રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 19

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે નર્મદામાહાત્મ્યવર્ણનં નામાષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 19
શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
તતસ્ત્વેકાર્ણવે તસ્મિન્ મુમૂર્ષુરહમાતુરઃ ।
કાકૂચ્છ્વાસસ્તરંસ્તોયં બાહુભ્યાં નૃપસત્તમ

શૃણોમ્યર્ણવમધ્યસ્થો નિઃશબ્દસ્તિમિતે તદા ।
અમ્ભોરવમનૌપમ્યં દિશો દશ વિનાદિનમ્

હંસકુદેન્દુસંકાશાં હારગોક્ષીરપાણ્ડુરામ્ ।
નાનારત્નવિચિત્રાઙ્ગીં સ્વર્ણશૃઙ્ગાં મનોરમામ્

સુરૈઃ પ્રવાલકમયૈર્લાઙ્ગુલધ્વજશોભિતામ્ ।
પ્રલમ્બઘોણાં નર્દન્તીં ખુરૈર્ અર્ણવગાહિનીમ્

ગાં દદર્શાહમુદ્વિગ્નો મામેવાભિમુખીં સ્થિતામ્ ।
કિંકિણીજાલમુક્તાભિઃ સ્વર્ણઘણ્ટાસમાવૃતામ્

તસ્યાશ્ચરણવિક્ષેપૈઃ સર્વમેકાર્ણવં જલમ્ ।
વિક્ષિપ્તફેનપુઞ્જૌઘૈર્નૃત્યન્તીવ સમં તતઃ

રરાસ સલિલોત્ક્ષેપૈઃ ક્ષોભયન્તી મહાર્ણવમ્ ।
સા મામાહ મહાભાગ શ્લક્ષ્ણગમ્ભીરયા ગિરા

મા ભૈષીર્ વત્સ વત્સેતિ મૃત્યુસ્તવ ન વિદ્યતે ।
મહાદેવપ્રસાદેન ન મૃત્યુસ્ તે મમાપિ ચ

મમાશ્રયસ્વ લાઙ્ગૂલં ત્વામતસ્તારયામ્યહમ્ ।
ઘોરાદ્ અસ્માદ્ ભયાદ્ વિપ્ર યાવત્ સંપ્લવતે જગત્

ક્ષુત્તૃષાપ્રતિઘાતાર્થં સ્તનૌ મે ત્વં પિબસ્વ હ ।
પયો ઽમૃતાશ્રયં દિવ્યં તત્પીત્વા નિર્વૃતો ભવ

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા હર્ષાત્પીતો મયા સ્તનઃ ।
ન ક્ષુત્તૃષા પીતમાત્રે સ્તને મહ્યં તદાભવત્

દિવ્યં પ્રાણબલં જજ્ઞે સમુદ્રપ્લવનક્ષમમ્ ।
તતસ્તાં પ્રત્યુવાચેદં કા ત્વમેકાર્ણવીકૃતે

ભ્રમસે બ્રૂહિ તત્ત્વેન વિસ્મયો મે મહાન્હૃદિ ।
ભ્રમતો ઽત્ર મમાર્તસ્ય મુમૂર્ષોઃ પ્રહતસ્ય

ત્વં હિ મે શરણં જાતા ભાગ્યશેષેણ સુવ્રતે

ગૌરુવાચ:
કિમહં વિસ્મૃતા તુભ્યં વિશ્વરૂપા મહેશ્વરી ।
નર્મદા ધર્મદા ન્ઃણાં સ્વર્ગશર્મબલપ્રદા

દૃષ્ટ્વા ત્વાં સીદમાનં તુ રુદ્રેણાહં વિસર્જિતા ।
તં દ્વિજં તારયસ્વાર્યે મા પ્રાણાંસ્ત્યજતાં જલે

ગોરૂપેણ વિભોર્વાક્યાત્ત્વત્સકાશમિહાગતા ।
મા મૃષાવચનઃ શમ્ભુર્ભવેદિતિ ચ સત્વરા

એવમુક્તસ્તયાહં તુ ઇન્દ્રાયુધનિભં શુભમ્ ।
લાઙ્ગૂલમવ્યયં જ્ઞાત્વા ભુજાભ્યામ્ અવલમ્બિતઃ

તતો ઽતરં તં જલધિં લાઙ્ગૂલધ્વજમાશ્રિતઃ ।
અસૌ દેવો મહાદેવ ઇતિ માં પ્રત્યભાષત

તતો યુગસહસ્રાન્તમ્ અહં કાલં તયા સહ ।
વ્યચરં વૈ તમોભૂતે સર્વતઃ સલિલાવૃતે

મહાર્ણવે તતસ્ તસ્મિન્ ભ્રમન્ગોઃ પુચ્છમાશ્રિતઃ ।
નિર્વાતે ચાન્ધકારે ચ નિરાલોકે નિરામયે

અકસ્માત્ સલિલે તસ્મિન્નતસીપુષ્પસન્નિભમ્ ।
વિભિન્નાંજનસઙ્કાશમાકાશમિવ નિર્મલમ્

નીલોત્પલદલશ્યામં પીતવાસસમવ્યયમ્ ।
કિરીટેનાર્કવર્ણેન વિદ્યુદ્વિદ્યોતકારિણા

ભ્રાજમાનેન શિરસા ખમિવાત્યન્તરૂપિણમ્ ।
કુણ્ડલોદ્ધષ્ટગલ્લં તુ હારોદ્દ્યોતિતવક્ષસમ્

જામ્બૂનદમયૈર્ દિવ્યૈર્ ભૂષણૈર્ ઉપશોભિતમ્ ।
નાગોપધાનશયનં સહસ્રાદિત્યવર્ચસમ્

અનેકબાહૂરુધરં નૈકવક્ત્રં મનોરમમ્ ।
સુપ્તમેકાર્ણવે વીરં સહસ્રાક્ષશિરોધરમ્

જટાજૂટેન મહતા સ્ફુરદ્વિદ્યુત્સમાર્ચિષા ।
એકાર્ણવં જગત્સર્વં વ્યાપ્ય દેવં વ્યવસ્થિતમ્

ગ્રસિત્વા શઙ્કરઃ સર્વં સદેવાસુરમાનવમ્ ।
પ્રપશ્યામ્યહમીશાનં સુપ્તમેકાર્ણવે પ્રભુમ્

સર્વવ્યાપિનમવ્યક્તમનન્તં વિશ્વતોમુખમ્ ।
તસ્ય પાદતલાભ્યાશે સ્વર્ણકેયૂરમણ્ડિતામ્

વિશ્વરૂપાં મહાભાગાં વિશ્વમાયાવધારિણીમ્ ।
શ્રીમયીં હ્રીમયીં દેવીં ધીમયીં વાઙ્મયીં શિવામ્

સિદ્ધિં કીર્તિં રતિં બ્રાહ્મીં કાલરાત્રિમયોનિજામ્ ।
તામ્ એવાહં તદાત્યન્તમીશ્વરાન્તિકમાસ્થિતામ્

અદ્રાક્ષં ચન્દ્રવદનાં ધૃતિં સર્વેશ્વરીમુમામ્

શાન્તં પ્રસુપ્તં નવહેમવર્ણમુમાસહાયં ભગવન્તમીશમ્ ।
તમોવૃતં પુણ્યતમં વીરષ્ઠં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય નમસ્કરોમિ

તતઃ પ્રસુપ્તઃ સહસા વિબુદ્ધો રાત્રિક્ષયે દેવવરઃ સ્વભાવાત્ ।
વિક્ષોભયન્ બાહુભિર્ અર્ણવામ્ભો જગત્પ્રણષ્ટં સલિલે વિમૃશ્ય

કિં કાર્યમિત્યેવ વિચિન્તયિત્વા વારાહરૂપો ઽભવદદ્ભુતાઙ્ગઃ ।
મહાઘનામ્ભોધરતુલ્યવર્ચાઃ પ્રલમ્બમાલામ્બરનિષ્કમાલી

સશઙ્ખચક્રાસિધરઃ કિરીટી સવેદવેદાઙ્ગમયો મહાત્મા ।
ત્રૈલોક્યનિર્માણકરઃ પુરાણો દેવત્રયીરૂપધરશ્ચ કાર્યે

સ એવ રુદ્રઃ સ જગજ્જહાર સૃષ્ટ્યર્થમીશઃ પ્રપિતામહો ઽભૂત્ ।
સંરક્ષણાર્થં જગતઃ સ એવ હરિઃ સુચક્રાસિગદાબ્જપાણિઃ

તેષાં વિભાગો ન હિ કર્તુમર્હો મહાત્મનામ્ એકશરીરભાજામ્ ।
મીમાંસાહેત્વર્થવિશેષતર્કૈર્ યસ્તેષુ કુર્યાત્ પ્રવિભેદમ્ અજ્ઞઃ

સ યાતિ ઘોરં નરકં ક્રમેણ વિભાગકૃદ્દ્વેષમતિર્દુરાત્મા ।
યા યસ્ય ભક્તિઃ સ તયૈવ નૂનં દેહં ત્યજન્ સ્વં હ્યમૃતત્વમેતિ

સંમોહયન્ મૂર્તિભિર્ અત્ર લોકં સ્રષ્ટા ચ ગોપ્તા ક્ષયકૃત્સ દેવઃ ।
તસ્માન્ ન મોહાત્મકમાવિશેત દ્વેષં ન કુર્યાત્ પ્રવિભિન્નમૂર્તિઃ

વારાહમીશાનવરો ઽપ્યતો ઽસૌ રૂપં સમાસ્થાય જગદ્વિધાતા ।
નષ્ટે ત્રિલોકે ઽર્ણવતોયમગ્ને વિમાર્ગિતોયૌઘમયે ઽન્તરાત્મા

ભિત્ત્વાર્ણવં તોયમથાન્તરસ્થં વિવેશ પાતાલતલં ક્ષણેન ।
જલે નિમગ્નાં ધરણીં સમસ્તાં સમસ્પૃશત્પઙ્કજપત્રનેત્રામ્

વિશીર્ણશૈલોપલશૃઙ્ગકૂટાં વસુંધરાં તાં પ્રલયે પ્રલીનામ્ ।
દંષ્ટ્રૈકયા વિષ્ણુરતુલ્યસાહસઃ સમુદ્દધાર સ્વયમેવ દેવઃ

સા તસ્ય દંષ્ટ્રાગ્રવિલમ્બિતાઙ્ગી કૈલાસશૃઙ્ગાગ્રગતેવ જ્યોત્સ્ના ।
વિભ્રાજતે સાપ્યસમાનમૂર્તિઃ શશાઙ્કશૃઙ્ગે ચ તડિદ્વિલગ્ના

તામુજ્જહારાર્ણવતોયમગ્નાં કરી નિમગ્નામિવ હસ્તિનીં હઠાત્ ।
નાવં વિશીર્ણામિવ તોયમધ્યાદ્ ઉદીર્ણસત્ત્વો ઽનુપમપ્રભાવઃ

સ તાં સમુત્તાર્ય મહાજલૌઘાત્ સમુદ્રમાર્યો વ્યભજત્સમસ્તમ્ ।
મહાર્ણવેષ્વેવ મહાર્ણવામ્ભો નિક્ષેપયામાસ પુનર્નદીષુ

શીર્ણાંશ્ચ શૈલાન્સ ચકાર ભૂયો દ્વીપાન્સમસ્તાંશ્ચ તથાર્ણવાંશ્ચ ।
શૈલોપલૈર્યે વિચિતાઃ સમન્તાચ્છિલોચ્ચયાંસ્તાન્સ ચકાર કલ્પે

અનેકરૂપં પ્રવિભજ્ય દેહં ચકાર દેવેન્દ્રગણાન્સમસ્તાન્ ।
મુખાચ્ચ વહ્નિર્મનસશ્ચ ચન્દ્રશ્ચક્ષોશ્ચ સૂર્યઃ સહસા બભૂવ

જજ્ઞે ઽથ તસ્યેશ્વરયોગમૂર્તેઃ પ્રધ્યાયમાનસ્ય સુરેન્દ્રસઙ્ઘઃ ।
વેદાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ તથૈવ વર્ણાસ્ તથા હિ સર્વૌષધયો રસાશ્ચ

જગત્સમસ્તં મનસા બભૂવ યત્સ્થાવરં કિંચિદિહાણ્ડજં વા ।
જરાયુજં સ્વેદજમ્ ઉદ્ભિજ્જં વા યત્ કિંચિદ્ આ કીટપિપીલકાદ્યમ્

તતો વિજજ્ઞે મનસા ક્ષણેન અનેકરૂપાઃ સહસા મહેશા ।
ચકાર યન્મૂર્તિભિર્ અવ્યયાત્મા અષ્ટાભિર્ આવિશ્ય પુનઃ સ તત્ર

લીલાં ચકારાથ સમૃદ્ધતેજા અતો ઽત્ર મે પશ્યત એવ વિપ્રાઃ ।
તેષાં મયા દર્શનમેવ સર્વં યાવન્મુહૂર્તાત્સમકારિ ભૂપ

કૃત્વા ત્વશેષં કિલ લીલયૈવ સ દેવદેવો જગતાં વિધાતા ।
સર્વત્રદૃક્સર્વગ એવ દેવો જગામ ચાદર્શનમાદિકર્તા

યત્તન્મુહૂર્તાદિહ નામરૂપં તાવત્ પ્રપશ્યામિ જગત્તથૈવ ।
દ્વીપૈઃ સમુદ્રૈર્ અભિસંવૃતં હિ નક્ષત્રતારાદિવિમાનકીર્ણમ્

વિયત્પયોદગ્રહચક્રચિત્રં નાનાવિધૈઃ પ્રાણિગણૈર્ વૃતં ચ ।
તાં વૈ ન પશ્યામિ મહાનુભાવાં ગોરૂપિણીં સર્વસુરેશ્વરીં ચ

ક્વ સાંપ્રતં સેતિ વિચિન્ત્ય રાજન્વિભ્રાન્તચિત્તસ્ત્વભવં તદૈવ ।
દિશો વિભાગાનવલોકયાન્ ઋતે પુનસ્તાં કથમીશ્વરાઙ્ગીમ્

પશ્યામિ તામત્ર પુનશ્ચ શુભ્રાં મહાભ્રનીલાં શુચિશુભ્રતોયામ્ ।
વૃક્ષૈરનેકૈરુપશોભિતાઙ્ગીં ગજૈસ્તુરઙ્ગૈર્વિહગૈર્વૃતાં ચ

યથા પુરાતીરમુપેત્ય દેવ્યાઃ સમાસ્થિતશ્ચાપ્યમરકણ્ટકે તુ ।
તથૈવ પશ્યામિ સુખોપવિષ્ટ આત્માનમ્ અવ્યગ્રમવાપ્તસૌખ્યમ્

તથૈવ પુણ્યા મલતોયવાહાં દૃષ્ટ્વા પુનઃ કલ્પપરિક્ષયે ઽપિ ।
અમ્બામ્ ઇવાર્યામ્ અનુકમ્પમાનામ્ અક્ષીણતોયાં વિરુજાં વિશોકઃ

એવં મહત્પુણ્યતમં ચ કલ્પં પઠન્તિ શૃણ્વન્તિ ચ યે દ્વિજેન્દ્રાઃ ।
મહાવરાહસ્ય મહેશ્વરસ્ય દિને દિને તે વિમલા ભવન્તિ

અશુભશતસહસ્રં તે વિધૂય પ્રપન્નાસ્ત્રિદિવમમરજુષ્ટં સિદ્ધગન્ધર્વયુક્તમ્ ।
વિમલશશિનિભાભિઃ સર્વ એવાપ્સરોભિઃ સહ વિવિધવિલાસૈઃ સ્વર્ગસૌખ્યં લભન્તે