રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 232

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે તીર્થસંખ્યાપરિગણનવર્ણનં નામૈકત્રિંશદધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 232
સૂત ઉવાચ:
ઇતિ વઃ કથિતં વિપ્રા રેવામાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।
યથોપદિષ્ટં પાર્થાય માર્કણ્ડેયેન વૈ પુરા

તથા તીર્થકદમ્બાશ્ચ તેષુ તીર્થવિશેષતઃ ।
પ્રાધાન્યેન મયા ખ્યાતા યથાસઙ્ખ્યં યથાક્રમમ્

એતત્પવિત્રમતુલં હ્યેતત્પાપહરં પરમ્ ।
નર્મદાચરિતં પુણ્યં માહાત્મ્યં મુનિભાષિતમ્

સપ્તકલ્પાનુગો વિપ્રો નર્મદાયાં મુનીશ્વરાઃ ।
મૃકણ્ડતનયો ધીમાન્પરમાર્થવિદુત્તમઃ

સંસેવ્ય સર્વતીર્થાનિ નદીઃ સર્વાશ્ચ વૈ પુરા ।
બહુકલ્પસ્મરાં રેવામાલક્ષ્ય શિવદેહજામ્

મે કલેતિ ચ શર્વોક્તાં શરણં શર્વજાં યયૌ ।
અજરામમરાં દેવીં દૈત્યધ્વંસકરીં પરામ્

મહાવિભવસંયુક્તાં ભવઘ્નીં ભવજાહ્નવીમ્ ।
તસ્યામાબધ્ય સત્પ્રેમ જાતઃ સો ઽપ્યજરામરઃ

ષષ્ટિતીર્થસહસ્રાણિ ષષ્ટિકોટ્યશ્ચ સત્તમાઃ ।
વ્યવસ્થિતાનિ રેવાયાસ્તીરયુગ્મે પદે પદે

સારિતઃ પરિતઃ સન્તિ સતીર્થાસ્તુ સહસ્રશઃ ।
ન તુલાં યાન્તિ રેવાયાસ્તાશ્ચ મન્યે મુનીશ્વરાઃ

એતદ્વઃ કથિતં સર્વં યત્પૃષ્ટમખિલં દ્વિજાઃ ।
યન્મહેશમુખાચ્છ્રુત્વા વાયુરાહ ઋષીન્પ્રતિ

તદ્વન્મૃકણ્ડતનયો ઽપ્યનુભૂયાખિલાં નદીમ્ ।
સતીર્થાં પદશઃ પ્રાહ પાણ્ડુપુત્રાય પાવનીમ્

એતચ્ચ કથિતં સર્વં સંક્ષેપેણ દ્વિજોત્તમાઃ ।
નર્મદાચરિતં પુણ્યં ત્રિષુ લોકેષુ દુર્લભમ્

કિમન્યૈઃ સરિતાં તોયૈઃ સેવિતૈસ્ તુ સહસ્રશઃ ।
યદિ સંસેવ્યતે તોયં રેવાયાઃ પાપનાશનમ્

મેકલાજલસંસેવી મુક્તિમાપ્નોતિ શાશ્વતીમ્

યથા યથા ભજેન્મર્ત્યો યદ્યદિચ્છતિ તીર્થગઃ ।
તત્તદાપ્નોતિ નિયતં શ્રદ્ધયાશ્રદ્ધયાપિ ચ

ઇદં બ્રહ્મા હરિરિદમિદં સાક્ષાત્પરો હરઃ ।
ઇદં બ્રહ્મ નિરાકારં કૈવલ્યં નર્મદાજલમ્

તાવદ્ગર્જન્તિ તીર્થાનિ નદ્યો હૃદયફલપ્રદાઃ ।
યાવન્ન સ્મર્યતે રેવા સેવાહેવા કલૌ નરૈઃ

ધ્રુવં લોકે હિતાર્થાય શિવેન સ્વશરીરતઃ ।
શક્તિઃ કાપિ સરિદ્રૂપા રેવેયમવતારિતા

તાવદ્ગર્જન્તિ યજ્ઞાશ્ચ વનક્ષેત્રાદયો ભૃશમ્ ।
યાવન્ન નર્મદાનામકીર્તનં ક્રિયતે કલૌ

ગરિમા ગાણ્યતે તાવત્તપોદાનવ્રતાદિષુ ।
નરૈર્વા પ્રાપ્યતે યાવદ્ભુવિ ભર્ગભવા ધુની

યે વસન્ત્યુત્તરે કૂલે રુદ્રસ્યાનુચરા હિ તે ।
વસન્તિ યામ્યતીરે યે લોકં તે યાન્તિ વૈષ્ણવમ્

ધન્યાસ્તે દેશવર્યાસ્તે યેષુ દેશેષુ નર્મદા ।
નરકાન્તકરી શશ્વત્સંશ્રિતા શર્વનિર્મિતા

કૃતપુણ્યાશ્ચ તે લોકાઃ શોકાય ન ભવન્તિ તે ।
યે પિબન્તિ જલં પુણ્યં પાર્વતીપતિસિન્ધુજમ્

ઇદં પવિત્રમતુલં રેવાયાશ્ચરિતં દ્વિજાઃ ।
શૃણોતિ યઃ કીર્તયતે મુચ્યતે સર્વપાતકઃ

યત્ફલં સર્વવેદૈશ્ચ સષડઙ્ગપદક્રમૈઃ ।
શ્રુતૈશ્ચ પઠિતૈસ્તસ્માત્ફલમષ્ટગુણં ભવેત્

સત્રયાજી ફલં યચ્ચ લભતે દ્વાદશાબ્દિકમ્ ।
શ્રુત્વા સકૃચ્ચ રેવાયાશ્ચરિતં તત્ફલં લભેત્

સર્વતીર્થાવગાહાચ્ચ યત્ફલં સાગરાદિષુ ।
સકૃચ્છ્રુત્વા ચ માહાત્મ્યં રેવાયાસ્ તત્ફલં લભેત્

એતદ્ધર્મ્યમુપાખ્યાનં સર્વશાસ્ત્રેષ્વનુત્તમમ્ ।
દેશે વા મણ્ડલે વાપિ નગરે ગ્રામમધ્યતઃ

ગૃહે વા તિષ્ઠતે યસ્ય લિખિતં સાર્વવાર્ણિકમ્ ।
સ બ્રહ્મા સ શિવઃ સાક્ષાત્સ ચ દેવો જનાર્દનઃ

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં માર્ગે ઽયં દેવસેવિતઃ ।
ગુરૂણાં ચ ગુરુઃ શાસ્ત્રં પરમં સિદ્ધિકારણમ્

યશ્ચેદં શૃણુયાન્નિત્યં પુરાણં દેવભાષિતમ્ ।
બ્રાહ્મણો વેદવાન્ભૂયાત્ક્ષત્રિયો વિજયી ભવેત્

ધનાઢ્યો જાયતે વૈશ્યઃ શૂદ્રો વૈ ધર્મભાગ્ ભવેત્

સૌભાગ્યસન્તતિં નારી શ્રુત્વૈતત્સમવાપ્નુયાત્ ।
શ્રિયં સૌખ્યં સ્વર્ગવાસં જન્મ ચૈવોત્તમે કુલે

રસભેદી કૃતઘ્નશ્ચ સ્વામિધ્રુઙ્ મિત્રવઞ્ચકઃ ।
ગોઘ્નશ્ચ ગરદશ્ચૈવ કન્યાવિક્રયકારકઃ

બ્રહ્મઘ્નશ્ચ સુરાપી ચ સ્તેયી ચ ગુરુતલ્પગઃ ।
નર્મદાચરિતં શૃણ્વંસ્તામબ્દં યો ઽભિષેવતે

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો જાયતે નાત્ર સંશયઃ ।
પાકભેદી વૃથાપાકી દેવબ્રાહ્મણનિન્દકઃ

પરીવાદી ગુરોઃ પિત્રોઃ સાધૂનાં નૃપતેસ્તથા ।
તે ઽપિ શ્રુત્વા ચ પાપેભ્યો મુચ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ

યે પુનર્ભાવિતાત્માનઃ શસ્ત્રં શૃણ્વન્તિ નિત્યશઃ ।
પૂજયન્તિ ચ તચ્છાસ્ત્રં નાર્મદં વસ્ત્રભૂષણૈઃ

પુષ્પૈઃ ફલૈશ્ ચન્દનાદ્યૈર્ ભોજનૈર્ વિવિધૈર્ અપિ ।
શાસ્ત્રે ઽસ્મિન્પૂજિતે દેવાઃ પૂજિતા ગુરવસ્તથા

ઇહ લોકે પરે ચૈવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ગન્ધવસ્ત્રાદિભૂષણૈઃ

પૂજયેત્પરયા ભક્ત્યા વાચકં શાસ્ત્રમેવ ચ ।
વેદપાઠૈશ્ચ યત્પુણ્યમગ્નિહોત્રૈશ્ચ પાલિતૈઃ

તત્ફલં સમવાપ્નોતિ નર્મદાચરિતે શુભે ।
કુરુક્ષેત્રે ચ યત્પુણ્યં પ્રભાસે પુષ્કરે તથા

રુદ્રાવર્તે ગયાયાં ચ વારાણસ્યાં વિશેષતઃ ।
ગઙ્ગાદ્વારે પ્રયાગે ચ ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમે

એવમાદિષુ તીર્થેષુ યત્પુણ્યં જાયતે નૃણામ્ ।
નર્મદાચરિતં શ્રુત્વા તત્પુણ્યં સકલં લભેત્

આદિમધ્યાવસાનેષુ નર્મદાચરિતં શુભમ્ ।
યઃ શૃણોતિ નરો ભક્ત્યા શૃણુધ્વં તત્ફલં મહત્

સમાપ્ય શિવસંસ્થાનં દેવકન્યાસમાવૃતઃ ।
રુદ્રસ્યાનુચરો ભૂત્વા શિવેન સહ મોદતે

ધર્માખ્યાનમિદં પુણ્યં સર્વાખ્યાનેષ્વનુત્તમમ્ ।
ગૃહે ઽપિ પઠ્યતે યસ્ય ચતુર્વર્ણસ્ય સત્તમાઃ

ધન્યં તસ્ય ગૃહં મન્યે ગૃહસ્થં ચાપિ તત્કુલમ્ ।
પુસ્તકં પૂજયેદ્યસ્તુ નર્મદાચરિતસ્ય તુ

નર્મદા પૂજિતા તેન ભગવાંશ્ચ મહેશ્વરઃ ।
વાચકે પૂજિતે તદ્વદ્દેવાશ્ચ ઋષયો ઽર્ચિતાઃ

લેખયિત્વા ચ સકલં રેવાચરિતમુત્તમમ્ ।
ભૂષણં સર્વશાસ્ત્રાણાં યો દદાતિ દ્વિજન્મને

નર્મદાસર્વતીર્થેષુ સ્નાનદાનેન યત્ફલમ્ ।
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ સ નરો નાત્ર સંશયઃ

એતત્પુરાણં રુદ્રોક્તં મહાપુણ્યફલપ્રદમ્ ।
સ્વર્ગદં પુત્રદં ધન્યં યશસ્યં કીર્ત્તિવર્ધનમ્

ધર્મ્યમાયુષ્યમતુલં દુઃખદુઃસ્વપ્નનાશનમ્ ।
પઠતાં શૃણ્વતાં ચાપિ સર્વકામાર્થસિદ્ધિદમ્

યત્પ્રદત્તમિદં પુણ્યં પુરાણં વાચ્યતે દ્વિજૈઃ ।
શિવલોકે સ્થિતિસ્ તસ્ય પુરાણાક્ષરવત્સરી

ઇતિ નિગદિતમેતન્નર્મદાયાશ્ચરિત્રં પવનગદિતમગ્ર્યં શર્વવક્ત્રાદવાપ્ય ।
ત્રિભુવનજનવન્દ્યં ત્વેતદાદૌ મુનીનાં કુલપતિપુરતસ્ તત્ સૂતમુખ્યેન સાધુ