રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 22

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે નર્મદામાહાત્મ્યે કપિલાસરિત્સમ્ભવવર્ણનં નામૈકવિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 22
શ્રી માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સા વિશલ્યા હ્યભૂદ્યથા ।
આશ્ચર્યભૂતા લોકસ્ય સર્વપાપક્ષયંકરી

બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રો મુખ્યો હ્યગ્નિરજાયત ।
મુખ્યો વહ્નિરિતિપ્રોક્ત ઋષિઃ પરમધાર્મિકઃ

તસ્ય સ્વાહાભવત્પત્ની સ્મૃતા દાક્ષાયણી તુ સા ।
તસ્યાં મુખ્યા મહારાજ ત્રયઃ પુત્રાસ્તદા ઽભવન્

અગ્નિરાહવનીયસ્તુ દક્ષિણાગ્નિસ્તથૈવ ચ ।
ગાર્હપત્યસ્તૃતીયસ્તુ ત્રૈલોક્યં યૈશ્ચ ધાર્યતે

તથા વૈ ગાર્હપત્યો ઽગ્નિર્જજ્ઞે પુત્રદ્વયં શુભમ્ ।
પદ્મકઃ શઙ્કુનામા ચ તાવુભાવગ્નિસત્તમૌ

વસન્નગ્નિર્નદીતીરે સમાશ્રિત્ય મહત્તપઃ ।
રુદ્રમારાધયામાસ જિતાત્મા સુસમાહિતઃ

દશવર્ષસહસ્રાણિ ચચાર વિપુલં તપઃ ।
તમુવાચ મહાદેવઃ પ્રસન્નો વૃષભધ્વજઃ

ભોભો બ્રૂહિ મહાભાગ યત્તે મનસિ વર્તતે ।
દાતા હ્યહમ્ અસંદેહો યદ્યપિ સ્યાત્ સુદુર્લભમ્

અગ્નિરુવાચ:
નર્મદેયં મહાભાગા સરિતો યાશ્ચ ષોડશ ।
ભવન્તુ મમ પત્ન્યસ્તાસ્ત્વત્પ્રસાદાન્મહેશ્વર

તાસુ વૈ ચિન્તિતાન્ પુત્રાન્ અગ્ર્યાન્ ઉત્પાદયામ્યહમ્ ।
એષ એવ વરો દેવ દીયતાં મે મહેશ્વર

ઈશ્વર ઉવાચ:
એતાસ્તુ ધિષ્ણિનામ્ન્યો વૈ ભવિષ્યન્તિ સરિદ્વરાઃ ।
પત્ન્યસ્તવ વિશાલાક્ષ્યો વેદે ખ્યાતા ન સંશયઃ

તાસાં પુત્રા ભવિષ્યન્તિ હ્યગ્નયો યે ઽધ્વરે સ્મૃતાઃ ।
ધિષ્ણ્યાનામ સુવિખ્યાતા યાવદાભૂતસમ્પ્લવમ્

એવમુક્ત્વા મહાદેવસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ।
નર્મદા ચ સરિચ્છ્રેષ્ઠા તસ્ય ભાર્યા બભૂવ હ

કાવેરી કૃષ્ણવેણી ચ રેવા ચ યમુના તથા ।
ગોદાવરી વિતસ્તા ચ ચન્દ્રભાગા ઇરાવતી

વિપાશા કૌશિકી ચૈવ સરયૂઃ શતરુદ્રિકા ।
શિપ્રા સરસ્વતી ચૈવ હ્રાદિની પાવની તથા

એતાઃ ષોડશા નદ્યો વૈ ભાર્યાર્થં સંવ્યવસ્થિતાઃ ।
તદાત્માનં વિભજ્યાશુ ધિષ્ણીષુ સ મહાદ્યુતિઃ

વ્યભિચારાત્ તુ ભર્તુર્ વૈ નર્મદાદ્યાસુ ધિષ્ણિષુ ।
ઉત્પન્નાઃ શુચયઃ પુત્રાઃ સર્વે તે ધિષ્ણ્યપાઃ સ્મૃતાઃ

તસ્યાશ્ચ નર્મદાયાસ્તુ ધિષ્ણીન્દ્રો નામ વિશ્રુતઃ ।
બભૂવ પુત્રો બલવાન્રૂપેણાપ્રતિમો નૃપ

તતો દેવાસુરં યુદ્ધમ્ અભવલ્લોમહર્ષણમ્ ।
મયતારકમ્ ઇત્યેવં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્

તત્ર દૈત્યૈર્ મહાઘોરૈર્ મયતારપુરોગમૈઃ ।
તાડિતાસ્તે સુરાસ્ત્રસ્તા વિષ્ણું વૈ શરણં યયુઃ

ત્રાયસ્વ નો હૃષીકેશા ઘોરાદસ્માન્મહાભયાત્ ।
દૈત્યાન્સર્વાન્સંહરસ્વ મયતારપુરોગમાન્

એવમુક્તઃ સ ભગવાન્દિશો દશ વ્યલોકયત્ ।
તતો ભગવતા દૃષ્ટૌ રણે પાવકમારુતૌ

આહૂતૌ વિષ્ણુના તૌ તુ સકાશં જગ્મતુઃ ક્ષણાત્ ।
સ્થિતૌ તૌ પ્રણતૌ ચાગ્રે દેવદેવસ્ય ધીમતઃ

તતો ધિષ્ણિઃ પાવકેન્દ્રો દેવેનોક્તો મહાત્મના ।
નિર્દહેમાન્ મહાઘોરાન્ નાર્મદેય મહાસુરાન્

અથૈવમુકૌ તૌ દેવૌ રણે પાવકમારુતૌ ।
દૈત્યાન્ દદહતુઃ સર્વાન્ મયતારપુરોગમાન્

દહ્યમાનાસ્તુ તે સર્વે શસ્ત્રૈરગ્નિં ત્વવેષ્ટયન્ ।
દિવ્યૈરગ્ન્યર્કસઙ્કાશૈઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

તાંશ્ચાગ્નિઃ શસ્ત્રનિકરૈર્નિર્દદાહ મહાસુરાન્ ।
જ્વાલામાલાકુલં સર્વં વાયુના નિર્મિતં તદા

દહ્યમાનાસ્તતો દૈત્યા અગ્નિજ્વાલાસમાવૃતાઃ ।
પ્રવિશ્ય પાતાલતલં જલે લીનાઃ સહસ્રશઃ

તતઃ કુમારમગ્નિં તુ નર્મદાપુત્રમવ્યયમ્ ।
પૂજયિત્વા સુરાઃ સર્વે જગ્મુસ્તે ત્રિદશાલયમ્

સશલ્યસ્તુ મહાતેજા રેવાપુત્રો વૃતો ઽગ્નિભિઃ ।
નર્મદામાગતઃ ક્ષિપ્રં માતરં દ્રષ્ટુમુત્સુકઃ

તં દૃષ્ટ્વા પુત્રમ્ આયાન્તં શસ્ત્રૌઘેણ પરિક્ષતમ્ ।
નર્મદા પુણ્યસલિલા અભ્યુત્થાય સુવિસ્મિતા

પર્યષ્વજત બાહુભ્યાં પ્રસ્નવાપીડિતસ્તની ।
સશલ્યં પુત્રમાદાય કાપિલં હ્રદમાવિશત્

પ્રવિષ્ટમાત્રે તુ હ્રદે કાપિલે પાપનાશિનિ ।
સશલ્યં તં વિશલ્યં ચ ક્ષણાત્કૃતવતી તદા

સ વિશલ્યો ઽભવદ્ યસ્માત્ પ્રાપ્ય તસ્યાઃ શિવં જલમ્ ।
કપિલા નામતસ્ તેન વિશલ્યા ચોચ્યતે બુધૈઃ

અન્યે ઽપિ તત્ર યે સ્નાતાઃ શુચયસ્તુ સમાહિતાઃ ।
પાપશલ્યૈઃ પ્રમુચ્યન્તે મૃતા યાન્તિ સુરાલયમ્

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટો ઽહં પુરા ત્વયા ।
ઉત્પત્તિકારણં તાત વિશલ્યાયા નરેશ્વર