રાવણવધ · અધ્યાય 22

તતો રામો હનૂમન્તમુક્તવાન્ હૃષ્ટ-માનસમ્
"અયોધ્યાં શ્વઃ પ્રયાતાસિ કપે ! ભરત-પાલિતામ્.

ગાધિતાસે નભો ભૂયઃ સ્ફુટન્-મેઘ-ઘટાઽઽવલિ,
ઈક્ષિતાસે ઽમ્ભસાં પત્યુઃ પયઃ શિશિર-શીકરમ્.

સેવિતાસે પ્લવઙ્ગ ! ત્વં મહેન્દ્રા ઽદ્રેરધિત્યકાઃ
વ્યુત્ક્રાન્ત-વર્ત્મનો ભાનોઃ સહ-જ્યોત્સ્ના-કુમુદ્વતીઃ.

ચન્દન-દ્રુમ-સંચ્છન્ના નિરાકૃત-હિમ-શ્રથાઃ
દર્શિતારસ્ ત્વયા તાશ્ ચ મલયોપત્યકાઃ શુભાઃ.

પ્રતન્વ્યઃ કોમલા વિન્ધ્યે સહિતારઃ સ્યદં ન તે
લતાઃ સ્તબક-શાલિન્યો મધુલેહિ-કુલાઽઽકુલાઃ.

દ્રષ્ટાસિ પ્રીતિ-માનારાત્ સખિભિઃ સહ સેવિતામ્
સ-પક્ષપાતં કિષ્કિન્ધાં પૂર્વ-ક્રીડાં સ્મરન્ મુહુઃ.

ત્વયા સન્દર્શિતારૌ તે માલ્યવદ્-દણ્ડકા-વને,
ઉપદ્રુતશ્ ચિરં દ્વન્દ્વૈર્ યયોઃ ક્લિશિતવાનહમ્.

આપ્તારૌ ભવતા રમ્યાવાશ્રમૌ હરિણા ઽઽકુલૌ
પુણ્યોદક-દ્વિજાઽઽકીર્ણૌ સુતીક્ષ્ણ-શરભઙ્ગયોઃ

અતિક્રાન્તા ત્વયા રમ્યં દુઃખમત્રેસ્ તપો-વનમ્,
પવિત્ર-ચિત્રકૂટે ઽદ્રૌ ત્વં સ્થાતાસિ કુતૂહલાત્.

તતઃ પરં ભરદ્વાજો ભવતા દર્શિતા મુનિઃ,
દ્રષ્ટારશ્ ચ જનાઃ પુન્યા યામુનાઽમ્બુક્ષતાંઽહસઃ.

સ્યન્ત્વા સ્યન્ત્વા દિવઃ શમ્ભોર્- મૂર્ધ્નિ સ્કન્ત્વા ભુવં ગતામ્
ગાહિતાસે ઽથ પુણ્યસ્ય ગઙ્ગાં મૂર્તિમિવ દ્રુતામ્.

તમસાયા મહા-નીલ-પાષાણ-સદૃશ-ત્વિષઃ
વના ઽન્તાત્ બહુ મન્તાસે નાગરાઽઽક્રીડ-શાખિનઃ.

નગર-સ્ત્રી-સ્તન-ન્યસ્ત-ધૌત-કુઙ્કુમ-પિઞ્જરામ્
વિલોક્ય સરયૂં રમ્યાં ગન્તા ઽયોધ્યા ત્વયા પુરી.

આનન્દિતારસ્ ત્વાં દૃષ્ટ્વા પ્રષ્ટારશ્ ચાવયોઃ શિવમ્
માતરઃ સહ મૈથિલ્યા, તોષ્ટા ચ ભરતઃ પરમ્.

આખ્યાતાસિ હતં શત્રુમભિષિક્તં વિભીષણમ્,
સુગ્રીવં ચા ઽર્જિતં મિત્રં, સર્વાંશ્ ચાઽઽગામુકાન્ દ્રુતમ્

ગન્તારઃ પરમાં પ્રીતિં પૌરાઃ ષ્રુત્વા વચસ્ તવ,
જ્ઞાત્વૈતત્ સમ્મુખીનશ્ ચ સમેતા ભરતો ધ્રુવમ્.

ગતે ત્વયિ પથા ઽનેન વયમપ્યંહિતાસ્મહે,
લબ્ધાહે ઽહં ધૃતિં પ્રાપ્તે ભૂયો ભવતિ સમ્મુખે.

ગતે તસ્મિન્ ગૃહીતા ઽર્થે રામઃ સુગ્રીવ-રાક્ષસૌ
ઉક્તવાન્ શ્વો ઽભિગન્તાસ્થો યુવાં સહ મયા પુરમ્.

દ્રષ્ટાસ્થસ્ તત્ર તિસ્રો મે માત્ સ્ તુષ્ટઽન્તરાઽઽત્મનઃ
આન્ત્યન્તીનં સખિ-ત્વં ચ પ્રાપ્તાસ્થો ભરતા ઽઽશ્રયમ્.

નૈવં વિરહ-દુઃખેન વયં વ્યાઘાનિતાસ્મહે,
શ્રમો નુભવિતા નૈવં ભવદ્ભ્યાં ચ વિયોગ-જઃ,

એવં યુવાં મમ પ્રીત્યૈ કલ્પ્તાસ્થઃ કપિ-રાક્ષસૌ !
ગન્તું પ્રયતિતાસાથે પ્રાતઃ સહ મયા યદિ.

ઉત્કવન્તૌ તતો રામં વચઃ પૌલસ્ત્ય-વાનરૌ
અનુગ્રહો ઽયં કાકુત્સ્થ ! ગન્તાસ્વો યત્ ત્વયા સહ.

અનુમન્તાસ્વહે નાઽઽવાં ભવન્તં વિરહં ત્વયા
અપિ પ્રાપ્ય સુરેન્દ્ર-ત્વં, કિં નુ પ્રત્તં, ત્વયા ઽઽસ્પદમ્.

તતઃ કથાભિઃ સમતીત્ય દોષા- મારુહ્ય સૈન્યૈઃ સહ પુષ્પકં તે
સમ્પ્રસ્થિતા વેગ-વશાદ-ગાધં પ્રક્ષોભયન્તઃ સલિલં પયોધેઃ.

સેતું, મહેન્દ્રં, મલયં સ-વિન્ધ્યં, સ-માલ્યવન્તં ગિરિમૃષ્યમૂકમ્,
સ-દણ્ડકાઽરણ્ય-વાતીં ચ પમ્પાં રામઃ પ્રિયાયાઃ કથયન્ જગામ.

એતે તે મુનિ-જન-મણ્ડિતા દિગન્તાઃ, શૈલોઽયં લુલિત-વનઃ સ ચિત્રકૂટઃ,
ગઙ્ગેયં સુ-તનુ-! વિશાલ-તીર-રમ્યા, મૈથિલ્યા રઘુ-તનયો દિશન્ નનન્દ.

શિઞ્જાન-ભ્રમર-કુલાઽઽકુલાઽગ્ર-પુષ્પાઃ શીતા-ઽમ્ભઃ-પ્રવિલય-સંપ્લવા ઽભિલીનાઃ
એતે તે સુ-તનુ ! પુરી-જનોપભોગ્યા દૃશ્યન્તે નયન-મનોરમા વના ઽન્તાઃ.

સ્થાનં નઃ પૂર્વ-જાનામિયમધિકમસૌ પ્રેયસી પૂરયોધ્યા, દૂરાદાલોક્યતે યા હુત-વિવિધ-હવિઃ- પ્રીણિતા ઽશેષ-દેવા,
સો ઽયં દેશો, રુદન્તં પુર-જનમખિલં યત્ર હિત્વા પ્રયાતૌ આવાં સીતે ! વના ઽન્તં સહ ધૃત-ધૃતિના લક્ષ્મણેન ક્ષપાઽન્તે.

તૂર્યાણામથ નિઃસ્વનેન સકલં લોકં સમાપૂરયન્ વિક્રાન્તૈઃ કરિણાં ગિરીન્દ્ર-સદૃશાં ક્ષ્માં કમ્પયન્ સર્વતઃ
સા ઽઽનન્દા ઽશ્રુ-વિલોચનઃ પ્રકૃતિભિઃ સાર્ધં સહા ઽન્તઃ પુરઃ સમ્પ્રાપ્તો ભરતઃ સ-મારુતિરલં નમ્રઃ સમં માતૃભિઃ

અથ સ-સમ્ભ્રમ-પૌર-જના ઽઽવૃતો ભરત-પાણિ-ધૃતોજ્જ્વલ-ચામરઃ
ગુરુ-જન-દ્વિજ-બન્દ્યભિનન્દિતઃ પ્રવિશતિ સ્મ પુરં રઘુ-નન્દનઃ.

પ્રવિધાય ધૃતિં પરાં જનાનાં યુવ-રાજં ભરતં તતોઽભિષિચ્ય
જઘટે તુરગાઽધ્વરેણ યષ્ટું કૃત-સમ્ભાર-વિધિઃ પતિઃ પ્રજાનામ્.

ઇદમધિગત-મુક્તિ-માર્ગ-ચિત્રં વિવદિષતાં વદતાં ચ સન્-નિબન્ધાત્
જનયતિ વિજયં સદા જનાનાં યુધિ સુસમાહિતમૈશ્વરં યથા ઽસ્ત્રમ્.

દીપ-તુલ્યઃ પ્રબન્ધો ઽયં શબ્દ-લક્ષણ-ચક્ષુષામ્
હસ્તા ઽમર્ષ ઇવા ઽન્ધાનાં ભવેદ્ વ્યાકરણાદૃતે.

વ્યાખ્યા-ગમ્યમિદં કાવ્ય- મુત્સવઃ સુ-ધિયામલમ્,
હતા દુર્-મેઘસશ્ ચા ઽસ્મિન્ વિદ્વત્-પ્રિય-તયા મયા.

કાવ્યમિદં વિહિતં મયા વલભ્યાં શ્રીધરસેન-નેરન્દ્ર-પાલિતાયામ્,
કીર્તિરતો ભવતાન્ નૃપસ્ય, તસ્ય પ્રેમ-કરઃ ક્ષિતિ-પો યતઃ પ્રજાનામ્.