રસાર્ણવ · અધ્યાય 7

સહ લક્ષણસંસ્કારૈર્ આજ્ઞાપય મહારસાન્
અન્યચ્ચ તાદૃશં દેવ રસવિદ્યોપકારકમ્ ॥

માક્ષિકો વિમલઃ શૈલશ્ ચપલો રસકસ્તથા
સસ્યકો દરદશ્ચૈવ સ્રોતોઞ્જનમ્ અથાષ્ટકમ્
અષ્ટૌ મહારસાશ્ચૈવમ્ એતાન્ પ્રથમતઃ શૃણુ ॥

કૃષ્ણસ્તુ ભારતં શ્રુત્વા યોગનિદ્રામુપાગતઃ
તસ્ય પાદતલે વિદ્ધં વ્યાધેન મૃગશઙ્કયા ॥

યે તત્ર પતિતા ભૂમૌ ક્ષતાદ્રુધિરબિન્દવઃ
તે નિમ્બફલસંસ્થાના જાતા વૈ માક્ષિકોપલાઃ ॥

માક્ષિકો દ્વિવિધસ્તત્ર પીતશુક્લવિભાગતઃ
વિમલસ્ત્રિવિધો દેવિ શુક્લઃ પીતશ્ચ લોહિતઃ ॥

તૈલારનાલતક્રેષુ ગોમૂત્રે કદલીરસે
કુલત્થકોદ્રવક્વાથૈઃ માક્ષિકં વિમલં તથા
મુહુઃ શૂરણકન્દસ્થં સ્વેદયેદ્વરવર્ણિનિ ॥

ક્ષારામ્લલવણૈરણ્ડ તૈલસર્પિઃસમન્વિતમ્
પુટત્રયં પ્રદાતવ્યં તદ્દ્વયં શોધિતં ભવેત્ ॥

માક્ષિકં ચૂર્ણિતં સ્તન્ય સ્નુહ્યર્કક્ષીરભાવિતમ્
સત્ત્વં મુઞ્ચતિ સુધ્માતં ટઙ્કકઙ્કુષ્ઠમોદિતમ્ ॥

કદલીકન્દતુલસી નારઙ્ગામ્લપરિપ્લુતમ્
સપ્તસપ્તપુટોપેતં પઞ્ચદ્રાવકસંયુતમ્
સ્ત્રીસ્તન્યમોદિતં ધ્માતં સત્ત્વં મુઞ્ચતિ માક્ષિકમ્ ॥

ક્ષૌદ્રગન્ધર્વતૈલાભ્યાં ગોમૂત્રેણ ઘૃતેન ચ
કદલીકન્દસારેણ ભાવિતં માક્ષિકં મુહુઃ
મૂષાયાં મુઞ્ચતિ ધ્માતં સત્ત્વં શુલ્વનિભં મૃદુ ॥

દેવદાલીરસં ક્ષિપ્ત્વા પાદાંશટઙ્કણૈર્યુતમ્
પ્રકટાં મૂષિકાં કૃત્વા ધમેત્ સત્ત્વમ્ અપેક્ષિતમ્ ॥

કિમત્ર ચિત્રં કદલીરસેન સુપાચિતં સૂરણકન્દસમ્પુટે
વાતારિતૈલેન પુટેન તાપ્યં પુટેન દગ્ધં વરશુદ્ધિમ્ એતિ ॥

ગોમૂત્રૈશ્ચ સ્નુહિક્ષીરૈઃ ભાવ્યમેરણ્ડતૈલકૈઃ
માક્ષિકં દિનમ્ એકં તુ મર્દિતં વટકીકૃતમ્
અભ્રવદ્ધમયેત્ સત્ત્વં સસ્યકસ્યાપ્યયં વિધિઃ ॥

તાપ્યમ્ આવર્તકં ધાતુ માક્ષિકં મધુધાતુકમ્
માક્ષિકં તિક્તમધુરં મેહાર્શઃક્ષયકુષ્ઠનુત્
કફપિત્તહરં બલ્યં યોગવાહિ રસાયનમ્ ॥

જ્વરસંનિપાતદારિદ્ર્યાણ્યપિ યન્નામકથનમાત્રેણ ।
નશ્યન્તિ યોજનશતે કસ્ તસ્માલ્લોહવેધકરઃ ॥

વિમલં શિગ્રુતોયેન કાઙ્ક્ષીકાસીસટઙ્કણૈઃ
વજ્રકન્દસમાયુક્તં ભાવિતં કદલીરસૈઃ ॥

મોક્ષકક્ષારસંયુક્તં ધામિતં મૂકમૂષયા
સત્ત્વં ચન્દ્રાર્કસંકાશં પ્રયચ્છતિ ન સંશયઃ ॥

પતિતો ઽપતિતશ્ચેતિ દ્વિવિધઃ શૈલા ઈશ્વરિ
ગ્રન્થાન્તરે ઽપિ કીર્ત્યો ઽસૌ કીર્તિતો બહુભિઃ સુરૈઃ ॥

નિદાઘે ઘર્મસંતપ્તા ધાતુસારં ધરાધરાઃ
નિર્યાસં ચ વિમુઞ્ચન્તિ તચ્છિલાજતુ કીર્તિતમ્ ॥

શિલાવદ્ ધાતુકં ધ્માતં શૈલજં ગિરિસાનુજમ્
જત્વદ્રિજં ગિરિઃ શૈલઃ પ્રોક્તસ્ત્વયાનુકીર્તિતઃ ॥

ક્ષારામ્લગોજલૈર્ધ્માતં શુધ્યતે ચ શિલાજતુ
અથવા ગોઘૃતેનાપિ ત્રિફલદ્વ્યાર્દ્રકદ્રવૈઃ
લોહપાત્રે વિનિક્ષિપ્ય શોધયેત્તત્તુ યત્નતઃ ॥

શૈલં વિચૂર્ણયિત્વા તુ ધાન્યામ્લોપવિષૈર્ વિષૈઃ
પિણ્ડં બદ્ધ્વા તુ વિધિવત્ પાતયેચ્ચપલં યથા ॥

ગૌરઃ શ્વેતો ઽરુણઃ કૃષ્ણશ્ ચપલસ્તુ પ્રશસ્યતે
હૈમાભશ્ચૈવ તારાભો વિશેષાદ્રસબન્ધકઃ ॥

શેષૌ મધ્યૌ ચ લાક્ષાવત્ શીઘ્રદ્રાવૌ તુ નિષ્ફલૌ
વઙ્ગવદ્દ્રવતે વહ્નૌ ચપલસ્તેન કીર્તિતઃ ॥

વસ્ત્રેણ બદ્ધ્વા ચપલં લઙ્ઘયેદ્યદિ સાગરમ્
વસ્ત્રં ચ વેષ્ટયેત્ સદ્યઃ તેનાસૌ ચપલઃ સ્મૃતઃ ॥

સારયેત્ પુટપાકેન ચપલં ગિરિમસ્તકે
દેહબન્ધં કરોત્યેવ વિશેષાદ્રસબન્ધનમ્ ॥

ચપલશ્ચપલાવેધં કરોતિ ઘનવચ્ચલઃ
ચપલો લેખનઃ સ્નિગ્ધો દેહલોહકરો મતઃ ॥

મૃત્તિકાગુડપાષાણ ભેદતો રસકસ્ત્રિધા ॥

પીતસ્તુ મૃત્તિકાકારો મૃત્તિકારસકો વરઃ
ગુડાભો મધ્યમો જ્ઞેયઃ પાષાણાભઃ કનિષ્ઠકઃ ॥

કટુકાલાબુનિર્યાસે નાલોડ્ય રસકં પચેત્
શુદ્ધો દોષવિનિર્મુક્તઃ પીતવર્ણસ્તુ જાયતે ॥

કિમત્ર ચિત્રં રસકં રસેન રજસ્વલાયાઃ કુસુમેન ભાવિતમ્
ક્રમેણ કૃત્વા ઉરગેન રઞ્જિતં કરોતિ શુલ્બં ત્રિપુટેન કાઞ્ચનમ્ ॥

ક્ષીયતે નાપિ વહ્નિસ્થઃ સત્ત્વરૂપો મહાબલઃ ॥

રસકં ચૂર્ણયિત્વા તુ બદ્ધ્વા વસ્ત્રે વિચક્ષણઃ
મૂત્રે નિધાપયેત્ સ્ત્રીણાં સપ્તરાત્રં સુરેશ્વરિ ॥

પુષ્પાણાં રક્તપીતાનાં રસૈઃ પત્ત્રૈશ્ચ ભાવયેત્ ॥

ક્ષારૈઃ સ્નેહૈસ્તથા ચામ્લૈઃ ભાવિતં રસકં મુહુઃ
ઊર્ણાલાક્ષાનિશાપથ્યા ભૂલતાધૂમસંયુતમ્ ॥

મૂકમૂષાગતં ધ્માતં ટઙ્કણેન સમન્વિતમ્
સત્ત્વં કુટિલસંકાશં મુઞ્ચત્યેવ ન સંશયઃ ॥

ગોભદ્દો રસકસ્તુત્થં ક્ષિતિકિટ્ટો રસોદ્ભવઃ
ખર્પરો નેત્રરોગારિઃ રીતિકૃત્તામ્રરઞ્જકઃ ॥

રસકો રઞ્જકો રૂક્ષો વાતકૃત્ શ્લેષ્મનાશનઃ
ત્રિદોષઘ્નં તુ તત્સત્ત્વં નેત્રદોષવિનાશનમ્ ॥

કાલકૂટવિષં પીત્વા ગરુડઃ સોઢુમક્ષમઃ
સુધામપિ તથાવામત્ ભુક્ત આશીવિષામૃતે
સ્વયં વિનિર્ગતે ચઞ્ચ્વોઃ સસ્યકો ઽભૂત્ સ કાલિકઃ ॥

એકધા સસ્યકસ્તસ્ય સ્ત્રીમૂત્રે ભાવયેદ્રજઃ
શશશોણિતમધ્યે વા દિનમેકં નિધાપયેત્ ॥

તસ્ય ચૂર્ણં મહેશાનિ પાદસૌભાગ્યસંયુતમ્
કરઞ્જતૈલમધ્યસ્થં દિનમેકં નિધાપયેત્ ॥

મધ્યસ્થમન્ધમૂષાયાઃ ધમયેત્ કોકિલાત્રયમ્
ઇન્દ્રગોપકસંકાશં સત્ત્વં પતતિ શોભનમ્ ॥

એકધા સસ્યકસ્તસ્માત્ ધ્માતો નિપતિતો ભવેત્
કાલિકારહિતો રક્તઃ શિખિકણ્ઠસમાકૃતિઃ ॥

સસ્યો મયૂરતુત્થં સ્યાત્ વહ્નિકૃત્ કાલનાશનઃ
રસાયને તુ યોગ્યઃ સ્યાદ્ વયઃસ્તમ્ભકરો ભવેત્ ॥

સસ્યકઃ શુદ્ધિમાપ્નોતિ રક્તવર્ગેણ ભાવિતઃ ॥

દરદસ્ત્રિવિધઃ પ્રોક્તશ્ ચર્મારઃ શુકતુણ્ડકઃ
હંસપાદસ્તૃતીયઃ સ્યાદ્ ગુણવાનુત્તરોત્તરઃ ॥

ચૂર્ણપારદભેદેન દ્વિવિધો દરદઃ પુનઃ ॥

ગોમાંસે માહિષે મૂત્રે દધ્યમ્લતિલતૈલયોઃ
એકૈકં ત્રિદિનં પક્ત્વા શિખિપિત્તેન ભાવયેત્ ॥

દરદં પાતનાયન્ત્રે પાતયેત્ સલિલાશયે
સત્ત્વં તુ સૂતસંકાશં જાયતે નાત્ર સંશયઃ ॥

લઘુકન્દરસો મ્લેચ્છો હિઙ્ગુલં ચૂર્ણપારદમ્
મણિરાગજમસ્યૈવ નામ ચર્મારગન્ધિકમ્ ॥

તિક્તોષ્ણં હિઙ્ગુલં દિવ્યં રસગન્ધકસમ્ભવમ્
લોહકુષ્ઠહરં દિવ્ય બલમેધાગ્નિદીપનમ્ ॥

કિમત્ર ચિત્રં દરદઃ સુભાવિતઃ ક્ષીરેણ મેષ્યા બહુશો ઽમ્લવર્ગૈઃ
સિતં સુવર્ણં બહુઘર્મતાપિતં કરોતિ સાક્ષાદ્વરકુઙ્કુમપ્રભમ્ ॥

વલ્મીકશિખરાકારં ભઙ્ગે નીલોત્પલદ્યુતિ
ઘૃષ્ટં તુ ગૈરિકચ્છાયં સ્રોતોજં સુરવન્દિતે ॥

ગોશકૃદ્રસમૂત્રેષુ ઘૃતક્ષૌદ્રવસાસુ ચ
ભાવિતં બહુશસ્તચ્ચ ક્ષિપ્રં બધ્નાતિ સૂતકમ્ ॥

એવં મહારસાઃ પ્રોક્તાઃ શૃણુષ્વોપરસાન્ પ્રિયે ॥

ગન્ધકસ્તાલકઃ શિલા સૌરાષ્ટ્રી ખગગૈરિકમ્
રાજાવર્તશ્ચ કઙ્કુષ્ઠમ્ અષ્ટા ઉપરસાઃ સ્મૃતાઃ ॥

શ્વેતદ્વીપે પુરા દેવિ સર્વરત્નવિભૂષિતે
સર્વકામમયે રમ્યે તીરે ક્ષીરપયોનિધેઃ ॥

વિદ્યાધરીભિર્મુખ્યાભિર્ અઙ્ગનાભિશ્ચ યોષિતે
સિદ્ધાઙ્ગનાભિસ્ત્વિષ્ટાભિસ્ તથૈવાપ્સરસાં ગણૈઃ ॥

દેવાઙ્ગનાભિરન્યાભિઃ ક્રીડિતાભિઃ પુરા પ્રિયે
ગીતનૃત્યૈર્વિચિત્રૈશ્ચ વાદ્યૈર્નાનાવિધૈસ્તથા ॥

એવં સંક્રીડમાનાયાસ્ તવાભૂત્ પ્રસૃતં રજઃ
તદ્રજો ઽતીવ સુશ્રોણિ સુગન્ધિ સુમનોહરમ્ ॥

રજસશ્ચાતિબાહુલ્યાત્ વાસસ્તે રક્તતાં યયૌ
તત્ર ત્યક્ત્વા તુ તદ્વાસઃ સુસ્નાતા ક્ષીરસાગરે ॥

વૃતા દેવાઙ્ગનાભિસ્ત્વં સુરૈશ્ચાપિ પુરં ગતા
ઊર્મિભિસ્તે રજોવસ્ત્રં નીતં મધ્યે પયોનિધેઃ ॥

એવં તે શોણિતં ભદ્રે પ્રવિષ્ટં ક્ષીરસાગરે
ક્ષીરાબ્ધિમથને ચૈતદ્ અમૃતેન સહોત્થિતમ્
નિજગન્ધેન તાન્ સર્વાન્ હર્ષયદ્દેવદાનવાન્ ॥

તતો દેવગણૈરુક્તં ગન્ધકાખ્યો ભવત્વયમ્ ॥

રસસ્ય બન્ધનાર્થાય જારણાય ભવત્વયમ્
યે ગુણાઃ પારદે પ્રોક્તાસ્ તે ચૈવાત્ર ભવન્ત્વિતિ ॥

ઇતિ દેવગણૈઃ પ્રીતૈઃ પુરા પ્રોક્તં સુરેશ્વરિ
તેનાયં ગન્ધકો નામ વિખ્યાતઃ ક્ષિતિમણ્ડલે ॥

સ ચાપિ ત્રિવિધો દેવિ શુકચઞ્ચુનિભો વરઃ
મધ્યમઃ પીતવર્ણઃ સ્યાચ્ છુક્લવર્ણો ઽધમઃ પ્રિયે ॥

કરઞ્જૈરણ્ડતૈલેન દ્રાવયિત્વાજદુગ્ધકે
સિઞ્ચેદુન્મત્તનિર્યાસે ત્રીન્વારાંસ્તં પૃથક્ પૃથક્ ॥

જ્વાલિનીબીજચૂર્ણેન મત્સ્યપિત્તૈશ્ચ ભાવયેત્
ભૃઙ્ગામ્ભસા વા સપ્તાહં ભાવિતઃ ક્ષાલિતો ઽમ્ભસા ॥

તાપિતો બદરાઙ્ગારૈઃ ઘૃતાક્તે લોહભાજને
આવર્તિતશ્ચ મૃદ્વગ્નૌ ઘૃતાક્તકર્પટોપરિ ॥

ક્ષિપ્રં ભૃઙ્ગસ્ય નિર્યાસે ક્ષાલિતો ગન્ધકો હિતઃ ॥

ગન્ધકો હિ સ્વભાવેન રસરૂપઃ સ્વરૂપતઃ
ગન્ધકં શોધયેત્ ક્ષીરે શૃઙ્ગવેરરસે તથા ॥

રસે ચ ભૃઙ્ગરાજસ્ય નિમ્બુકસ્ય રસે તથા
શોધિતઃ સપ્તવારાણિ ગન્ધકો જાયતે ઽમલઃ ॥

તાલકઃ પટલઃ પિણ્ડો દ્વિધા તત્રાદ્ય ઉત્તમઃ
કુષ્માણ્ડે તુ શતં વારાન્ તાલકં સ્વેદયેદ્બુધઃ ॥

સ્નુક્ક્ષીરકટુકાલાબુ રસયોઃ સપ્તધા પૃથક્
તિલસર્ષપશિગ્રૂણિ લાક્ષા ચ લવણં ગુડઃ
ટઙ્કણં ચ યુતૈર્હ્યેતૈઃ તાલકં ભૂધરે દ્રવેત્ ॥

વ્યાધિઘાતફલક્ષારં મધુકુષ્માણ્ડકં તથા
દ્રવૈઃ પુનર્નવોદ્ભૂતૈઃ સપ્તાહં મર્દયેદ્બુધઃ ॥

દત્ત્વા પાદાંશકં સર્વં તતઃ પાતનયન્ત્રકે
દદ્યાત્ પુટં ગજાકારં પતેત્ સત્ત્વં સુતાલકાત્ ॥

રક્તા શિલા તુ ગોમાંસે લુઙ્ગામ્લેન વિપાચિતા
તાં રક્તપીતપુષ્પાણાં રસૈઃ પિત્તૈશ્ચ ભાવયેત્ ॥

સિતા કૃષ્ણા ચ સૌરાષ્ટ્રી ચૂર્ણખણ્ડાત્મિકા ચ સા ॥

ગોપિત્તેન શતં વારાન્ સૌરાષ્ટ્રીં ભાવયેત્તતઃ
ધમિત્વા પાતયેત્ સત્ત્વં ક્રામણં ચાતિગુહ્યકમ્ ॥

કાસીસં ત્રિવિધં શુક્લં કૃષ્ણં પીતમિતિ પ્રિયે ॥

કાસીસં ચૂર્ણયિત્વા તુ કાસમર્દરસેન ચ
રાજકોશાતકીતોયૈઃ પિત્તૈશ્ચ પરિભાવયેત્ ॥

ગૈરિકં ત્રિવિધં રક્ત હેમકેવલભેદતઃ
રક્તવર્ગરસક્વાથ પિત્તૈસ્તદ્ભાવયેત્ પૃથક્ ॥

અનેન ક્રમયોગેન ગૈરિકં વિમલં ધમેત્
ક્રમાત્ સિતં ચ રક્તં ચ સત્ત્વં પતતિ શોભનમ્ ॥

રાજાવર્તો દ્વિધા દેવિ ગુલિકાચૂર્ણભેદતઃ ॥

તચ્ચૂર્ણં દેવદેવેશિ મહિષીક્ષીરસંયુતમ્
વિપચેદાયસે પાત્રે ગોઘૃતેન વિમિશ્રિતમ્ ॥

તચ્ચૂર્ણિતં સુરેશાનિ કુનટીઘૃતમિશ્રિતમ્
સૌભાગ્યપઞ્ચગવ્યેન પિણ્ડીબદ્ધં તુ કારયેત્
ધમિતં ખાદિરાઙ્ગારૈઃ સત્ત્વં મુઞ્ચતિ શોભનમ્ ॥

કઙ્કુષ્ઠં વિદ્રુમચ્છાયં તચ્ચ સત્ત્વમયં પ્રિયે ॥

સૂર્યાવર્તોદકકણા વહ્નિશિગ્રુશિફારસૈઃ
કદલીકન્દસારેણ વન્ધ્યાકોશાતકીરસૈઃ ॥

કાકમાચીદેવદાલી વજ્રકન્દરસૈસ્તથા
એભિર્ વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈર્વા ક્ષારામ્લસ્નેહસૈન્ધવૈઃ
મહારસાશ્ચોપરસાઃ શુદ્ધિમાયાન્તિ ભાવિતાઃ ॥

લાક્ષાલવણસૌભાગ્ય ધૂમસારકટુત્રયમ્
શિગ્રુમૂલમધૂચ્છિષ્ટં પથ્યાગુગ્ગુલુધાતવઃ ॥

સર્જિકાસર્જનિર્યાસ પિણ્યાકોર્ણાસમન્વિતમ્
પારાવતમલક્ષુદ્ર મત્સ્યદ્રાવકપઞ્ચકમ્ ॥

તિલસર્ષપગોધૂમ માષનિષ્પાવચિક્કસમ્
છાગક્ષીરેણ સંયુક્તં વજ્રપિણ્ડી તુ કીર્તિતા ॥

અનયા વજ્રપિણ્ડ્યા તુ પઞ્ચમાહિષયુક્તયા
મહારસા મોદિતાસ્તુ પઞ્ચગવ્યેન ભાવિતાઃ ॥

કોષ્ઠે ખરાગ્નિના ધ્માતાઃ સત્ત્વં મુઞ્ચન્તિ સુવ્રતે
એવં શિલાભ્યો જીવેભ્યો મૃદ્ભ્યઃ સત્ત્વં પ્રજાયતે ॥

એવં ચોપરસાઃ પ્રોક્તાઃ શૃણુ લોહાન્યતઃ પરમ્ ॥

સુવર્ણં રજતં તામ્રં તીક્ષ્ણં વઙ્ગં ભુજંગમમ્
લોહં તુ ષડ્વિધં તચ્ચ યથા પૂર્વં તદક્ષયમ્ ॥

તત્રાદિતઃ સુરેશાનિ સારં લોહદ્વયં સ્મૃતમ્
સાધારણે તીક્ષ્ણશુલ્વે વઙ્ગનાગૌ તુ પૂતિકૌ ॥

રસજં ક્ષેત્રજં ચૈવ લોહસંકરજં તથા
ત્રિવિધં જાયતે હેમ ચતુર્થં નોપલભ્યતે ॥

રક્તાભં પીતવર્ણં ચ દ્વિવિધં દેવિ કાઞ્ચનમ્
દાહે રક્તં સિતં છેદે નિકષે કુઙ્કુમપ્રભમ્ ॥

સગૌરવં મૃદુ સ્નિગ્ધં તારશુલ્વવિવર્જિતમ્
હેમ ષોડશવર્ણાઢ્યં શસ્યતે દેહલોહયોઃ ॥

મૃત્તિકા માતુલુઙ્ગામ્લૈઃ પઞ્ચવાસરભાવિતા
સભસ્મલવણા હેમ શોધયેત્ પુટપાકતઃ ॥

શુક્લં ચ તારકૃષ્ણં ચ દ્વિવિધં રજતં પ્રિયે
ગુરુ સ્નિગ્ધં મૃદુ શ્વેતં તારમુત્તમમિષ્યતે ॥

નાગેન ક્ષારરાજેન દ્રાવિતં શુદ્ધિમિચ્છતિ
તારં ત્રિવારં નિક્ષિપ્તં પિશાચીતૈલમધ્યતઃ ॥

તામ્રં ચ દ્વિવિધં પ્રોક્તં રક્તં કૃષ્ણં સુરેશ્વરિ
ઘનઘાતસહં સ્નિગ્ધં રક્તપત્ત્રં મૃદૂત્તમમ્ ॥

સ્નુહ્યર્કક્ષીરલવણ ક્ષારામ્લપરિલેપિતમ્
તામ્રપત્ત્રં ચ નિર્ગુણ્ડી રસમધ્યે તુ ઢાલયેત્ ॥

રોહણં વાજરં ચૈવ તૃતીયં ચ પડાલકમ્
ઇતિ તીક્ષ્ણં ત્રિધા તચ્ચ કાન્તલોહમિતિ સ્મૃતમ્ ॥

નીલં કૃષ્ણમિતિ સ્નિગ્ધં સૂક્ષ્મધારમયઃ શુભમ્
ગુડૂચી હંસપાદી ચ નક્તમાલઃ ફલત્રયમ્ ॥

ગોપાલકી ગોરસાનાં તુમ્બુરુર્લોહનિઘ્નકઃ
એષાં રસે ઢાલયેત્તત્ ગિરિદોષનિવૃત્તયે ॥

ત્રપુ ચ દ્વિવિધં જ્ઞેયં શ્વેતકૃષ્ણવિભેદતઃ
શ્વેતં લઘુ મૃદુ સ્નિગ્ધમ્ ઉત્તમં વઙ્ગમુચ્યતે ॥

નાગસ્ત્વેકવિધો દેવિ શીઘ્રદ્રાવી મૃદુર્ગુરુઃ ॥

મહિષસ્યાસ્થિચૂર્ણેન વાપાત્તન્મૂત્રસેચનાત્
વઙ્ગં શુદ્ધં ભવેત્તદ્વત્ નાગો નાગાસ્થિમૂત્રતઃ ॥

ગૌરીફલાનિ ક્ષુરકો રજનીતુમ્બુરૂણિ ચ
કુબેરાક્ષસ્ય બીજાનિ મલ્લિકાયાશ્ચ સુન્દરિ ॥

પલાશશુષ્કાપામાર્ગ ક્ષારસ્નુક્ક્ષીરયોગતઃ
સપ્તધા પરિવાપેન શોધયન્તિ ભુજંગમમ્ ॥

સ્નુહીક્ષીરસમાયોગાત્ વઙ્ગં ચાવાપયેત્તતઃ ॥

સ્નુહ્યર્કક્ષીરહલિની કઞ્ચુકીકન્દચિત્રકૈઃ
ગુઞ્જાકરઞ્જધુત્તૂર હયગન્ધાઙ્ઘ્રિતાલકૈઃ ॥

નક્તમાલેઙ્ગુદીશક્ર વારુણીમૂલસંયુતૈઃ
પિષ્ટૈર્માહિષતક્રે તુ સપ્તરાત્રોષિતૈસ્તતઃ
નિષેકઃ સર્વલોહાનાં મલં હન્તિ ન સંશયઃ ॥

દેવદાલીફલરજઃ સ્વરસૈર્ભાવિતં મુહુઃ
દ્રાવયેત્ કનકં વાપાત્ ભૂયો ન કઠિનં ભવેત્ ॥

અખિલાનિ ચ સત્ત્વાનિ દ્રાવયેત્ તત્પ્રભાવતઃ ॥

સમાંશં સુરગોપસ્ય સુરદાલ્યાશ્ચ યદ્રજઃ
આવાપાત્ કુરુતે દેવિ કનકં જલસંનિભમ્ ॥

મણ્ડૂકાસ્થિવસાટઙ્ક હયલાલેન્દ્રગોપકૈઃ
પ્રતિવાપેન કનકં સુચિરં તિષ્ઠતિ દ્રુતમ્ ॥

ત્રિઃસપ્તકૃત્વો ગોમૂત્રે જ્વાલિનીભસ્મ ગાલિતમ્
શોષયેત્તસ્ય વાપેન તીક્ષ્ણં મૂષાગતં દ્રવેત્ ॥

ત્રિઃસપ્તકૃત્વો નિચુલ ભસ્મના ભાવિતેન તુ
કેતક્યાસ્તુ રસૈસ્તીક્ષ્ણમ્ આવાપાદ્દ્રવતાં વ્રજેત્ ॥

પક્વધાત્રીફલરસૈઃ શઙ્ખે સપ્તાહભાવિતમ્
પુનઃ કઞ્ચુકિતોયેન ભાવિતં સપ્તવાસરમ્ ॥

શરાવયુગલાન્તઃસ્થં સુદૃઢં પરિધામિતમ્
તત્તીક્ષ્ણચૂર્ણં દેવેશિ રસરૂપં પ્રજાયતે ॥

તાલકં ગન્ધપાષાણ શિલામાક્ષિકગૈરિકમ્
કાસીસં ખણ્ડસૌરાષ્ટ્રી તુત્થમભ્રકમેવ ચ ॥

શ્વશૃગાલતરક્ષૂણાં કુક્કુટસ્ય મલં તથા
મયૂરગૃધ્રમાર્જાર વિષ્ઠા ચ સમભાગકમ્ ॥

ભાવયેત્ત્રિઃ સ્નુહીક્ષીરૈર્ દેવદાલીરસેન ચ
તત્કલ્કમ્ અષ્ટમાંશેન લોહપત્ત્રાણિ લેપયેત્ ॥

ધમેદ્ દ્રુતં ભવેલ્લોહમ્ એતૈરેવ નિષેચયેત્
અઙ્કોલસ્ય તુ મૂલાનિ કાઞ્જિકેન પ્રપેષયેત્
લોહલેપં તતો દદ્યાત્ અગ્નિસ્થં ધારયેત્ પ્રિયે ॥

પુનર્લેપં તતો દદ્યાત્ પરિચ્છિન્નારસેન તુ
મત્સ્યપિત્તેન દેવેશિ વહ્નિસ્થં ધારયેત્ પ્રિયે ॥

પુનર્લેપં પ્રકુર્વીત લાઙ્ગલીકન્દસમ્ભવમ્
ત્રિભિર્લેપૈર્દ્રુતં લોહં નિર્મલં સ્વચ્છવારિવત્ ॥

ચૂર્ણિતં દેવિ કૂર્માસ્થિ મેષશૃઙ્ગં શિલાજતુ
કુરુતે પ્રતિવાપેન બલવજ્જલવત્ સ્થિરમ્ ॥

અર્કાપામાર્ગમુસલી નિચુલં ચિત્રકં તથા
કદલી પોતકી દાલી ક્ષારમેષાં તુ સાધયેત્ ॥

ગાલયેન્માહિષે મૂત્રે ષડ્વારાન્સુરવન્દિતે
આવાપાદ્દ્રાવયેદેત દભ્રસત્ત્વાદિજં રજઃ ॥

દન્તીદન્તો વિશેષેણ દ્રાવયેત્ સલિલં યથા ॥

રસેનોત્તરવારુણ્યાઃ પ્લુતં વૈક્રાન્તજં રજઃ
પ્રતિવાપેન લોહાનિ દ્રાવયેત્ સલિલોપમમ્ ॥

રત્નાનાં દ્રાવણં વક્ષ્યે ગગનસ્ય દ્રુતિં તથા ॥

ત્રિફલા ચ ત્રિકટુકં ત્રિક્ષારં પટુપઞ્ચકમ્
બલા ચાતિબલા ચૈવ તૃતીયા ચ મહાબલા ॥

અશ્વગન્ધા ચવી નારી ભૂલતા માતૃવાહકઃ
ગોપેન્દ્રમણ્ડલી ચૈવ ષડ્બિન્દુર્દ્વિમુખી તથા ॥

ધીરા સૂરણકન્દશ્ચ કઞ્ચુકી ચ પુનર્નવા
સ્નુહ્યર્કોન્મત્તહલિની પાઠા ચોત્તરવારુણી ॥

અયસ્કાન્તો ગોક્ષુરશ્ચ મૃદુદૂર્વામ્લવેતસમ્
શિલાજતુ ચ સૌવીરં વિષગન્ધકટઙ્કણમ્ ॥

પૃથગ્દશપલં સર્વં સૂક્ષ્મચૂર્ણં તુ કારયેત્
કુમ્ભદ્વયં કુલત્થાનાં કાષ્ઠેન તિનિશસ્ય ચ ॥

ક્વાથયેન્મૃદુતાપેન યાવત્ કુમ્ભાવશેષિતમ્
તેન ક્વાથેન તચ્ચૂર્ણં ભાવયેદેકવિંશતિમ્ ॥

રત્નાનિ તેન લિપ્તાનિ તત્ક્વાથસ્થં ધમેત્ પુનઃ
અહોરાત્રેણ તાન્યાશુ દ્રવન્તિ સલિલં યથા ॥

અભ્રકાદીનિ લોહાનિ દ્રવન્તિ હ્ય્ અવિચારતઃ
નિર્મલાનિ ચ જાયન્તે હરબીજોપમાનિ ચ ॥

મિલન્તિ ચ રસેનાશુ વહ્નિસ્થાન્યક્ષયાણિ ચ
તૈર્ દ્રુતૈઃ સ્પર્શમાત્રેણ ક્ષણાદ્ બધ્યેત સૂતકઃ ॥

લોહાનાં મારણં વક્ષ્યે સમાહિતમનાઃ શૃણુ
સ્નુહીક્ષીરેણ સિન્દૂરં કનકં રજતં પુનઃ ॥

તેનૈવ માક્ષિકં તામ્રમ્ અજાક્ષીરેણ ગન્ધકમ્
સ્તન્યેન હિઙ્ગુલં તીક્ષ્ણં વઙ્ગતાલપલાશકમ્ ॥

નાગં શિલાર્કક્ષીરેણ સ્વચ્છપત્ત્રીકૃતં પ્રિયે
મારયેત્ પુટપાકેન નિરુત્થં ભસ્મ જાયતે ॥

ન સો ઽસ્તિ લોહમાતંગો યં ન ગન્ધકકેસરી
નિહન્યાદ્ગન્ધમાત્રેણ યદ્વા માક્ષિકકેસરી ॥

રસીભવન્તિ લોહાનિ મૃતાનિ સુરવન્દિતે
હરન્તિ રોગાન્ સકલાન્ રસયુક્તાનિ કિં પુનઃ
શીલનાન્નાશયન્ત્યેવ વલીપલિતરુગ્જરાઃ ॥

વજ્રમાક્ષિકતીક્ષ્ણાભ્રં શસ્યતે દેહકર્મણિ
નાગં વઙ્ગં સુવીરં ચ દ્રવ્યકર્મણિ યોજયેત્ ॥

પરિબાલં તુ યલ્લોહં તથા ચ મલયોદ્ભવમ્
એતલ્લોહદ્વયં દેવિ વિશેષાદ્દેહરક્ષણમ્ ॥

રાગં મહારસાદીનાં જ્ઞાત્વા બીજાનિ સાધયેત્
તન્મમાચક્ષ્વ દેવેશિ કિમન્યચ્છ્રોતુમર્હસિ ॥