રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 231

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે તીર્થાવલિકથનં ત્રિંશદધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 231
શ્રીસૂત ઉવાચ:
તથૈવ તીર્થસ્તબકાન્ વક્ષ્યેઽહમ્ ઋષિસત્તમાઃ ।
યૈસ્તુ તીર્થાવલીગુમ્ફઃ પૂર્વોક્તૈરેકતઃ કૃતઃ

વિભક્તો ભક્તલોકાનામાનન્દપ્રથનઃ શુભઃ ।
મૃકણ્ડતનયઃ પૂર્વં પ્રાહ પાર્થાય પૃચ્છતે

યથા તથાહં વક્ષ્યામિ તીર્થાનાં સ્તબકાનિહ ।
શિવામ્બુપાનજા પુણ્યા રેવા કલ્પલતા કિલ

તીરદ્વયોદ્ભૂતતીર્થપ્રસૂનૈઃ પુષ્પિતા શુભા ।
યત્પુણ્યગન્ધલક્ષ્મ્યા વૈ ત્રૈલોક્યં સુરભીકૃતમ્

તત્પુષ્પમકરન્દસ્ય રસાસ્વાદવિદુત્તમઃ ।
ભ્રમરઃ ખલુ માર્કણ્ડો મુનિર્મતિમતાં વરઃ

તત્પુષ્પમાલાં હૃદયે તીર્થસ્તબકચિત્રિતામ્ ।
દધાતિ સતતં પુણ્યાં મુનિર્ભૃગુકુલોદ્વહઃ ।
તસ્યાઃ સ્તબકસંસ્થાનં વક્ષ્યે ઽહમ્ ઋષિસત્તમાઃ

ઓઙ્કારતીર્થમારભ્ય યાવત્પશ્ચિમસાગરમ્ ।
સંગમાઃ પઞ્ચત્રિંશદ્વૈ નદીનાં પાપનાશનાઃ

દશૈકમુત્તરે તીરે સત્રિવિંશતિ દક્ષિણે ।
પઞ્ચત્રિંશત્તમઃ શ્રેષ્ઠો રેવાસાગરસઙ્ગમઃ

સઙ્ગમઃ સહિતાન્યેવં રેવાતીરદ્વયે ઽપિ ચ ।
ચતુઃશતાનિ તીર્થાનિ પ્રસિદ્ધાનિ દ્વિજોત્તમાઃ

ત્રિશતં શિવતીર્થાનિ ત્રયીસ્ત્રિંશત્સમન્વિતમ્ ।
તત્રાપિ વ્યક્તિતો વક્ષ્યે શૃણુધ્વં તાનિ સત્તમાઃ

માર્કણ્ડેશ્વરતીર્થાનિ દશ તેષુ મુનીશ્વરાઃ ।
દશાદિત્યભવાન્યત્ર નવૈવ કપિલેશ્વરાઃ

સોમસંસ્થાપિતાન્યષ્ટૌ તાવન્તો નર્મદેશ્વરાઃ ।
કોટિતીર્થાન્યથાષ્ટૌ ચ સપ્ત સિદ્ધેશ્વરાસ્તથા

નાગેશ્વરાશ્ચ સપ્તૈવ રેવાતીરદ્વયે ઽપિ તુ ।
સપ્તૈવ વહ્નિવિહિતાન્યથાપ્યાવર્તસપ્તકમ્

કેદારેશ્વરતીર્થાનિ પઞ્ચ પઞ્ચેન્દ્રજાનિ ચ ।
વરુણેશાશ્ચ પઞ્ચૈવ પઞ્ચૈવ ધનદેશ્વરાઃ

દેવતીર્થાનિ પઞ્ચૈવ ચત્વારો વૈ યમેશ્વરાઃ ।
વૈદ્યનાથાશ્ચ ચત્વારશ્ચત્વારો વાનરેશ્વરાઃ

અઙ્ગારેશ્વરતીર્થાનિ તાવન્ત્યેવ મુનીશ્વરાઃ ।
સારસ્વતાનિ ચત્વારિ ચત્વારો દારુકેશ્વરાઃ

ગૌતમેશ્વરતીર્થાનિ ત્રીણિ રામેશ્વરાસ્ત્રયઃ ।
કપાલેશ્વરતીર્થાનિ ત્રીણિ હંસકૃતાનિ ચ

ત્રીણ્યેવ મોક્ષતીર્થાનિ ત્રયો વૈ વિમલેશ્વરાઃ ।
સહસ્રયજ્ઞતીર્થાનિ ત્રીણ્યેવ મુનિરબ્રવીત્

ભીમેશ્વરાસ્ત્રયઃ ખ્યાતાઃ સ્વર્ણતીર્થાનિ ત્રીણિ ચ ।
ધૌતપાપદ્વયં પ્રોક્તં કરઞ્જેશદ્વયં તથા

ઋણમોચનતીર્થે દ્વે તથા સ્કન્દેશ્વરદ્વયમ્ ।
દશાશ્વમેધતીર્થે દ્વે નન્દીતીર્થદ્વયં દ્વિજાઃ

મન્મથેશદ્વયં ચૈવ ભૃગુતીર્થદ્વયં તથા ।
પરાશરેશ્વરૌ દ્વૌ ચ અયોનીસંભવદ્વયમ્

વ્યાસેશ્વરદ્વયં પ્રોક્તં પિતૃતીર્થદ્વયં તથા ।
નન્દિકેશ્વરતીર્થે દ્વે દ્વૌ ચ ગોપેશ્વરૌ સ્મૃતૌ

મારુતેશદ્વયં તદ્વદ્ દ્વૌ ચ જ્વાલેશ્વરૌ સ્મૃતૌ ।
શુક્લતીર્થદ્વયં પુણ્યમ્ અપ્સરેશદ્વયં તથા

પિપ્પલેશ્વરતીર્થે દ્વે માણ્ડવ્યેશ્વરસંજ્ઞિતે ।
દ્વીપેશ્વરદ્વયં ચૈવ પ્રાહ તદ્વદ્ભૃગૂદ્વહઃ ।
ઉત્તરેશ્વરતીર્થે દ્વે અશોકેશદ્વયી તથા

દ્વે યોધનપુરે ચૈવ રોહિણીતીર્થકદ્વયમ્ ।
લુઙ્કેશ્વરદ્વયં ખ્યાતમાખ્યાનં મુનિના તથા

સૈકોનવિંશતિશતં તીર્થાન્યેકૈકશો દ્વિજાઃ ।
સ્તબકેષુ કૃતં તીર્થં દ્વિશતં સચતુર્દશમ્

શૈવાન્યેતાનિ તીર્થાનિ વૈષ્ણવાનિ ચ સત્તમાઃ ।
શૃણુધ્વં પ્રોચ્યમાનાનિ બ્રાહ્મશાક્તાનિ ચ ક્રમાત્

અષ્ટવિંશતિતીર્થાનિ વૈષ્ણવાન્યબ્રવીન્મુનિઃ ।
તેષુ વારાહતીર્થાનિ ષડેવ મુનિસત્તમાઃ

ચત્વારિ ચક્રતીર્થાનિ શેષાણ્યષ્ટાદશૈવ હિ ।
વિષ્ણુનાધિષ્ઠિતાન્ય્ એવ પ્રાહ પૂર્વં મૃકણ્ડજઃ

તથૈવ બ્રહ્મણા સિદ્ધ્યૈ સપ્તતીર્થાન્યવીવદત્ ।
ત્રિષુ ચ બ્રહ્મણઃ પૂજા બ્રહ્મેશાશ્ચતુરો ઽપરે ।
અષ્ટાવિંશન્મયા ખ્યાતા યથાસઙ્ખ્યં યથાક્રમમ્

એતત્પવિત્રમતુલં હ્યેતત્ પાપહરં પરમ્ ।
નર્મદાચરિતં પુણ્યં માહાત્મ્યં મુનિભાષિતમ્

સૂત ઉવાચ:
એવમુદ્દેશતઃ પ્રોક્તો રેવાતીર્થક્રમો મયા ।
યથા પાર્થાય સંક્ષેપાન્ માર્કણ્ડો મુનિરબ્રવીત્

અવાન્તરાણિ તીર્થાનિ તેષુ ગુપ્તાન્યનેકશઃ ।
યત્ર યાવત્પ્રમાણાનિ તાન્યાકર્ણયતાનઘાઃ

ઓઙ્કારતીર્થપરિતઃ પર્વતાદ્ અમરકણ્ટાત્ ।
ક્રોશદ્વયે સર્વદિક્ષુ સાર્ધકોટીત્રયી મતા

તીર્થાનાં સંખ્યયા ગુપ્તપ્રકટાનાં દ્વિજોત્તમાઃ ।
કોટિરેકા તુ તીર્થાનાં કપિલાસઙ્ગમે પૃથક્

અશોકવનિકાયાશ્ચ તીર્થં લક્ષં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
શતમં ગારગર્તાયાઃ સઙ્ગમે મુનિસત્તમાઃ

તીર્થાનામયુતં તદ્વત્કુબ્જાયાઃ સઙ્ગમે સ્થિતમ્ ।
શતં હિરણ્યગર્ભાયાઃ સઙ્ગમે સમવસ્થિતમ્

તીર્થાનામષ્ટષષ્ટિશ્ચ વિશોકાસઙ્ગમે સ્થિતા ।
તથા સહસ્રં તીર્થાનાં સંસ્થિતં વાગુસઙ્ગમે

શતં સરસ્વતીસઙ્ગે શુક્લતીર્થે શતદ્વયમ્ ।
સહસ્રં વિષ્ણુતીર્થેષુ મહિષ્મત્યામથાયુતમ્

શૂલભેદે ચ તીર્થાનાં સાગ્રં લક્ષં સ્થિતં દ્વિજાઃ ।
દેવગ્રામે સહસ્રં ચ તીર્થાનાં મુનિરબ્રવીત્

લુઙ્કેશ્વરે ચ તીર્થાનાં સાગ્રા સપ્તશતી સ્થિતા ।
તીર્થાન્યષ્ટોત્તરશતં મણિનદ્યાશ્ચ સઙ્ગમે ।
વૈદ્યનાથે ચ તીર્થાનાં શતમષ્ટાધિકં વિદુઃ

એવં તાવત્પ્રમાણાનિ તીર્થે કુમ્ભેશ્વરે દ્વિજાઃ ।
સાગ્રં લક્ષં ચ તીર્થાનાં સ્થિતં રેવોરસઙ્ગમે

તતશ્ચાપ્યધિકાનિ સ્યુરિતિ માર્કણ્ડભાષિતમ્ ।
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ વ્યાસદ્વીપાશ્રિતાનિ ચ

સઙ્ગમે ચ કરઞ્જાયાઃ સ્થિતમષ્ટોત્તરાયુતમ્ ।
એરણ્ડીસઙ્ગમે તદ્વત્તીર્થાન્યષ્ટાધિકં શતમ્

ધૂતપાપે ચ તીર્થાનાં ષષ્ટિરષ્ટાધિકા સ્થિતા ।
સ્કન્દતીર્થે શતં પુણ્યં તીર્થાનાં મુનિરુક્તવાન્

કોહનેશ ચ તીર્થાનાં ષષ્ટિરષ્ટાધિકા સ્થિતા ।
સાર્ધકોટી ચ તીર્થાનાં સ્થિતા વૈ કોરિલાપુરે

રામકેશવતીર્થે ચ સહસ્રં સાગ્રમુક્તવાન્ ।
અસ્માહકે સહસ્રં ચ તીર્થાનિ નિવસન્તિ હિ

લક્ષાષ્ટકં સહસ્રે દ્વે શુક્લતીર્થે દ્વિજોત્તમાઃ ।
તીર્થાનિ કથયામાસ પુરા પાર્થાય ભાર્ગવઃ

શતમષ્ટાધિકં પ્રાહ પ્રત્યેકં સઙ્ગમેષુ ચ ।
નદીનામવશિષ્ટાનાં કાવેરીસઙ્ગમં વિના

કાવેર્યાઃ સઙ્ગમે વિપ્રાઃ સ્થિતા પઞ્ચશતી તથા ।
તીર્થાનાં પર્વસુ તથા વિશેષો મુનિનોદિતઃ

મોક્ષતીર્થં હિ સત્પ્રાહુઃ પુરાણપુરુષાશ્રિતમ્ ।
ભૃગોઃ ક્ષેત્રે ચ તીર્થાનાં કોટિરેકા સમાશ્રિતા

સાધિકાનામૃષિશ્રેષ્ઠા વક્તું શક્તો હિ કો ભવેત્ ।
સર્વામરાશ્રયં પ્રોક્તં સર્વતીર્થાશ્રયં તથા

ત્રિષુ લોકેષુ વિખ્યાતં પૂજિતં સિદ્ધિસાધનમ્ ।
ભારભૂત્યાં ચ તીર્થાનાં સ્થિતમષ્ટોત્તરં શતમ્

અક્રૂરેશ્વરતીર્થે ચ સાર્ધં તીર્થશતં સ્થિતમ્ ।
વિમલેશ્વરતીર્થે તુ રેવાસાગરસઙ્ગમે ।
દશાયુતાનિ તીર્થાનાં સાધિકાન્યબ્રવીન્મુનિઃ