રાવણવધ · અધ્યાય 11

અથા ઽસ્તમાસેદુષિ મન્દ-કાન્તૌ પુણ્ય-ક્ષયેણેવ નિધૌ કલાનામ્
સમાલલમ્બે રિપુ-મિત્ર-કલ્પૈઃ પદ્મૈઃ પ્રહાસઃ કુમુદૈર્ વિષાદઃ

દૂરં સમારુહ્ય દિવઃ પતન્તં ભૃગોરિવેન્દું વિહિતોપકારમ્
બદ્ધા ઽનુરાગો ઽનુપપાત તૂર્ણં તારા-ગણઃ સંભૃત-શુભ્ર-કીર્તિઃ.

ક્વ તે કટાક્ષાઃ, ક્વ વિલાસવન્તિ પ્રોક્તાનિ વા તાનિ મમેતિ મત્વા
લઙ્કાઽઙ્ગનાનામવબોધ-કાલે લુલામનારુહ્ય ગતો ઽસ્તમિન્દુઃ.

માનેન તલ્પેષ્વ-યથા-મુખીના મિથ્યા-પ્રસુપ્તૈર્ ગમિત-ત્રિયામાઃ
સ્ત્રીભિર્ નિશાઽતિક્રમ-વિહ્વલાભિર્ દૃષ્ટે ઽપિ દોષે પતયો ઽનુનીતાઃ.

ઈર્શ્યા-વિરુગ્ણાઃ સ્થિર-બદ્ધ-મૂલા નિરસ્ત-નિઃશેષ-શુભ-પ્રતાનાઃ
આપ્યાયિતા નેત્ર-જલ-પ્રસેકૈઃ પ્રેમ-દ્રુમાઃ સંરુરુહુઃ પ્રિયાણામ્.

તતઃ સમાશઙ્કિત-વિપ્રયોગઃ પુનર્-નવીભૂત-રસો ઽવિતૃષ્ણઃ
સ્મરસ્ય સન્તં પુનરુક્ત-ભાવં ના ઽઽવર્તમાનસ્ય વિવેદ લોકઃ.

વૃત્તૌ પ્રકાશં હૃદયે કૃતાયાં સુખેન સર્વેન્દ્રિય-સંભવેન
સંકોચમેવા ઽસહમાનમસ્થા- દ-શક્ત-વદ્ વઞ્ચિત-માનિ ચક્ષુઃ

પીને ભટસ્યોરસિ વીક્ષ્ય ભુગ્નાંસ્ તનુ-ત્વચઃ પાણિ-રુહાન્ સુ-મધ્યા
ઇચ્છા-વિભઙ્ગાઽઽકુલ-માનસત્વાદ્ ભર્ત્રે નખેભ્યશ્ ચ ચિરં જુજૂરે.

સ્રસ્તાઽઙ્ગ-ચેષ્ટો વિનિમીલિતાઽક્ષઃ સ્વેદાઽમ્બુ-રોમોદ્ગમ-ગમ્ય-જીવઃ
અ-શેષ-નષ્ટ-પ્રતિભા-પટુત્વો ગાઢોપગૂઢો દયિતૈર્ જનો ઽભૂત્.

તમઃ, પ્રસુપ્તં મરણં, સુખં નુ, મૂર્ચ્છા નુ, માયા નુ મનોભવસ્ય,
કિં તત્ કથં વેત્યુપલબ્ધ-સંજ્ઞા વિકલ્પયન્તો ઽપિ ન સંપ્રતીયુઃ.

વક્ષઃ સ્તનાભ્યાં, સુખમાનનેન ગાત્રાણિ ગાત્રૈર્ ઘટયન્ન-મન્દમ્
સ્મરાઽતુરો નૈવ તુતોષ લોકઃ, પર્યાપ્તતા પ્રેમ્ણિ કુતો વિરુદ્ધા.

સ્રસ્તાઽઙ્ગ-યષ્ટિઃ પરિરભ્યમાણા સંદૃશ્યમાનાઽપ્યુપસંહૃતાઽક્ષી
અનૂઢમાના શયને નવોઢા પરોપકારૈક-રસૈવ તસ્થૌ.

આલિઙ્ગિતાયાઃ સહસા ત્રપા-વાંસ્ ત્રાસાઽભિલાષાઽનુગતો રતાઽઽદૌ
વિશ્વાસિતાયા રમણેન વધ્વા વિમર્દ-રમ્યો-મદનો બભૂવ.

સામોન્મુખેના ઽઽચ્છુરિતા પ્રિયેણ દત્તે ઽથ કાચિત્ પુલકેન ભેદે
અન્તઃ-પ્રકોપાઽપગમાદ્ વિલોલા વશીકૃતા કેવલ-વિક્રમેણ.

ગુરુર્ દધાના પરુષ-ત્વમન્યા કાન્તા ઽપિ કાન્તેન્દુ-કરાઽભિમૃષ્ટા
પ્રહ્લાદિતા ચન્દ્ર-શિલેવ તૂર્ણં ક્ષોભાત્ સ્રવત્-સ્વેદજલા બભૂવ.

શશાઙ્ક-નાથાઽપગમેન ધૂમ્રાં મૂર્ચ્છા-પરીતામિવ નિર્-વિવેકામ્
તતઃ સખીવ પ્રથિતાઽનુરાગા પ્રાબોધયત્ દ્યાં મધુરાઽરુણશ્રીઃ

અ-વીત-તૃષ્ણો ઽથ પરસ્પરેણ ક્ષણાદિવાઽઽયાત-નિશાઽવસાનઃ
દુઃખેન લોકઃ પરવાનિવા ઽગાત્ સમુત્સુકઃ સ્વપ્ન-નિકેતનેભ્યઃ

અર્ધોત્થિતાઽઽલિઙ્ગિત-સન્નિમગ્નો રુદ્ધઃ પુનર્ યાન્ ગમને ઽનભીપ્સુઃ
વ્યાજેન નિર્યાય પુનર્ નિવૃત્તસ્ ત્યક્તાઽન્ય-કાર્યઃ સ્થિત એવ કશ્ચિત્.

તાલેન સંપાદિત-સામ્ય-શોભં શુભાઽવધાનં સ્વર-બદ્ધ-રાગમ્
પદૈર્ ગતાઽર્થં નૃપ-મન્દિરેષુ પ્રાતર્ જગુર્ મઙ્ગલ-વત્ તરુણ્યઃ.

દુરુત્તરે પઙ્ક ઇવા ઽન્ધકારે મગ્નં જગત્ સન્તત-રશ્મિ-રજ્જુઃ
પ્રનષ્ટ-મૂર્તિ-પ્રવિભાગમુદ્યન્ પ્રત્યુજ્જહારેવ તતો વિવસ્વાન્.

પીતૌષ્ઠ-રાગાણિ હૃતાઽઞ્જનાનિ ભાસ્વન્તિ લોલૈરલકૈર્ મુખાનિ
પ્રાતઃ કૃતાઽર્થાનિ યથા વિરેજુસ્ તથા ન પૂર્વેદ્યુરલંકૃતાનિ.

પ્રજાગરાઽઽતામ્ર-વિલોચનાઽન્તા નિરઞ્જનાઽલક્તક-પત્ર-લેખાઃ
તુલ્યા ઇવા ઽઽસન્ પરિખેદ-તન્વ્યો વાસ-ચ્યુતાઃ સેવિત-મન્મથાભિઃ

આબદ્ધ-નેત્રાઽઞ્જન-પઙ્ક-લેશસ્ તામ્બૂલ-રાગં બહુલં દધાનઃ
ચકાર કાન્તો ઽપ્યધરો ઽઙ્ગનાનાં સહોષિતાનાં પતિભિર્ લઘુત્વમ્.

ચક્ષૂંષિ કાન્તાન્યપિ સાઽઞ્જનાનિ તામ્બૂલ-રક્તં ચ સ-રાગમોષ્ઠમ્
કુર્વન્ સ-વાસં ચ સુ-ગન્ધિ વક્ત્રં ચક્રે જનઃ કેવલ-પક્ષ-પાતમ્.

ક્ષતૈરસંચેતિત-દન્ત-લબ્ધૈઃ સંભોગ-કાલે ઽવગતૈઃ પ્રભાતે
અ-શઙ્કતા ઽન્યોન્ય-કૃતં વ્યલીકં વિયોગ-બાહ્યો ઽપિ જનો ઽતિરાગાત્

નેત્રેષુભિઃ સંયુત-પક્ષ્મ-પત્રૈઃ કર્ણાઽન્ત-કૃષ્ટૈરુરુ-કેશ-શૂલાઃ
સ્તનોરુ-ચક્રાસ્ તત-કર્ણ-પાશાઃ સ્ત્રી-યોદ્ધ-મુખ્યા જયિનો વિચેરુઃ

પયો-ધરાંશ્ ચન્દન-પઙ્ક-દિગ્ધાન્ વાસાંસિ ચા ઽમૃષ્ટ-મૃજાનિ દૃષ્ટ્વા
સ્ત્રીણાં સ-પત્ન્યો જહૃષુઃ પ્રભાતે મન્દાયમાનાઽનુશયૈર્ મનોભિઃ

સ્મરાઽઽતુરે ચેતસિ લબ્ધ-જન્મા રરાજ લોલોઽપિ ગુણાઽપહાર્યઃ
કુતૂહલાન્ નેત્ર-ગવાક્ષ-સંસ્થઃ પશ્યન્નિવા ઽન્યોન્ય-મુખાનિ રાગઃ

ગતે ઽતિભૂમિં પ્રણયે પ્રયુક્તા- ન-બુદ્ધિ-પૂર્વં પરિલુપ્તસંજ્ઞઃ
આત્માઽનુભૂતાનપિ નોપચારાન્ સ્મરાઽઽતુરઃ સંસ્મરતિ સ્મ લોકઃ

વસ્ત્રૈરનત્યુલ્બણ-રમ્ય-વર્ણૈર્ વિલેપનૈઃ સૌરભ-લક્ષ્મણીયૈઃ
આસ્યૈશ્ ચ લોકઃ પરિતોષ-કાન્તૈ- રસૂચયલ્ લબ્ધ-પદં રહસ્યમ્.

પ્રાતસ્તરાં ચન્દન-લિપ્ત-ગાત્રાઃ પ્રચ્છાદ્ય હસ્તૈરધરાન્ વદન્તઃ
શામ્યન્-નિમેષાઃ સુતરાં યુવાનઃ પ્રકાશયન્તિ સ્મ નિગૂહનીયમ્.

સામ્નૈવ લોકે વિજિતે ઽપિ વામે ! કિમુદ્યતં ભ્રૂ-ધનુર્-પ્રસહ્યમ્,
હન્તું ક્ષમો વા વદ લોચનેષુર્ દિગ્ધો વિષેણેવ કિમઞ્જનેન.

દન્તચ્છદે પ્રજ્વલિતાઽગ્નિ-કલ્પે તામ્બૂલ-રાગસ્ તૃણ-ભાર-તુલ્યઃ
ન્યસ્તઃ કિમિત્યૂચુરુપેત-ભાવા ગોષ્ઠીષુ નારીસ્ તરુણીર્ યુવાનઃ.

સુખાઽવગાહાનિ યુતાનિ લક્ષ્મ્યા શુચીનિ સંતાપ-હરાણ્યુરૂણિ
પ્રબુદ્ધ-નારી-મુખ-પઙ્ક-જાનિ પ્રાતઃ સરાંસીવ ગૃહાણિ રેજુઃ.

સંમૃષ્ટ-સિક્તાઽર્ચિત-ચારુ-પુષ્પૈ- રામોદ-વદ્-દ્રવ્ય-સુગન્ધ-ભાગૈઃ
લક્ષ્મીર્ વિજિગ્યે ભવનૈઃ સ-ભૃઙ્ગૈઃ સેવ્યસ્ય દેવૈરપિ નન્દનસ્ય.

અક્ષ્ણોઃ પતન્ નીલ-સરો-જ-લોભાદ્ ભૃઙ્ગઃ કરેણા ઽલ્પ-ધિયા નિરસ્તઃ
દદંશ તામ્રાઽમ્બુ-રુહાઽભિસન્ધિસ્ ત્ર્ણાઽઽતુરઃ પાણિ-તલે ઽપિ ધૃષ્ણુઃ.

વિલોલ-તાં ચક્ષુષિ હસ્ત-વેપથું ભ્રુવોર્ વિભઙ્ગં સ્તન-યુગ્મ-વલ્ગિતમ્
વિભૂષણાનાં ક્વણિતં ચ ષટ્-પદો ગુરુર્ યથા નૃત્ય-વિધૌ સમાદધે.

અથા ઽનુકૂલાન્ કુલ-ધર્મ-સંપદો વિધાય વેશાન્ સુ-દિવઃ પુરી-જનઃ.
પ્રબોધ-કાલે શાત-મન્યુ-વિદ્વિષઃ પ્રચક્રમે રાજ-નિકેતનં પ્રતિ.

શૈલેન્દ્ર-શૃઙ્ગેભ્ય ઇવ પ્રવૃત્તા વેગાજ્ જલૌઘાઃ પુર-મન્દિરેભ્યઃ
આપૂર્ય રથ્યાઃ સરિતો જનૌઘા રાજાઽઙ્ગનાઽમ્ભોધિમપૂરયન્ત.

પ્રબોધ-કાલાત્ ત્રિદશેન્દ્ર-શત્રોઃ પ્રાગૂર્ધ્વ-શોષં પરિશુષ્યમાણાઃ
હીના મહાન્તશ્ ચ સમ-ત્વમીયુર્ દ્વાસ-સ્થૈરવજ્ઞા-પુરુષાઽક્ષિ-દૃષ્તાઃ.

ગુરૂરુ-ચઞ્ચત્-કર-કર્ણ-જિહ્વૈ- રવજ્ઞયા ઽગ્રાઽઙ્ગુલિ-સંગૃહીતૈઃ
રક્ષામ્સ્યનાયાસ-હૃતૈરુપાસ્થુઃ કપોલ-લીનાઽલિ-કુલૈર્ ગજેન્દ્રૈઃ.

નિકૃત્ત-મત્ત-દ્વિપ-કુમ્ભ-માંસૈઃ સંપૃક્ત-મુક્તૈર્ હરયોઽગ્ર-પાદૈઃ
આનિન્યિરે શ્રેણિકૃતાસ્ તથા ઽન્યૈઃ પરસ્પરં વાલધિ-સન્નિબદ્ધાઃ

ઉપેક્ષિતા દેવ-ગણૈસ્ ત્રસદ્ભિર્ નિષા-ચરૈર્ વીત-ભયૈર્ નિકૃત્તાઃ
તસ્મિન્નદૃશ્યન્ત સુર-દ્રુમાણાં સ-જાલ-પુષ્પ-સ્તબકાઃ પ્રકીર્ણાઃ.

નિરાકરિષ્ણુર્ દ્વિજ-કુઞ્જરાણાં તૃણીકૃતાઽશેષ-ગુણોઽતિ-મોહાત્
પાપાઽશયાનભ્યુદયાઽર્થમાર્ચીત્ પ્રાગ્ બ્રહ્મ-રક્ષઃ-પ્રવરાન્ દશાઽઽસ્યઃ

માયાવિભિસ્ ત્રાસ-કરૈર્ જનાના- માપ્તૈરુપાદાન-પરૈરુપેતઃ
સતાં વિઘાતૈક-રસૈરવિક્ષત્ સદઃ પરિક્ષોભિત-ભૂમિ-ભાગમ્.

વિઘૃત-નિશિત-શસ્ત્રૈસ્ તદ્ યુતં યાતુધાનૈ- રુરુ-જઠર-મુખીભિઃ સંકુલં રાક્ષસીભિઃ
શ્વગણિ-શત-વિકીર્ણં વાગુરા-વન્ મૃગીભિર્ વનમિવ સ-ભયાભિર્ દેવ-બન્દીભિરાસીત્.

જલદ ઇવ તડિત્વાન્ પ્રાજ્ય-રત્ન-પ્રભાભિઃ પ્રતિ-કકુભમુદસ્યન્ નિસ્વનં ધીર-મન્દ્રમ્
શિખરમિવ સુમેરોરાસનં હૈમમુચ્ચૈર્ વિવિધ-મણિ-વિચિત્રં પ્રોન્નતં સો ઽધ્યતિષ્થત્