુવ્રત

ન તાવતા વિરોધોસ્તિ કશ્ચિદપ્યધુના તવ।
સંસારમોક્ષસિદ્ધ્યર્થમ્ અસ્યાનુક્તતયા મયા

॥ઇતિ શ્રી ગુરુજ્ઞાનવાસિષ્ઠે તત્ત્વનારાયણે
જ્ઞાનકાણ્ડસ્ય પ્રથમપાદે તૃતીયોઽધ્યાયઃ એવં
શ્રી ઋભુગીતા પ્રથમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ॥
સંબંધિત કડિયાઁ
ઋભુગીતા
ઋભુગીતા ૧
ઋભુગીતા ૨
ઋભુગીતા ૩
ઋભુગીતા ૪
ગીતા
બાહરી કડિયાઁ