રાવણવધ · અધ્યાય 18

વ્યશ્નુતે સ્મ તતઃ શોકો નાભિ-સમ્બન્ધ-સમ્ભવઃ
વિભીષણમસાવુચ્ચૈ રોદિતિ સ્મ દશાઽઽનનમ્.

"ભૂમૌ શેતે દશ-ગ્રીવો મહાર્હ-શયનોચિતઃ,
નેક્ષતે વિહ્વલં માં ચ, ન મે વાચં પ્રયચ્છતિ.

વિપાકોઽયં દશ-ગ્રીવ ! સંદૃષ્ટો ઽનાગતો મયા.
ત્વં તેનાઽભિહિતઃ પથ્યં કિં કોપં ન નિયચ્છસિ.

ભજન્તિ વિપદસ્ તૂર્ણમતિક્રામન્તિ સમ્પદઃ
તાન્, મદાન્ નાઽવતિષ્ઠન્તે યે મતે ન્યાયવાદિનામ્.

અ-પથ્યમાયતૌ લોભાદામનન્ત્યનુજીવિનઃ
પ્રિયં, શૃણોતિ યસ્ તેભ્યસ્, તમૃચ્છન્તિ ન સમ્પદઃ.

પ્રાજ્ઞાસ્ તેજસ્વિનઃ સમ્યક્ પશ્યન્તિ ચ, વદન્તિ ચ,
તેઽવજ્ઞાતા મહારાજ ! ક્લામ્યન્તિ, વિરમન્તિ, ચ.

લેઢિ ભેષજ-વન્ નિત્યં યઃ પથ્યાનિ કટૂન્યપિ,
તદર્થં સેવતે ચા ઽઽપ્તાન્, કદાચિન્ ન સ સીદતિ.

સર્વસ્ય જાયતે માનઃ, સ્વ-હિતાચ્ ચ પ્રમાદ્યતિ,
વૃદ્ધૌ ભજતિ ચા ઽપથ્યં નરો યેન વિનશ્યતિ.

દ્વેષ્ટિ પ્રાયો ગુણેભ્યો યન્, ન ચ સ્નિહ્યતિ કસ્યચિત્,
વૈરાયતે મહદ્ભિશ્ ચ શીયતે વૃદ્ધિમાનપિ.

સમાશ્વસિમિ કેના ઽહં, કથં પ્રાણિમિ દુર્-ગતઃ
લોક-ત્રય-પતિર્ ભ્રાતા યસ્ય મે સ્વપિતિ ક્ષિતૌ

અહો જાગર્તિ કૃચ્છ્રેષુ દૈવં, યદ્ બલ-ભિજ્જિતઃ
લુઠ્યન્તિ ભૂમૌ ક્લિદ્યન્તિ બાન્ધવા મે સ્વપન્તિ ચ.

શિવાઃ કુષ્ણન્તિ માંસાનિ, ભૂમિઃ પિબતિ શોણિતમ્,
દશગ્રીવ-સનાભીનાં સમદન્ત્યામિષં ખગાઃ,

યેન પૂત-ક્રતોર્ મૂર્ધ્નિ સ્થીયતે સ્મ મહાઽઽહવે,
તસ્યાઽપીન્દ્રજિતો દૈવાદ્ ધ્વાંક્ષૈઃ શિરસિ લીયતે.

સ્વર્ભાનુર્ ભાસ્કરં ગ્રસ્તં નિષ્ટીવતિ કૃતાઽહ્નિકઃ,
અભ્યુપૈતિ પુનર્ ભૂતિં રામ-ગ્રસ્તો ન કશ્ચન.

ત્વમજાનન્નિદં રાજન્નીડિષે સ્મ સ્વ-વિક્રમમ્,
દાતું નેચ્છસિ સીતાં સ્મ, વિષયાણાં ચ નેશિષે.

મન્ત્રે જાતુ વદન્ત્યજ્ઞાસ્, ત્વં તાનપ્યનુમન્યસે,
કથં નામ ભવાંસ્ તત્ર ના ઽવૈતિ હિતમાત્મનઃ

અ-પૃષ્ટો નુ બ્રવીતિ ત્વાં મન્ત્રે માતામહો હિતમ્,
"ન કરોમીતિપૌલસ્ત્ય ! તદા મોહાત્ ત્વમુક્તવાન્

ત્વં સ્મ વેત્થ મહારાજ ! યત્ સ્માઽઽહ ન વિભીષનઃ.
પુરા ત્યજતિ યત્ ક્રુદ્દો માં નિરાકૃત્ય સંસદિ.

હવિર્ જક્ષિતિ નિઃશઙ્કો મખેષુ મધવાનસૌ,
પ્રવાતિ સ્વેચ્છયા વાયુરુદ્ગચ્છતિ ચ ભાસ્કરઃ.

ધનાનામીશતે યક્ષા, યમો દામ્યતિ રાક્ષસાન્,
તનોતિ વરુણઃ પાશમિન્દુનોદીયતે ઽધુના.

શામ્યત્યૃતુ-સમાહારસ્, તપસ્યન્તિ વનૌકસઃ,
નો નમસ્યન્તિ તે બન્ધૂન્, વરિવસ્યન્તિ ના ઽમરાઃ

શ્રીર્ નિષ્કુષ્યતિ લઙ્કાયાં, વિરજ્યન્તિ સમૃદ્ધયઃ,
ન વેદ તન્, ન યસ્યાઽસ્તિ મૃતે ત્વયિ વિપર્યયઃ.

શક્તિં સંસ્વજતે શક્રો, ગોપાયતિ હરિઃ શ્રિયમ્,
દેવ-વન્દ્યઃ પ્રમોદન્તે, ચિત્રીયન્તે, ઘનોદયાઃ.

બિભ્રત્યસ્ત્રાણિ સાઽમર્ષા રણ-કામ્યન્તિ ચા ઽમરાઃ,
ચકાસતિ ચ, માંસાઽદાં તથારન્ધ્રેષુ જાગ્રતિ.

ચઞ્ચૂર્યતે ઽભિતો લઙ્કામસ્માંશ્ ચા ઽપ્યતિશેરતે,
ભૂમયન્તિ સ્વ-સામર્થ્યં, કીર્તિં નઃ કનયન્તિ ચ.

દિશો વ્યષ્નુવતે દૃપ્તાસ્ ત્વત્-કૃતાં જહતિ સ્થિતિમ્,
ક્ષોદયન્તિ ચ નઃ ક્ષુદ્રા, હસન્તિ ત્વાં વિપદ્-ગતમ્.

શમં શમં નભસ્વન્તઃ પુનન્તિ પરિતો જગત્,
ઉજ્જિહીષે મહારાજ ! ત્વં પ્રશાન્તો ન કિં પુનઃ

પ્રોર્ણોતિ શોકસ્ ચિત્તં મે, સત્વં સંશામ્યતીવ મે
પ્રમાર્ષ્ટિ દુઃખમાલોકં, મુઞ્ચામ્યૂર્જં ત્વયા વિના.

કેન સંવિદ્રતે-નાઽન્યસ્ ત્વત્તો બાન્ધવ-વત્સલઃ,
વિરૌમિ શૂન્યે, પ્રોર્ણૌમિ કથં મન્યુ-સમુદ્ભવમ્.

રોદિમ્યનાથમાત્માનં બન્ધુના રહિતસ્ ત્વયા,
પ્રમાણં નોપકારાણામવગચ્છામિ યસ્ય તે

નેદાનીં શક્ર-યક્ષેન્દ્રૌ બિભીતો, ન દરિદ્રિતઃ,
ન ગર્વં જહિતો દૃપ્તૌ, ન ક્લિશ્નીતો દશાઽઽનન !

ત્વયા ઽપિ નામ રહિતાઃ કાર્યાણિ તનુમો વયમ્,
કુર્મશ્ ચ જીવિતે બુદ્ધિં, ધિક્ તૃષ્ણાં કૃત-નાશિનીમ્.

તૃણેહ્મિ દેહમાત્મીયં. ત્વં વાચં ન દદાસિ ચેત્,
દ્રાઘયન્તિ હિ મે શોકં સ્મર્યમાણા ગુણાસ્ તવ.

ઉન્મુચ્ય સ્રજમાત્મીયાં માં સ્રજયતિ કો હસન્,
નેદયત્યાસનં કો મે, કો હિ મે વદતિ પ્રિયમ્.

ન ગચ્છામિ પુરા લઙ્કા- માયુર્ યાવદ્ દધામ્યહમ્,
કદા ભવતિ મે પ્રીતિસ્, ત્વાં પશ્યામિ ન ચેદહમ્.

ઊર્ધ્વં મ્રિયે મુહૂર્તાદ્ધિ વિહ્વલઃ ક્ષત-બાન્ધવઃ,
મન્ત્રે સ્મ હિતમાખ્યામિ, ન કરોમિ તવા ઽપ્રિયમ્.

અન્તઃપુરાણિ પૌલસ્ત્યં પૌરાશ્ ચ ભૃશ-દુઃખિતાઃ
સંશ્રુત્ય સ્મા ઽભિધાવન્તિ હતં રામેણ સંયુગે.

મૂર્ધજાન્ સ્મ વિલુઞ્ચન્તિ, ક્રોશન્તિ સ્મા ઽતિવિહ્વલમ્,
અધીયન્ત્યુપકારાણાં મુહુર્ ભર્તુઃ પ્રમન્યુ ચ.

રાવણસ્ય નમન્તિ સ્મ પૌરાઃ સાસ્રા રુદન્તિ ચ."
ભાષતે સ્મ તતો રામો વચઃ પૌલસ્ત્યમાકુલમ્

"દાતુઃ સ્થાતુર્ દ્વિષાં મૂર્ધ્નિ યષ્ટુસ્ તર્પયિતુઃ પિત્ ન્
યુદ્ધાઽભગ્નાઽઽવિપન્નસ્ય કિં દશાઽઽસ્યસ્ય શોચસિ

બોભવીતિ ન સમ્મોહો વ્યસને સ્મ ભવાદૃશામ્,
કિં ન પશ્યસિ, સર્વો ઽયં જનસ્ ત્વામવલમ્બતે.

ત્વમર્હસિ ભ્રાતુરનન્તરાણિ કર્તું, જનસ્યા ઽસ્ય ચ શોક-ભઙ્ગમ્,
ધુર્યે વિપન્ને ત્વયિ રાજ્ય-ભારો મજ્જત્યનૂઢઃ ક્ષણદા-ચરેન્દ્ર !"