રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 168

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે માર્કણ્ડેશ્વરતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ સપ્તષષ્ટ્યુત્તરશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 168
શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
નર્મદાદક્ષિણે રોધસ્યઙ્કૂરેશ્વરમુત્તમમ્ ।
તીર્થં સર્વગુણોપેતં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્

યત્ર સિદ્ધં મહારક્ષ આરાધ્ય તુ મહેશ્વરમ્ ।
શઙ્કરં જગતઃ પ્રાણં સ્મૃતિમાત્રાવહારિણમ્

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
કિં તદ્રક્ષો દ્વિજશ્રેષ્ઠ કિંનામ કસ્ય વાન્વયે ।
એતદ્વિસ્તરતઃ સર્વં કથયસ્વ મમાનઘ

અજ્ઞાનતિમિરાન્ધા યે પુમાંસઃ પાપકારિણઃ ।
યુષ્મદ્વિધૈર્ દીપભૂતૈઃ પશ્યન્તિ સચરાચરમ્

ધર્મપુત્રવચઃ શ્રુત્વા માર્કણ્ડેયો મુનીશ્વરઃ ।
સ્મિતં કૃત્વા બભાષે તાં કથાં પાપપ્રણાશનીમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
માનસો બ્રહ્મણઃ પુત્રઃ પુલસ્ત્યો નામ પાર્થિવ ।
વેદશાસ્ત્રપ્રવક્તા ચ સાક્ષાદ્વેધા ઇવાપરઃ

તૃણબિન્દુસુતા તસ્ય ભાર્યાસીત્પરમેષ્ઠિનઃ ।
તસ્ય ધર્મપ્રસઙ્ગેન પુત્રો જાતો મહામનાઃ

યસ્માદ્વેદેતિહાસૈશ્ચ સષડઙ્ગપદક્રમાઃ ।
વિશ્રાન્તા બ્રહ્મણા દત્તા નામ વિશ્રવસેતિ ચ

કસ્મિંશ્ચિદ્ અથ કાલે ચ ભરદ્વાજો મહામુનિઃ ।
સ્વસુતાં પ્રદદૌ રાજન્મુદા વિશ્રવસે નૃપ

સ તયા રમતે સાર્ધં પૌલોમ્યા મઘવા ઇવ ।
મુદા પરમયા રાજન્બ્રાહ્મણો વેદવિત્તમઃ

કેનચિત્ ત્વથ કાલેન પુત્રઃ પુત્રગુણૈર્યુતઃ ।
જજ્ઞે વિશ્રવસો રાજન્નામ્ના વૈશ્રવણઃ શ્રુતઃ

સો ઽપિ મૌનવ્રતં કૃત્વા બાલભાવાદ્યુધિષ્ઠિર ।
સર્વભૂતાભયં દત્ત્વા ચચાર પરમં વ્રતમ્

તસ્ય તુષ્ટો મહાદેવો બ્રહ્મા બ્રહ્મર્ષિભિઃ સહ ।
સખિત્વં ચેશ્વરો દત્ત્વા ધનદત્વં જગામ હ

યમેન્દ્રવરુણાનાં ચ ચતુર્થસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ।
બ્રહ્માપ્યુક્ત્વા જગામાશુ લોકપાલત્વમ્ ઈપ્સિતમ્

તતસ્ત્વનન્તરે કાલે કૈકસી નામ રાક્ષસી ।
પાતાલં ભૂતલં ત્યક્ત્વા વિશ્રવં ચકમે પતિમ્

પુત્રો ઽથ રાવણો જાતસ્તસ્યા ભરતસત્તમ ।
કુમ્ભકર્ણો મહારક્ષો ધર્માત્મા ચ વિભીષણઃ

કુમ્ભશ્ચૈવ વિકુમ્ભશ્ચ કુમ્ભકર્ણસુતાવુભૌ ।
મહાબલૌ મહાવીર્યૌ મહાન્તૌ પુરુષોત્તમ

અઙ્કૂરો રાક્ષસશ્રેષ્ઠઃ કુમ્ભસ્ય તનયો મહાન્ ।
વિભીષણં ચ ગુણવદ્દૃષ્ટ્વૈવં રાક્ષસોત્તમઃ

તતઃ સ યૌવનં પ્રાપ્ય જ્ઞાત્વા રક્ષઃ પિતામહમ્ ।
પરં નિર્વેદમાપન્નશ્ચચાર સુમહત્તપઃ

દક્ષિણં પશ્ચિમં ગત્વા સાગરં પૂર્વમુત્તરમ્ ।
નર્મદાયાં પ્રસઙ્ગેન હ્યઙ્કૂરો રાક્ષસેશ્વરઃ

તપશ્ચચાર સુમહદ્દિવ્યં વર્ષશતં કિલ ।
તતસ્તુષ્ટો મહાદેવઃ સાક્ષાત્ પરપુરંજયઃ

વરેણ છન્દયામાસ રાક્ષસં વૃષકેતનઃ ।
વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે તવ દાસ્યામિ સુવ્રત

પ્રોવાચ રાક્ષસો વાક્યં દેવદેવં મહેશ્વરમ્ ।
વરદં સો ઽગ્રતો દૃષ્ટ્વા પ્રણમ્ય ચ પુનઃપુનઃ

યદિ તુષ્ટો મહાદેવ વરદો ઽસિ સુરેશ્વર ।
દુર્લભં સર્વભૂતાનામમરત્વં પ્રયચ્છ મે

મમ નામ્ના સ્થિતો ઽનેન વરેણ ત્રિપુરાન્તક ।
સદા સંનિહિતો ઽપ્યત્ર તીર્થે ભવિતુમ્ અર્હસિ

ઈશ્વર ઉવાચ:
યાવદ્ વિભીષણમતં યાવદ્ ધર્મનિષેવણમ્ ।
કરિષ્યસિ દૃઢાત્મા ત્વં તાવદેતદ્ભવિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા યયૌ દેવઃ સર્વદૈવતપૂજિતઃ ।
વિમાનેનાર્કવર્ણેન કૈલાસં ધરણીધરમ્

ગતે ચાદર્શનં દેવે સ્નાત્વાચમ્ય વિધાનતઃ ।
સ્થાપયામાસ રાજેન્દ્ર હ્યઙ્કૂરેશ્વરમુત્તમમ્

ગન્ધપુષ્પૈસ્તથા ધૂપૈર્વસ્ત્રાલઙ્કારભૂષણૈઃ ।
પતાકૈશ્ ચામરૈશ્ છત્રૈર્ જયશબ્દાદિમંગલૈઃ

પૂજયિત્વા સુરેશાનં સ્તોત્રૈર્હૃદ્યૈઃ સુપુષ્કલૈઃ ।
જગામ ભવનં રક્ષો યત્ર રાજા વિભીષણઃ

પૂજિતઃ સ યથાન્યાયં દાનસન્માનગૌરવૈઃ ।
સૌદર્યે સ્થાપિતો ભાવે સો ઽવાત્સીત્પરયામુદા

તત્ર તીર્થે તુ યઃ સ્નાત્વા પૂજયેત્ પરમેશ્વરમ્ ।
અઙ્કૂરેશ્વરનામાનં સો ઽશ્વમેધફલં લભેત્

માણ્ડવ્યખાતમારભ્ય સઙ્ગમં વાપિ યચ્છુભમ્ ।
રેવાયા આમલક્યાશ્ચ દેવક્ષેત્રં મહેશ્વરમ્

માણ્ડવ્યખાતાત્ પશ્ચિમતસ્તીર્થં તદઙ્કૂરેશ્વરમ્ ।
તત્ર તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા શુચિઃ પ્રયતમાનસઃ

સન્ધ્યામાચમ્ય યત્નેન જપં કૃત્વાથ ભારત ।
તર્પયિત્વા પિત્ઃન્દેવાન્ મનુષ્યાન્ ભરતર્ષભ

સચૈલઃ ક્લિન્નવસનો મૌનમાસ્થાય સંયતઃ ।
અષ્ટમ્યાં વા ચતુર્દશ્યામ્ ઉપોષ્ય વિધિવન્નરઃ

પૂજાં યઃ કુરુતે રાજંસ્તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ।
સાગ્રં તુ યોજનશતં તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ

ભવન્તિ તાનિ દૃષ્ટાનિ તતઃ પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
તત્ર તીર્થે તુ યદ્દાનં દેવમુદ્દિશ્ય દીયતે

સ્નાત્વા તુ વિધિવત્પાત્રે તદક્ષયમુદાહૃતમ્ ।
હોમાદ્દશગુણં પ્રોક્તં ફલં જાપ્યે તતો ઽધિકમ્

ત્રિગુણં ચોપવાસેન સ્નાનેન ચ ચતુર્ગુણમ્ ।
સંન્યાસં કુરુતે યસ્તુ પ્રાણત્યાગં કરોતિ વા

અનિવર્તિકા ગતિસ્તસ્ય રુદ્રલોકાદસંશયમ્ ।
કૃમિકીટપતઙ્ગાનાં તત્ર તીર્થે યુધિષ્ઠિર ।
અઙ્કૂરેશ્વરનામાખ્યે મૃતાનાં સુગતિર્ભવેત્

એતત્તે કથિતં રાજન્નઙ્કૂરેશ્વરસમ્ભવમ્ ।
તીર્થં સર્વગુણોપેતં પરમં પાપનાશનમ્

યે ઽપિ શૃણ્વન્તિ ભક્ત્યેદં કીર્ત્યમાનં મહાફલમ્ ।
લભન્તે નાત્ર સન્દેહઃ શિવસ્ય ભુવનં હિ તે