રસસંકેતકલિકા · અધ્યાય 5

ર્સ્ક્, 5
વિષં વ્યોષં હરિદ્રાબ્દં નિમ્બપત્રં વિડઙ્ગકમ્ ।
ગુટી છાગામ્બુના બદ્ધા સ્યાજ્જયા યોગવાહિકા

સૂતાર્કયોર્વિષં ગન્ધં વિઙ્ગંગાગ્ન્યબ્દકેસરમ્ ।
રેણુકા ગ્રન્થિકં બોલં સર્વેષાં દ્વિગુણં ગુડમ્

કોલપ્રમાણાં ગુટિકાં ભક્ષયેત્પ્રાતરેવ હિ ।
કાસે શ્વાસે ક્ષયે ગુલ્મે પ્રમેહે વિષમજ્વરે

શોકે પાણ્ડ્વામયે કુષ્ઠે ગ્રહણ્યર્શોભગન્દરે ।
વિજયાગુટિકા હ્યેષા રુદ્રપ્રોક્તાધિકા ગુણૈઃ

અઙ્કોલાગ્ની ચ ગન્ધોષણરસવિષકં પિત્તભાજં ક્રમાત્તત્સામુદ્રં ચાર્કદુગ્ધૈસ્ત્રિભિરથ પુટિતં નિમ્બુતોયૈર્વિમર્દ્ય ।
કૃત્વા ગુઞ્જાસમાનામ્ ઇષુશરરસદિગ્વહ્નિબાણેષુદિગ્ભિર્ દદ્યાચ્છ્લેષ્માનિલાર્શો જ્વરં જઠરં કફેતાં વટીં શઙ્કરાખ્યામ્

ચિઞ્ચાક્ષારપલં પટુવ્રજપલં નિમ્બૂરસૈઃ કલ્કિતં તસ્મિઞ્છઙ્ખપલં પ્રતપ્તમસકૃન્નિર્વાપ્ય શીર્ણાવધિમ્ ।
હિઙ્ગુવ્યોષપલં રસામૃતબલીન્નિક્ષિપ્ય નિષ્કાંશકાન્ બદ્ધા શઙ્ખવટી ક્ષયગ્રહણિકાગુલ્માંશ્ચ શૂલં જયેત્

રસં કૃષ્ણાભયા ત્વક્ષં વાસા ભાર્ગી ક્રમોત્તરમ્ ।
તત્સમં ખાદિરં સારં બબ્બૂલક્વાથભાવિતમ્

એકવિંશતિવારાંશ્ચ મધુનાક્ષમિતા વટી ।
કાસં શ્વાસં ક્ષયં હિક્કાં હન્ત્યેષા કાસકર્તરી

વ્યોષગ્રન્થિ વચાગ્નિ હિંગુ જરણદ્વન્દ્વં વિષં નિમ્બુકં દ્રાવૈર્ આર્દ્રકૈર્ અસેર્વિમૃષિતં તુલ્યૌ મરીચોપમા ।
વર્તિઃ સા વિનિહન્તિ શૂલમખિલં સર્વાઙ્ગજં મારુતમ્ વહ્નિં ચાશુ કરોતિ વાડવસમં સૂર્યપ્રભાવાભિધા

એલા સકર્પૂરસિતા સધાત્રી જાતીફલં શાલ્મલિગોક્ષુરૌ ચ ।
સૂતેન્દ્રવઙ્ગાયસભસ્મ સર્વમ્ એતત્સમાનં પરિભાવયેચ્ચ

ગુડૂચિકા શાલ્મલિકા કષાયૈર્ નિષ્કાર્ધમાના મધુના તતશ્ચ ।
બદ્ધા ગુટી ચન્દ્રકલેતિ સંજ્ઞા મેહેષુ સર્વેષુ નિયોજનીયા

હિઙ્ગુલં ચ ચતુર્જાતં લવઙ્ગૌષધચન્દનમ્ ।
જાતિજં કેસરં કૃષ્ણા ત્વાકલ્લમહિફેનકમ્

કસ્તૂરીન્દુસમં સર્વં તત્સમે વિજયાસિતે ।
ક્ષૌદ્રૈઃ કોલમિતા કાર્યા ગુટી ભોગપુરન્દરી

શુક્રસ્તમ્ભકરી હ્યેષા બલમાંસવિવર્ધિની ।
નરશ્ચટકવદ્ ગચ્છેચ્છતવારં સ્થિરેન્દ્રિયઃ

વઙ્ગં કાસીસકં કૃષ્ણા ગુઞ્જાતુલ્યાર્દ્રકામ્બુના ।
કફવાતામયં હન્તિ ગુટી નાગાર્જુનાભિધા

ત્રિફલા વિડઙ્ગસોમાભલ્લાતકવહ્નિવિશ્વાનામ્ ।
અષ્ટૌ શુક્લવચાયા ભાગાઃ સ્યુઃ સદ્વિષસ્યૈકઃ ।
એતત્સર્વં ગોજલપિષ્ટં વટિકાસ્તુ ચણકાભાઃ ।
છાયાશુષ્કા દેયા ત્રિદ્વ્યેકચતુઃક્રમાદ્ વિજ્ઞૈઃ

સાર્પવિસૂચિગદાર્તે દુષ્ટાજીર્ણહતે ત્રિદોષેઽપિ ।
સદ્યો જીવતિ પુરુષો મૃતોઽપિ ગુટિકાપ્રભાવેણ

મૂલેન પત્રેણ ફલેન વાપિ વ્યોષાન્વિતા યા કિતવોદ્ભવેન ।
બદ્ધા ગુટી સા સહસૈવ હન્તિ સોન્માદદોષત્રયદુષ્ટવાતાન્

કટ્ફલામ્બુગિલં કૃષ્ણાં હિઙ્ગુલં બોલટઙ્કણમ્ ।
ગુડેન ગુટિકા શાણમિતા સા નવમેઽહ્નિ

ઉષ્ણોદકેન દાતવ્યા સદ્યો ઽલર્કવિષાપહા ।
ગરભૃઙ્ગોષણં ચૂર્ણં સાજ્યં વા તદ્વિષાપહમ્

રસરાજશુલ્વગન્ધકસુરતિક્તૈઃ પીતભૃઙ્ગમરિચૈશ્ચ ।
બ્રાહ્મીદ્વિતયરસાઢ્યા ગુટિકાઃ કાર્યાશ્ચણકાભાઃ

એકા દેયા પ્રથમં ત્રિદોષવિકલસ્ય મૂર્છિતસ્યાપિ ।
અન્યા મુહૂર્તપરતઃ પ્રહરાદ્ અન્યાપરા નૈવ

જીવતિ મૃતોઽપિ પુરુષસ્ ત્રિદોષજાન્વિતતન્દ્રિકાયુક્તઃ ।
શ્રીનાગાર્જુનગદિતા ગુટિકા મૃતસંજીવનીખ્યાતા

એલવાલુકાભયાબોલમિન્દ્રા ગુગ્ગુલુસંયુતા ।
સ્નુહીક્ષીરેણ ગુટિકા શોથિની જ્વરનાશિની

વરા વ્યોષં વરં તુત્થં યષ્ટી વેલ્લાર્કવારિજમ્ ।
રોધ્રં રસાઞ્જનં ચૂર્ણં વર્તિઃ કાર્યા નભોઽમ્બુના

સદ્યોઽક્ષિકોપં સ્તન્યેન તિમિરં રોધ્રતોયતઃ ।
કિંશુકસ્ય રસાદ્ધન્તિ બિલ્લં પુષ્પં ચ રક્તતામ્

પટલં વસ્તમૂત્રેણ સ્તમ્ભે પાટલિપતને ।
નાગાર્જુનેન લિખિતા સર્વનેત્રામયાપહા

વ્યોષં વરા વરં હિઙ્ગુ તિક્તોગ્રા નક્તમાલકઃ ।
ગૌરી કટુ ત્વજામૂત્રૈશ્ છાયાશુષ્કા ગુટીકૃતા

અપસ્મારસ્મૃતિભ્રંશમુન્માદં શિરસો રુજમ્ ।
નક્તાન્ધ્યં તિમિરં હન્તિ દોષં ભૂતાદિકં ભ્રમમ્

એકદ્વિત્રિચતુર્થાખ્યં મઞ્જનાજ્ જ્વરમેવ ચ ।
સન્નિપાતં ત્વચૈતન્યં નાશયેત્ સુપ્રચેતનમ્

સૈન્ધવેન યુક્તં વજ્રીક્ષીરમ્ અગ્નિવિપાચિતમ્ ।
દ્વિવલ્લમુષ્ણકૈઃ પીતં વિરેકાજ્જ્વરનાશનમ્

લવણં ભાનુદુગ્ધેન સકૃદ્ભાવિતમાતપે ।
ગવ્યેન પયસા પીતં કર્ષાર્ધં વાન્તિકારકમ્

સૂતેન્દ્રં બલિતાલકં ચ કુનટી ખલ્વે સમાંશં દિનં સૌવીરેણ વિમર્દ્ય તેન વસનં વર્તીકૃતં લેપયેત્ ।
તૈલેન પ્રવિલેપિતં ચ બહુશો વહ્નિં તતો દીપયેત્ તસ્માદ્યદ્ગલિતં તુ તૈલમસિતં તેનાઙ્ગલેપઃ કૃતઃ

જઙ્ઘાબાહુકરાગ્રપાદશિરસાં કમ્પાનશેષાઞ્જયેત્ કુષ્ઠં તીવ્રભગન્દરં વ્રણગણાન્રોગાન્મહાગૃધ્રસીમ્ ।
અન્યાન્ રોગગણાંશ્ચ વાતજનિતાન્નાડીવ્રણાન્દુસ્તરાન્ ।
વિખ્યાતં ભુવનત્રયે ગદહરં વાતારિતૈલં મહત્

રામઠં નિમ્બપત્રાણિ ફેનઃ સાગરસંભવઃ ।
એતાનિ સમભાગાનિ તદ્વદ્દેયં સિતં વિષમ્

ગોમૂત્રેણ સમાયુક્તં કટુતૈલં વિપાચયેત્ ।
તેનૈવ પૂરયેત્કર્ણં નરકુઞ્જરવાજિનામ્

કર્ણરોગં નિહન્ત્યાશુ લેપનાચ્છિરસો ગદાન્ ।
નામ્ના કર્ણામૃતં તૈલં બ્રહ્મણા નિર્મિતં સ્વયમ્

કસ્તૂરીન્દુશ્ચ બાહ્લીકં નખં માંસી ચ સર્જકમ્ ।
મુસ્તાગુરુ સિતા સર્વં ક્રમવૃદ્ધં સમં પુરમ્

સ્તોકં સ્તોકં ક્ષિપેત્તૈલં દિનૈકમથ કુટ્ટયેત્ ।
વર્તિં નિર્વાપયેત્ દીપ્તાં દિવ્યં ધૂમં વિમુઞ્ચતિ

સર્વદેવપ્રિયઃ સર્વઃ મન્ત્રસિદ્ધિપ્રદાયકઃ ।
સ્નાને વસ્ત્રે રતાગારે ધૂપોઽયં રાજવલ્લભઃ ।
ભ્વગ્નિતિથિમિતે વર્ષે ચામુણ્ડો યોગિનીપુરે ।
રસસંકેતકલિકાં કૃતવાન્ ઇષ્ટસિદ્ધિદામ્