रावणवध · अध्याय 22

ततो रामो हनूमन्तमुक्तवान् हृष्ट-मानसम्
"अयोध्यां श्वः प्रयातासि कपे ! भरत-पालिताम्.

गाधितासे नभो भूयः स्फुटन्-मेघ-घटाऽऽवलि,
ईक्षितासे ऽम्भसां पत्युः पयः शिशिर-शीकरम्.

सेवितासे प्लवङ्ग ! त्वं महेन्द्रा ऽद्रेरधित्यकाः
व्युत्क्रान्त-वर्त्मनो भानोः सह-ज्योत्स्ना-कुमुद्वतीः.

चन्दन-द्रुम-संच्छन्ना निराकृत-हिम-श्रथाः
दर्शितारस् त्वया ताश् च मलयोपत्यकाः शुभाः.

प्रतन्व्यः कोमला विन्ध्ये सहितारः स्यदं न ते
लताः स्तबक-शालिन्यो मधुलेहि-कुलाऽऽकुलाः.

द्रष्टासि प्रीति-मानारात् सखिभिः सह सेविताम्
स-पक्षपातं किष्किन्धां पूर्व-क्रीडां स्मरन् मुहुः.

त्वया सन्दर्शितारौ ते माल्यवद्-दण्डका-वने,
उपद्रुतश् चिरं द्वन्द्वैर् ययोः क्लिशितवानहम्.

आप्तारौ भवता रम्यावाश्रमौ हरिणा ऽऽकुलौ
पुण्योदक-द्विजाऽऽकीर्णौ सुतीक्ष्ण-शरभङ्गयोः

अतिक्रान्ता त्वया रम्यं दुःखमत्रेस् तपो-वनम्,
पवित्र-चित्रकूटे ऽद्रौ त्वं स्थातासि कुतूहलात्.

ततः परं भरद्वाजो भवता दर्शिता मुनिः,
द्रष्टारश् च जनाः पुन्या यामुनाऽम्बुक्षतांऽहसः.

स्यन्त्वा स्यन्त्वा दिवः शम्भोर्- मूर्ध्नि स्कन्त्वा भुवं गताम्
गाहितासे ऽथ पुण्यस्य गङ्गां मूर्तिमिव द्रुताम्.

तमसाया महा-नील-पाषाण-सदृश-त्विषः
वना ऽन्तात् बहु मन्तासे नागराऽऽक्रीड-शाखिनः.

नगर-स्त्री-स्तन-न्यस्त-धौत-कुङ्कुम-पिञ्जराम्
विलोक्य सरयूं रम्यां गन्ता ऽयोध्या त्वया पुरी.

आनन्दितारस् त्वां दृष्ट्वा प्रष्टारश् चावयोः शिवम्
मातरः सह मैथिल्या, तोष्टा च भरतः परम्.

आख्यातासि हतं शत्रुमभिषिक्तं विभीषणम्,
सुग्रीवं चा ऽर्जितं मित्रं, सर्वांश् चाऽऽगामुकान् द्रुतम्

गन्तारः परमां प्रीतिं पौराः ष्रुत्वा वचस् तव,
ज्ञात्वैतत् सम्मुखीनश् च समेता भरतो ध्रुवम्.

गते त्वयि पथा ऽनेन वयमप्यंहितास्महे,
लब्धाहे ऽहं धृतिं प्राप्ते भूयो भवति सम्मुखे.

गते तस्मिन् गृहीता ऽर्थे रामः सुग्रीव-राक्षसौ
उक्तवान् श्वो ऽभिगन्तास्थो युवां सह मया पुरम्.

द्रष्टास्थस् तत्र तिस्रो मे मात् स् तुष्टऽन्तराऽऽत्मनः
आन्त्यन्तीनं सखि-त्वं च प्राप्तास्थो भरता ऽऽश्रयम्.

नैवं विरह-दुःखेन वयं व्याघानितास्महे,
श्रमो नुभविता नैवं भवद्भ्यां च वियोग-जः,

एवं युवां मम प्रीत्यै कल्प्तास्थः कपि-राक्षसौ !
गन्तुं प्रयतितासाथे प्रातः सह मया यदि.

उत्कवन्तौ ततो रामं वचः पौलस्त्य-वानरौ
अनुग्रहो ऽयं काकुत्स्थ ! गन्तास्वो यत् त्वया सह.

अनुमन्तास्वहे नाऽऽवां भवन्तं विरहं त्वया
अपि प्राप्य सुरेन्द्र-त्वं, किं नु प्रत्तं, त्वया ऽऽस्पदम्.

ततः कथाभिः समतीत्य दोषा- मारुह्य सैन्यैः सह पुष्पकं ते
सम्प्रस्थिता वेग-वशाद-गाधं प्रक्षोभयन्तः सलिलं पयोधेः.

सेतुं, महेन्द्रं, मलयं स-विन्ध्यं, स-माल्यवन्तं गिरिमृष्यमूकम्,
स-दण्डकाऽरण्य-वातीं च पम्पां रामः प्रियायाः कथयन् जगाम.

एते ते मुनि-जन-मण्डिता दिगन्ताः, शैलोऽयं लुलित-वनः स चित्रकूटः,
गङ्गेयं सु-तनु-! विशाल-तीर-रम्या, मैथिल्या रघु-तनयो दिशन् ननन्द.

शिञ्जान-भ्रमर-कुलाऽऽकुलाऽग्र-पुष्पाः शीता-ऽम्भः-प्रविलय-संप्लवा ऽभिलीनाः
एते ते सु-तनु ! पुरी-जनोपभोग्या दृश्यन्ते नयन-मनोरमा वना ऽन्ताः.

स्थानं नः पूर्व-जानामियमधिकमसौ प्रेयसी पूरयोध्या, दूरादालोक्यते या हुत-विविध-हविः- प्रीणिता ऽशेष-देवा,
सो ऽयं देशो, रुदन्तं पुर-जनमखिलं यत्र हित्वा प्रयातौ आवां सीते ! वना ऽन्तं सह धृत-धृतिना लक्ष्मणेन क्षपाऽन्ते.

तूर्याणामथ निःस्वनेन सकलं लोकं समापूरयन् विक्रान्तैः करिणां गिरीन्द्र-सदृशां क्ष्मां कम्पयन् सर्वतः
सा ऽऽनन्दा ऽश्रु-विलोचनः प्रकृतिभिः सार्धं सहा ऽन्तः पुरः सम्प्राप्तो भरतः स-मारुतिरलं नम्रः समं मातृभिः

अथ स-सम्भ्रम-पौर-जना ऽऽवृतो भरत-पाणि-धृतोज्ज्वल-चामरः
गुरु-जन-द्विज-बन्द्यभिनन्दितः प्रविशति स्म पुरं रघु-नन्दनः.

प्रविधाय धृतिं परां जनानां युव-राजं भरतं ततोऽभिषिच्य
जघटे तुरगाऽध्वरेण यष्टुं कृत-सम्भार-विधिः पतिः प्रजानाम्.

इदमधिगत-मुक्ति-मार्ग-चित्रं विवदिषतां वदतां च सन्-निबन्धात्
जनयति विजयं सदा जनानां युधि सुसमाहितमैश्वरं यथा ऽस्त्रम्.

दीप-तुल्यः प्रबन्धो ऽयं शब्द-लक्षण-चक्षुषाम्
हस्ता ऽमर्ष इवा ऽन्धानां भवेद् व्याकरणादृते.

व्याख्या-गम्यमिदं काव्य- मुत्सवः सु-धियामलम्,
हता दुर्-मेघसश् चा ऽस्मिन् विद्वत्-प्रिय-तया मया.

काव्यमिदं विहितं मया वलभ्यां श्रीधरसेन-नेरन्द्र-पालितायाम्,
कीर्तिरतो भवतान् नृपस्य, तस्य प्रेम-करः क्षिति-पो यतः प्रजानाम्.