રત્નત્રયપરીક્ષા · શ્લોક 41-60

જલાદિક્ષિતિપર્યન્તં તત્ત્વજાતમસૂત સા
અવિશુદ્ધજડત્વેન માયામાર્ગતયા તથા ॥

દુઃખાનુષઙ્ગાન્માયેય કાર્માણવમલાન્વયૈઃ
સકલાણૂપભોગ્યત્વાત્ પરિણામોદયૈરપિ ॥

માયા જડાન્તરવ્યાપ્તા પરિણામવતી ચ યત્
નિષ્પાદને કલાદીનાં શરીરાદિસમન્વિતમ્ ॥

પુરુષં ગમયેદેવ પરાધીનમસંશયમ્
સુવર્ણમિવ કર્મારં મકુટોત્પાદકર્મણિ ॥

સૈષા વિકલ્પવિજ્ઞાન ગોચરૈવ સતી ચ યત્
ક્ષોભ્યતે ઽનન્તનાથેન કુમ્ભકારેણ મૃદ્ યથા ॥

સવિકલ્પકવિજ્ઞાનં ચિતેઃ શબ્દાનુવેધતઃ
સ તુ શબ્દશ્ચતુર્ધા વાગ્ વૈખર્યાદિવિભેદતઃ ॥

જાયતે બિન્દુસંક્ષોભાદ્ અનન્તસ્યાર્થદર્શને
વિદ્યાશરીરો ભગવાન્ અનન્તઃ ક્ષોભકો મતઃ ॥

માયાયાઃ સા ચ વિદ્વદ્ભિર્ બૈન્દવં તત્ત્વમુચ્યતે
અતો ન માયોપાદાનં તથૈવાયં મહેશ્વરઃ ॥

ચેતનત્વાદવૃત્તિત્વાત્ પરિણામાત્ તતસ્તથા
આત્મા શક્તિશ્ચ વિજ્ઞેયૌ વિસ્તરો ઽત્રૈવ વક્ષ્યતે ॥

ઇતો ઽપિ લક્ષ્યતે બિન્દુર્ અણુવૈષમ્યદર્શનાત્
દૃશ્યન્તે પુદ્ગલાઃ કેચિદ્ અલ્પજ્ઞાનક્રિયાન્વિતાઃ ॥

તેભ્યો ઽધિકાઃ પરે ઽન્યે તુ સર્વજ્ઞા બલશાલિનઃ
પુદ્ગલશ્ચેતનો નિત્યો વિકારરહિતો મતઃ ॥

વિકારિત્વે જડાનિત્ય ભાવઃ સ્યાદ્ ઘટકુડ્યવત્
તથૈવ ચ ચિતિઃ શક્તિસ્ તયોરપ્યવિકારિણોઃ ॥

બહુધા યદવસ્થાનં તદુપાધિવશાદ્ ભવેત્
સમ્પૃક્તા ચિદણોર્યેન માયાદ્યર્થાવલોકને ॥

યદુપાધેર્વિચિત્રા ચ સ બિન્દુર્બહુવૃત્તિકઃ
ન કર્મણાણોર્વૈચિત્ર્યમ્ અનપેક્ષેણ જાયતે ॥

વૈચિત્ર્યમપિ ભોગસ્ય સાપેક્ષેણૈવ તેન યત્
કર્મોપભોગં કુરુતે વૈચિત્ર્યં ચન્દનાદયઃ ॥

તદેવ યદિ તત્કુર્યાત્ કિં તૈરિતિ વિલુપ્યતામ્
પ્રવૃત્તિઃ સર્વભૂતાનાં ત્યાગોપાદાનકારણમ્ ॥

કિઞ્ચાતિશાયિકં પ્રાહુસ્ તમમ્બરમનશ્વરમ્
શિવાનામસમૈશ્વર્ય ભાજાં ભોગાધિકારયોઃ ॥

જ્યોતિર્ગણાનામાકાશમ્ ઇવ ભૂતાદિકારણમ્
બિન્દુરેવ વિકલ્પાખ્યાં સવિકલ્પકબુદ્ધિષુ ॥

સ્વવૃત્તિભેદસમ્ભેદૈર્ ઉલ્લિખન્ લભતે ચિતિમ્
ન ચાયં ભાવનાસંજ્ઞઃ સંસ્કારો ઽધ્યક્ષભાવતઃ ॥

સંસ્કારાઃ સ્મૃતિલિઙ્ગા હિ નાસ્મત્પ્રત્યક્ષગોચરાઃ
ન બુદ્ધેઃ પરિણામો વા માયોર્ધ્વમપિ સમ્ભવાત્ ॥