રાવણવધ · અધ્યાય 16

તતઃ પ્રરુદિતો રાજા રક્ષસાં હત-બાન્ધવઃ
"કિં કરિષ્યામિ રાજ્યેન, સીતયા કિં કરિષ્યતે

અતિકાયે હતે વીરે પ્રોત્સહિષ્યે ન જીવિતુમ્.
હ્રેપયિષ્યતિ કઃ શત્રૂન્, કેન જાયિષ્યતે યમઃ.

અતિકાયાદ્ વિના પાશ્યં કો વા છેત્સ્યતિ વારુણમ્,
રાવણં મંસ્યતે કો વા, સ્વયમ્ભૂઃ કસ્ય તોક્ષ્યતિ.

શ્લાઘિષ્યે કેન, કો બન્ધૂન્ નેષ્યત્યુન્નતિમુન્નતઃ,
કઃ પ્રેષ્યતિ પિત્ ન્ કાલે, કૃત્વા કિત્થષ્યતે ન કઃ.

ઉદ્યંસ્યતિ હરિર્ વજ્રં, વિચરિષ્યતિ નિર્-ભયઃ,
ભોક્ષ્યતે યજ્ઞ-ભાગાંશ્ ચ શૂર-માનં ચ વક્ષ્યતિ.

રવિસ્ તપ્સ્યતિ નિઃ-શઙ્કં, વાસ્યત્યનિયતં મરુત્,
નિર્વર્ત્સ્યત્યૃતુ-સંઘાતઃ, સ્વેચ્છયેન્દુરુદેષ્યતિ.

તીવ્રં સ્યન્દિષ્યતે મેઘૈરુગ્રં વર્તિષ્યતે યમઃ,
અતિકાયસ્ય મરણે કિં કરિષ્યન્તિ નાઽન્યથા.

અન્મીલિષ્યતિ ચક્ષુર્ મે વૃથા, યદ્ વિનયાઽઽગતમ્
આજ્ઞા-લાભોન્મુખં નમ્રં ન દ્રક્ષ્યતિ નરાન્તકમ્.

ધિઙ્ માં, ત્રિશિરસા ના ઽહં સન્દર્શિષ્યે ઽદ્ય યત્ પુનઃ,
ઘાનિષ્યન્તે દ્વિષઃ કેન તસ્મિન્ પઞ્ચત્વમાગતે.

શત્રુભિર્ નિહતે મત્તે દ્રક્ષ્યે ઽહં સંયુગે સુખમ્,
યુદ્ધોન્મત્તાદ્ વિના શત્રૂન્ સમાસ્કન્ત્સ્યતિ કો રણે.

આહ્વાસ્યતે વિ-શઙ્કો માં યોત્સ્યમાનઃ શત-ક્રતુઃ,
પ્રકલ્પ્સ્યતિ ચ તસ્યા ઽર્થો નિકુમ્બે દુર્ હણે હતે

કલ્પિષ્યતે હરેઃ પ્રીતિર્, લઙ્કા ચોપહનિષ્યતે,
દેવાન્તક ! ત્વયા ત્યક્તો રિપોર્ યાસ્યામિ વશ્યતામ્.

મરિષ્યામિ, વિજેષ્યે વા, હતાશ્ ચેત્ તનયા મમ,
હનિષ્યામિ રિપૂંસ્ તૂર્ણં, ન જીવિષ્યામિ દુઃખિતઃ

સ્મેષ્યન્તે મુનયો, દેવાઃ કથયિષ્યન્તિ ચાઽનિશમ્
"દશ-ગ્રીવસ્ય દુર્-નીતેર્ વિનષ્ટં રક્ષસાં કુલમ્."

કેન સમ્ભાવિતં તાતકુમ્ભકર્ણસ્ય રાઘવઃ
રણે કર્ત્સ્યતિ ગાત્રાણિ મર્માણિ ચ વિતર્ત્સ્યતિ.

પતિષ્યતિ ક્ષિતૌ ભાનુઃ, પૃથિવી તોલયિષ્યતે.
નભસ્વાન્ ભઙ્ક્ષ્યતે વ્યોમ મુષ્ટિભિસ્ તાડયિષ્યતે.

ઇન્દ્રોઃ સ્યન્દિષ્યતે વહ્નિઃ, સમુચ્ચોક્ષ્યતિ સાગરઃ,
જલં ધક્ષ્યતિ, તિગ્માંશોઃ સ્યન્ત્યન્તિ તમસાં ચયાઃ.

કુમ્ભકર્ણો રણે પુંસા ક્રુદ્ધઃ પરિભવિષ્યતે
સંભાવિતાનિ નૈતાનિ કદાચિત્ કેનચિજ્ જને.

કુમ્ભકર્ણે હતે લઙ્કા- મારોક્ષ્યન્તિ પ્લવઙ્ગમાઃ,
દઙ્ક્ષ્યન્તિ રાક્ષસાન્, દૃપ્તા ભઙ્ક્ષ્યન્તિ ચ મમા ઽઽશ્રમાન્.

ચર્ત્સ્યન્તિ બાલ-વૃદ્ધાંશ્ ચ, નર્ત્સ્યન્તિ ચ મુદા યુતાઃ
તેન રાક્ષસ-મુખ્યેન વિના તાન્ કો નિરોત્સ્યતિ.

અમર્ષો મે પરઃ, સીતાં રાઘવઃ કામયિષ્યતે,
ચ્યુત-રાજ્યાત્ સુખં તસ્માત્ કિં કિલા ઽસાવવાપ્સ્યતિ.

મારયિષ્યામિ વૈદેહીં, ખાદયિશ્યામિ રાક્ષસૈઃ,
ભૂમૌ વા નિખનિષ્યામિ વિધ્વંસસ્યા ઽસ્ય કારણમ્

ના ઽનુરોત્સ્યે જગલ્-લક્ષ્મીં, ઘટિષ્યે જીવિતું ન વા
ન રંસ્યે વિષયૈઃ શૂન્યે ભવને બાન્ધવૈરહમ્.

મોદિષ્યે કસ્ય સૌખ્યે ઽહં, કો મે મોદિષ્યતે સુખે,
આદેયાઃ કિંકૃતે ભોગાઃ કુમ્ભકઋણ ! ત્વયા વિના.

યાઃ સુહૃત્સુ વિપન્નેષુ મામુપૈષ્યન્તિ સંપદઃ,
તાઃ કિં મન્યુ-ક્ષતાઽઽભોગા ન વિપત્સુ વિપત્તયઃ.

"વિનઙ્ક્ષ્યતિ પુરી ક્ષિપ્રં, તૂર્ણમેષ્યન્તિ વાનરાઃ,
અ-સન્ધિત્સોસ્ તવે"ત્યેતદ્ વિભીષણ-સુભાષિતમ્.

"અર્થેન સંભૃતા રાજ્ઞા ન ભાષિષ્યામહે વયમ્,
સંયોત્સ્યામહ," ઇત્યેતત્ પ્રહસ્તેન ચ ભાષિતમ્.

માનુષો નામ પત્કાષી રાજાનં પુરુષાઽશિનામ્
યોધયિષ્યતિ સંગ્રામે દિવ્યાઽસ્ત્ર-રથ-દુર્જયમ્.

સન્નત્સ્યામ્યથવા યોદ્ધું, ન કોષ્યે સત્ત્વ-હીન-વત્,
અદ્ય તપ્ર્સ્યન્તિ માંસાઽદા, ભૂઃ પાસ્યત્યરિ-શોણિતમ્.

આકર્ક્ષ્યામિ યશઃ, શત્રૂનપનેષ્યામિ કર્મણા,
અનુભાવિષ્યતે શોકો મૈથિલ્યા ઽદ્ય પતિ-ક્ષયાત્.

મન્તૂયિષ્યતિ યક્ષેન્દ્રો, વલ્ગૂયિષ્યતિ નો યમઃ,
ગ્લાસ્યન્ત્ય-પતિ-પુત્રાશ્ ચ વને વાનર-યોષિતઃ.

સુખં સ્વપ્સ્યન્તિ રક્ષાંસિ, ભ્રમિષ્યન્તિ ચ નિર્ભયમ્,
ન વિક્રોક્ષ્યન્તિ રાક્ષસ્યો, નરાંશ્ ચા ઽત્સ્યન્તિ હર્ષિતાઃ.

પ્રાઙ્ મુહૂર્તાત્ પ્રભાતેઽહં ભવિષ્યામિ ધ્રુવં સુખી
આગામિનિ, તતઃ કાલે યો દ્વિતીયઃ ક્ષણોઽપરઃ

તત્ર જેતું ગમિષ્યામિ ત્રિદશેન્દ્રં સહાઽમરમ્,
તતઃ પરેણ ભૂયો ઽપિ લઙ્કામેષ્યામ્યમત્સરઃ"

તમેવ-વાદિનં મૂઢમિન્દ્ર્જિત્ સમુપાગતઃ
"યુયુત્સિષ્યે ઽહમિત્યેવં વદન્ રિપુ-ભયંકરઃ.

ના ઽભિજ્ઞા તે મહારાજ !, જેષ્યાવઃ શક્ર-પાલિતમ્
દૃપ્ત-દેવ-ગુણાઽઽકીર્ણ- માવાં સહ સુરાઽઽલયમ્,

ના ઽભિજ્ઞા તે, સ-યક્ષેન્દ્રં ભઙ્ક્ષ્યાવો યદ્ યમં બલાત્,
રત્નાનિ ચા ઽઽહરિષ્યાવઃ, પ્રાપ્સ્યાવશ્ ચ પુરીમિમામ્.

એષ પેક્ષ્યામ્યરીન્ ભૂયો, ન શોચિષ્યસિ રાવણ !
જગદ્ દ્રક્ષ્યસિ ની-રામમવગાહિષ્યસે દિશઃ.

સહ-ભૃત્યઃ સુરાઽઽવાસે ભયં ભૂયો વિધાસ્યસિ
પ્રણંસ્યત્યદ્ય દેવેન્દ્રસ્ ત્વાં, વક્ષ્યતિ સ સન્નતિમ્.

ભેષ્યતે મુનિભિસ્ ત્વત્તસ્ ત્વમધિષ્ઠાસ્યસિ દ્વિષઃ,
જ્ઞાસ્યે ઽહમદ્ય સંગ્રામે સમસ્તૈઃ શૂર-માનિભિઃ.

જ્ઞાયિષ્યન્તે મયા ચા ઽદ્ય વીરં-મન્યા દ્વિષદ્-ગણાઃ,
ગૂહિષ્યામિ ક્ષિતિં કૃત્તૈ- રદ્ય ગાત્રૈર્ વનાકસામ્.

આરોક્ષ્યામિ યુગાન્ત-વારિદ-ઘટા- સંઘટ્ટ-ધીર-ધ્વનિં નિર્યાસ્યન્ રથમચ્છ્રિત-ધ્વજ-ધનુઃ- ખડ્ગ-પ્રભા-ભાસુરમ્.
શ્રોષ્યસ્યદ્ય વિકીર્ણ-વૃક્ણ-વિમુખ- વ્યાપન્ન-શત્રૌ રણે તૃપ્તાંશ્ છોણિત-શોણ-ભીષણમુખાન્ ક્રવ્યાઽશિનઃ ક્રોશતઃ."