રસાર્ણવ · અધ્યાય 8

મહારસાનાં લોહાનાં રત્નાનાં ચ સુરેશ્વર
રાગસંખ્યાં તથા બીજ સાધનં ચ વદ પ્રભો ॥

મહારસેષુ દ્વિગુણસ્ તામ્રરાગઃ સુરેશ્વરિ
ગિરિદોષે ક્ષયં નીતે સૂતકં રઞ્જયન્તિ તે ॥

સસ્યકશ્ચપલશ્ ચૈવ રાજાવર્તશ્ચ માક્ષિકઃ
વિમલો ગૈરિકં ચૈષામ્ એકૈકં દ્વિગુણં ભવેત્ ॥

ભ્રામકાદિષુ કાન્તેષ્વપ્ય્ એકદ્વિત્રિગુણો હિ સઃ
એકૈકમભ્રકે ચૈવ શ્વેતપીતારુણઃ સિતે ॥

અષ્ટાદશસહસ્રાણિ સ્થિતા રાગાશ્ચ ગન્ધકે
અયુતં દરદે દેવિ શિલાયાં દ્વિસહસ્રકમ્ ॥

રસકે સપ્તસાહસ્રં કઙ્કુષ્ઠે તુ ચતુષ્ટયમ્
રસગર્ભે પ્રકાશન્તે જારણં તુ ભવેદ્યદિ ॥

દ્વાદશાગ્રં શતં પઞ્ચ નાગે રાગા વ્યવસ્થિતાઃ
શતહીનં સહસ્રં તુ વઙ્ગે રાગા વ્યવસ્થિતાઃ ॥

રાગાણાં શતપઞ્ચાશત્ શુલ્વમધ્યે વ્યવસ્થિતાઃ
રક્તપીતાશ્ચ શુક્લાશ્ચ હેમ્નિ રાગાશ્ચ ષોડશ ॥

રાગાઃ ષષ્ટિસહસ્રાણિ શક્રનીલે વ્યવસ્થિતાઃ
મહાનીલે ચ દેવેશિ તે રાગા દ્વિગુણાઃ સ્થિતાઃ ॥

માણિક્યે તુ સુરેશાનિ રાગા લક્ષત્રયોદશ
ગજવારિસમુત્પન્નં રત્નં મુક્તાફલં વિદુઃ ॥

ગજે ત્રીણિ સહસ્રાણિ ષટ્સહસ્રાણિ વારિજે
નવલક્ષં ચ રાગાણાં પદ્મરાગે વ્યવસ્થિતાઃ ॥

ભેદયેત્ સર્વલોહાનિ યચ્ચ કેન ન ભિદ્યતે
તદ્વજ્રં તસ્ય દેવેશિ રાગં લક્ષદ્વયં વિદુઃ ॥

ષોડશૈવ સહસ્રાણિ પુષ્પરાગે વ્યવસ્થિતાઃ
પાદોનલક્ષરાગાસ્તુ પ્રોક્તા મરકતે પ્રિયે ॥

રાગસંખ્યાં ન જાનાતિ સંક્રાન્તસ્ય રસસ્ય તુ
અધિકં મારયેલ્લોહં હીનં ચૈવ પ્રકાશયેત્ ॥

માનવેન્દ્રઃ પ્રકુર્વીત યો હિ જાનાતિ પાર્વતિ
શતકોટિપ્રમાણેન રાગસંખ્યાં પ્રકલ્પયેત્
સ્પર્શનં ચૈવમાલોક્ય શતકોટિસ્તુ વિધ્યતે ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ બીજાનાં સાધનં પ્રિયે
હેમતારવશાદ્બીજં દ્વિવિધં તાવદીશ્વરિ ॥

પીતારુણૈર્હેમબીજં તારબીજં સિતૈર્ભવેત્
કલ્પિતં રઞ્જિતં પક્વમ્ ઇતિ ભૂયસ્ત્રિધા ભવેત્ ॥

કલ્પિતં દ્વિવિધં તચ્ચ શુદ્ધમિશ્રવિભેદતઃ ॥

રસોપરસલોહાનાં બીજાનાં કલ્પનં પૃથક્
શુદ્ધં મિશ્રં તુ સંયોગાત્ યથાલાભં સુરેશ્વરિ ॥

સત્ત્વમાવર્તિતં વ્યોમ્નિ શોધિતં કાચટઙ્કણૈઃ
ચિઞ્ચાફલામ્લનિર્ગુણ્ડી પત્ત્રકલ્કનિષેચનૈઃ
પક્વં નિવિડિતં દેવિ રસપિષ્ટિક્ષમં ભવેત્ ॥

સ્નેહક્ષારામ્લવર્ગૈશ્ચ શિલાયાશ્ચ પુટત્રયાત્
મૃતાહે ધૂપનાયન્ત્રે ધૂપગન્ધાનુલેપનાત્
વઙ્ગસ્યાપિ વિધાનેન તાલકસ્ય હતસ્ય વા ॥

તાપ્યહિઙ્ગુલયોર્વાપિ હતે ચ રસકસ્ય વા
રસગર્ભે દ્રવેત્ કૃષ્ણં પત્ત્રં કનકતારયોઃ ॥

સંકરાખ્યં તુ દુર્મેલ્યં પ્રિયે મૃદુખરાહ્વયમ્
તતઃ સંમૃદિતં દેવિ દ્વંદ્વમેલાપનં દ્રુતમ્
ભવેત્ સમરસં ગર્ભે રસરાજસ્ય ચ દ્રવેત્ ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વંદ્વમેલાપનં શૃણુ ॥

વર્ષાભૂકદલીકન્દ કાકમાચીપુનર્નવાઃ
ચૂર્ણં નરકપાલં ચ ગુઞ્જાટઙ્કણસંયુતમ્
ક્ષીરતૈલેન સુધ્માતં હેમાભ્રં મિલતિ પ્રિયે ॥

અનેનૈવ વિધાનેન તારાભ્રમપિ મેલયેત્ ॥

વઙ્ગમાવર્ત્ય દેવેશિ પુનઃ સૂતકયોજિતમ્
કદલીકન્દતોયેન મર્દયેટ્ટઙ્કણાન્વિતમ્
અન્ધમૂષાગતં ધ્માતં વઙ્ગાભ્રં મિલતિ ક્ષણાત્ ॥

ચૂર્ણં નરકપાલસ્ય સ્ત્રીસ્તન્યં વનશિગ્રુકમ્
ગુઞ્જાટઙ્કણસંયુક્તં વઙ્ગાભ્રં મિલતિ ક્ષણાત્ ॥

અભ્રકં ચૂર્ણયિત્વા તુ કાકમાચીરસપ્લુતમ્
કપિત્થતોયસંસ્પૃષ્ટં રસટઙ્કણસંયુતમ્
વઙ્ગપત્ત્રાન્તરન્યસ્તં ધ્માતં વઙ્ગાભ્રકં મિલેત્ ॥

આવર્ત્ય કટુતૈલેન ભસ્માપામાર્ગજં ક્ષિપેત્
વઙ્ગાભ્રં હરિતાલં ચ નાગાભ્રે તુ મનઃશિલાઃ ॥

હેમાભ્રં નાગતાપ્યેન તારાભ્રં વઙ્ગતાલકાત્
ગન્ધકેન તુ શુલ્વાભ્રં તીક્ષ્ણાભ્રં સિન્ધુહિઙ્ગુલાત્
વઙ્ગાભ્રં હરિતાલેન નાગાભ્રં શિલયા મિલેત્ ॥

લાઙ્ગલી ચામરીકેશં કાર્પાસાસ્થિકુલત્થકમ્
ભૂલતા ચાશ્મદલની સ્ત્રીસ્તન્યં સુરગોપકઃ ॥

એતત્પ્રલિપ્તમૂષાયાં સુધ્માતાસ્તીવ્રવહ્નિના
કાન્તાભ્રશૈલવિમલા મિલન્તિ સકલાન્ ક્ષણાત્ ॥

લતાછુછુન્દરીમાંસં વિષટઙ્કણયોજિતમ્
મૂષાલેપેન કુરુતે સર્વદ્વંદ્વેષુ મેલનમ્ ॥

અભ્રકં સુરસા શૃઙ્ગં મણ્ડૂકસ્ય વસા વિષમ્
ગુઞ્જાટઙ્કણયોગેન સર્વસત્ત્વેષુ મેલનમ્ ॥

ટઙ્કણોર્ણાગિરિજતુ કર્ણાખ્યામલકર્કટૈઃ
મિલન્તિ સર્વદ્વંદ્વાનિ સ્ત્રીસ્તન્યપરિપેષિતૈઃ ॥

ધાતકીગુગ્ગુલુગુડ સર્જયાવકટઙ્કણૈઃ
સ્ત્રીસ્તન્યપેષિતૈઃ સર્વં દ્વંદ્વજં તુ રસાયને ॥

ખસત્ત્વં સૂક્ષ્મચૂર્ણં તુ પૂર્વકલ્કેન સંયુતમ્
અન્ધમૂષાગતં ધ્માતં સંકરં મિલતિ ક્ષણાત્ ॥

વાપિતં તાપ્યરસક સસ્યકૈર્દરદેન ચ
ખસત્ત્વં સ્યાન્નિબદ્ધં ચ દૃઢં ધ્માતં મિલેત્તતઃ ॥

રસોપરસલોહાનિ સર્વાણ્યેકત્ર ધામયેત્
અન્યોન્યં દ્વંદ્વતાં યાન્તિ દ્રવન્તિ સલિલં યથા ॥

બીજાનિ કલ્પિતાન્યેવં રઞ્જિતાનિ પરં શૃણુ ॥

ઘનં માક્ષિકચૂર્ણેન શુલ્વચૂર્ણેન રઞ્જિતમ્
દ્વંદ્વિતં તાપ્યસત્ત્વેન રસરાજસ્ય રઞ્જનમ્ ॥

આરક્તવલ્લીગોમૂત્રઃ બહુધા પરિભાવિતૈઃ
કુનટીગન્ધપાષાણૈર્ હેમમાક્ષિકહિઙ્ગુલૈઃ ॥

વાપિતં સેવિતં રક્ત ગણૈઃ સ્નેહૈર્મૃતં તતઃ
રઞ્જનં રસરાજસ્ય તીક્ષ્ણતામ્રૌ વિશેષતઃ ॥

કેવલં વિમલં તામ્રં વાપિતં દરદેન ચ
કુરુતે ત્રિગુણં જીર્ણં લાક્ષાભં નિર્મલં રસમ્ ॥

રસકં દ્વિગુણં દત્ત્વા તામ્રં સુધ્માતમીશ્વરિ
કૃષ્ણાભ્રકસ્ય ચૂર્ણં ચ રક્તવર્ગૈર્ મુહુઃ પુટૈઃ ॥

તાપ્યેન વા મૃતં હેમ ત્રિગુણેન નિવાપિતમ્
ભાણ્ડિકાયાં તુ રસકં તાપ્યસૈન્ધવસંયુતમ્ ॥

ઇન્દ્રગોપનિભં યાવત્ સર્વં દ્વિગુણજારણાત્
દ્રુતં હેમનિભં સૂતં કુરુતે નાત્ર સંશયઃ ॥

અભ્રકં હેમ તામ્રં ચ શિલયા માક્ષિકેણ ચ
ગૈરિકેણ ચ મુખ્યેન રસકેન ચ રઞ્જયેત્ ॥

બીજાનિ રઞ્જિતાન્યેવં પક્વબીજાન્યતઃ શૃણુ ॥

મહારસાનુપરસાન્ તીક્ષ્ણલોહાનિ ચ ક્ષિપેત્
સમાંશં સમમાક્ષીકં ગન્ધકાવાપયોગતઃ ॥

શતશો વાપયેદેતત્ અક્ષીણં સાવશેષિતમ્
સમાંશં રસરાજસ્ય ગર્ભે દ્રવતિ નિશ્ચિતમ્ ॥

તદેતદ્વિષ્ટિકાસ્તમ્ભે જારણાયાં સુરેશ્વરિ
રઞ્જને રસરાજસ્ય સારણાયાં ચ શસ્યતે ॥

તદેવ શતશો રક્ત ગણૈઃ સ્નેહૈર્નિષેચિતમ્
અધિકં શસ્યતે તેષુ સહસ્રાંશેન વેધકૃત્ ॥

નિર્વ્યૂઢં નાગવઙ્ગાભ્યાં ક્રિયાયાં હેમતારયોઃ
ખસત્ત્વં રવિણા યોજ્યં દ્વંદ્વિતં સ્યાદ્રસાયને ॥

સસ્નેહક્ષારપઞ્ચામ્લૈઃ રસૈસ્તૈસ્તાલકાદિભિઃ
સમદ્વિત્રિગુણાન્ તામ્રે વાહયેદ્વઙ્ગપન્નગાન્ ॥

રક્તસ્નેહનિષિક્તં તદ્ રસાકૃષ્ટિરિતિ સ્મૃતમ્ ॥

માક્ષિકં ગન્ધપાષાણં હરિતાલં મનઃશિલામ્
વૈક્રાન્તકં કાન્તમુખ્યં સસ્યકં વિમલાઞ્જનમ્
રસકં વાપિતં શશ્વચ્ ચૂર્ણિતં હેમ્નિ વાહયેત્ ॥

લોહપર્પટિકાતાપ્ય કઙ્કુષ્ઠવિમલાભ્રકૈઃ
મૃતશુલ્વશિલાસત્ત્વ સ્નુહ્યર્કક્ષીરહિઙ્ગુલૈઃ
નાગો નિર્જીવતાં યાતિ પુટયોગૈઃ પુનઃ પુનઃ ॥

રસતાલકશઙ્ખાભ્ર ચિઞ્ચાક્ષારૈસ્તથા ત્રપુઃ
મૃતં નાગં મૃતં વઙ્ગં શુલ્વં તીક્ષ્ણં ચ વા મૃતમ્
એકૈકમુત્તમે હેમ્નિ વાહયેત્ સુરવન્દિતે ॥

નિરુત્થે પન્નગે હેમ્નિ નિર્વ્યૂઢે શતશો ગણે
ગોરોચનાનિભં ધામ ભાસ્કરે તારસંનિભમ્ ॥

તીક્ષ્ણાભ્રકં રવિસમં માક્ષિકં દ્વિગુણં તથા
આવર્તિતં ચૂર્ણિતં ચ મારિતં સપ્તભિઃ પુટૈઃ ॥

વ્યૂઢે શતગુણે હેમ્નિ તદ્બીજં જારયેત્ સમમ્
ચન્દ્રાર્કપત્ત્રલેપેન શતભાગેન વેધયેત્ ॥

ઊર્ધ્વાધો માક્ષિકં દત્ત્વા શુલ્વં હેમસમં ભવેત્
એવં દશગુણં વ્યૂઢં બીજં કારણસંનિભમ્ ॥

રસકાભ્રં કાન્તતામ્રે ભાગવૃદ્ધ્યા ધમેત્તતઃ
માક્ષિકેણ હતં તચ્ચ બીજે નિર્વાહયેત્ પ્રિયે ॥

દ્વાત્રિંશદ્ગુણિતં હેમ્નિ નાગં તાપ્યં હતં વહેત્
ત્રિંશદ્ગુણશિલાવાપં નાગબીજમુદાહૃતમ્ ॥

તાપ્યતાલકવાપેન સત્ત્વં પીતાભ્રકસ્ય તુ
બીજે નિર્વાહયેદ્ એતત્ યોષામૃષ્ટસ્ય વેધકમ્ ॥

નાગઃ કરોતિ મૃદુતાં નિર્વ્યૂઢસ્તાં ચ રક્તતામ્
વાપિતં પીતતાં તીક્ષ્ણં કાન્તસ્થાં કાલિકાં વિષમ્ ॥

હેમબીજમિતિ પ્રોક્તં તારબીજમતઃ શૃણુ ॥

તીક્ષ્ણાભ્રતાપ્યવિમલ રસકં સમભાગિકમ્
વઙ્ગભાગાસ્તુ ચત્વારઃ સર્વં ધ્માતં વિચૂર્ણિતમ્ ॥

પુટેન નિહતં કાર્યં વ્યૂઢં તારં તુ વેધયેત્
દ્વાત્રિંશત્સદ્ગુણં તારે વઙ્ગે તાપ્યં હતં વહેત્
ત્રિંશદ્ગુણાત્ તાલવાપાત્ વઙ્ગબીજમુદાહૃતમ્ ॥

કુટિલં વિમલં તીક્ષ્ણં ખસત્ત્વં ચાપિ વાહયેત્
વઙ્ગાભ્રં તાપ્યસત્ત્વં વા તાલમાક્ષિકવાપતઃ
શુક્લપુષ્પગણૈઃ સેકં સ્નેહયુક્તૈસ્તુ કારયેત્ ॥

ઉક્તાનિ તારબીજાનિ બીજાનાં રઞ્જનં શૃણુ ॥

તીક્ષ્ણમાક્ષિકશુલ્વં ચ નાગં ચપલમારિતમ્
સિન્દૂરસંનિભં યાવત્ તેન બીજાનિ રઞ્જયેત્ ॥

નિધાય ખર્પરે નાગં બ્રહ્મબીજદલૈઃ સહ
દગ્ધમગ્નિમધો દત્ત્વા વહ્નિવર્ણં યદા ભવેત્ ॥

વાસકેન વિભીતેન શાકકિંશુકશિગ્રુભિઃ
કોરણ્ડકસ્ય પુષ્પેણ બકુલસ્યાર્જુનસ્ય ચ ॥

અહિમારેણ નાગિન્યા કુમાર્યા નાગકન્યયા
શિલયા ચ ત્રિગુણયા ક્વથિતેનાજવારિણા ॥

ભાવિતં ખર્પરસ્થં ચ પ્લાવયિત્વા પુનઃ પુનઃ
સપ્તભિર્દિવસૈરેવ મારિતં સુરવન્દિતે ॥

પુટયેદ્ગન્ધકેનાદાવ્ આમ્લૈશ્ચ તદનન્તરમ્
ઇદં દલાનાં બીજાનાં રસરાજસ્ય રઞ્જને
ઉદ્ઘાટે ક્રામણે યોજ્યં પિષ્ટીસ્તમ્ભે વિશેષતઃ ॥

મઞ્જિષ્ઠાકિંશુકરસે ખદિરં રક્તચન્દનમ્
કરવીરં દેવદારું સરલં રજનીદ્વયમ્ ॥

અન્યાનિ રક્તપુષ્પાણિ પિષ્ટ્વા લાક્ષારસેન તુ
તૈલં વિપાચયેદ્દેવિ તેન બીજાનિ રઞ્જયેત્ ॥

દ્વિગુણે રક્તપુષ્પાણાં રક્તપીતગણસ્ય ચ
ક્વાથે ચતુર્ગુણે ક્ષીરે તૈલમેકં સુરેશ્વરિ ॥

જ્યોતિષ્મતીકરઞ્જાખ્ય કટુતુમ્બીસમુદ્ભવમ્
પાટલીપિપ્પલીકામ કાકતુણ્ડીરસાન્વિતમ્ ॥

ભેકશૂકરમેષાહિ મત્સ્યકૂર્મજલૌકસામ્
વસયા ચૈકયા યુક્તં ષોડશાંશૈઃ સુપેષિતૈઃ ॥

ભૂલતામલમાક્ષીક દ્વંદ્વમેલાપનૌષધૈઃ
પાચિતં ગાલિતં ચૈતત્ સારણા તૈલમુચ્યતે ॥

રસતુલ્યં યથા બીજં ગતં ગર્ભદ્રુતિં પ્રિયે
વ્યાપકત્વેન સર્વે ચ સમભાગાસ્તથેષ્યતે ॥

પક્વં શ્રેષ્ઠં સમં ગર્ભે યદ્દ્રવેદ્રઞ્જયેચ્ચ તમ્ ॥

એવમુક્તાનિ બીજાનિ જારયેદ્વિડયોગતઃ
તન્મમાચક્ષ્વ દેવેશિ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ॥