રસાર્ણવ · અધ્યાય 4

યન્ત્રમૂષાગ્નિમાનાનિ ન જ્ઞાત્વા મન્ત્રવેદ્યપિ
કિં કરોતિ મહાદેવ તાનિ મે વક્તુમર્હસિ ॥

રસોપરસલોહાનિ વસનં કાઞ્જિકમ્ વિડમ્
ધમનીલોહયન્ત્રાણિ ખલ્લપાષાણમર્દકમ્ ॥

કોષ્ઠિકા વક્રનાલં ચ ગોમયં સારમિન્ધનમ્
મૃન્મયાનિ ચ યન્ત્રાણિ મુસલોલૂખલાનિ ચ ॥

સણ્ડસીપટ્ટસંદંશં મૃત્પાત્રાયઃકટોરકમ્
પ્રતિમાનાનિ ચ તુલા છેદનાનિ કષોપલમ્ ॥

વંશનાડીલોહનાડીમ્ ઊષાઙ્ગારાંસ્ તથૌષધીઃ
સ્નેહામ્લલવણક્ષાર વિષાણ્યુપવિષાણિ ચ ॥

એવં સંગૂહ્ય સમ્ભારં કર્મયોગં સમાચરેત્ ॥

દ્રવદ્રવ્યેણ ભાણ્ડસ્ય પૂરિતાર્ધોદરસ્ય ચ
મુખે તિર્યક્કૃતે ભાણ્ડે રસં સૂત્રેણ લમ્બિતમ્
તં સ્વેદયેત્ તલગતં દોલાયન્ત્રમિતિ સ્મૃતમ્ ॥

લોહમૂષાદ્વયં કૃત્વા દ્વાદશાઙ્ગુલમાનતઃ
ઈષચ્ છિદ્રાન્વિતામ્ એકાં તત્ર ગન્ધકસંયુતામ્ ॥

મૂષાયાં રસયુક્તાયામ્ અન્યસ્યાં તાં પ્રવેશયેત્
તોયં સ્યાત્ સૂતકસ્યાધઃ ઊર્ધ્વાધો વહ્નિદીપનમ્ ॥

રસોનકરસં ભદ્રે યત્નતો વસ્ત્રગાલિતમ્
દાપયેત્પ્રચુરં યત્નાત્ આપ્લાવ્ય રસગન્ધકૌ ॥

સ્થાલિકાયાં નિધાયોર્ધ્વં સ્થાલીમ્ અન્યાં દૃઢાં કુરુ
સંધિં વિલેપયેદ્યત્નાત્ મૃદા વસ્ત્રેણ ચૈવ હિ ॥

સ્થાલ્યન્તરે કપોતાખ્યં પુટં કર્ષાગ્નિના સદા
યન્ત્રસ્યાધઃ કરીષાગ્નિં દદ્યાત્તીવ્રાગ્નિમેવ વા ॥

એવં તુ ત્રિદિનં કુર્યાત્ તતો યન્ત્રં વિમોચયેત્
તપ્તોદકે તપ્તચુલ્લ્યાં ન કુર્યાચ્છીતલે ક્રિયામ્ ॥

ન તત્ર ક્ષીયતે સૂતો ન ચ ગચ્છતિ કુત્રચિત્
અનેન ક્રમયોગેન કુર્યાદ્ગન્ધકજારણમ્ ॥

ઊર્ધ્વં વહ્નિરધશ્ચાપો મધ્યે તુ રસસંગ્રહઃ
મૂષાયન્ત્રમિદં દેવિ જારયેદ્ગગનાદિકમ્ ॥

ગર્ભયન્ત્રં પ્રવક્ષ્યામિ પિષ્ટિકાભસ્મકારણમ્
ચતુરઙ્ગુલદીર્ઘાં તુ મૂષિકાં મૃન્મયીં દૃઢામ્ ॥

ત્ર્યઙ્ગુલાં મધ્યવિસ્તારે વર્તુલં કારયેન્મુખમ્
લોહસ્ય વિંશતિર્ભાગા એકો ભાગસ્તુ ગુગ્ગુલોઃ ॥

સુશ્લક્ષ્ણં પેષયિત્વા તુ તોયં દદ્યાત્ પુનઃ પુનઃ
મૂષાલેપં તતઃ કુર્યાત્ તલે પિષ્ટીં ચ નિક્ષિપેત્ ॥

તુષકર્ષાગ્નિના ભૂમૌ મૃદુસ્વેદં તુ કારયેત્
અહોરાત્રં ત્રિરાત્રં વા રસેન્દ્રો ભસ્મતાં વ્રજેત્ ॥

જારણે મારણે ચૈવ રસરાજસ્ય રઞ્જને
યન્ત્રમેકં પરં મર્મ યત્રૌષધ્યો મહાબલમ્ ॥

ઔષધીરહિતશ્ચાયં હઠાદ્યન્ત્રેણ બધ્યતે
સર્વત્ર સૂતકો યાતિ મુક્ત્વા ભૂધરલક્ષણમ્ ॥

દેવતાભિઃ સમાકૃષ્ટો લોષ્ટસ્થો ઽપિ હિ ગચ્છતિ
તસ્માદ્યન્ત્રબલં ચૈકં ન વિલઙ્ઘ્યં વિજાનતા ॥

મન્ત્રૌષધિસમાયોગાત્ સુસિદ્ધં કુરુતે હ્ય્ અયમ્
મન્ત્રો ઽઘોરો ઽત્ર જપ્તવ્યો જપાન્તે પૂજયેદ્રસમ્ ॥

એકાન્તે તુ ક્રિયા કાર્યા દૃષ્ટાન્યૈર્વિફલા ભવેત્ ॥

ગન્ધકસ્ય ક્ષયો નાસ્તિ ન રસસ્ય ક્ષયો ભવેત્
ક્ષયો યન્ત્રસ્ય વિજ્ઞેયઃ યન્ત્રે વિક્રિયતે ક્રિયા
અલાભે કાન્તલોહસ્ય યન્ત્રં લોહેન કારયેત્ ॥

વહ્નિલક્ષ્યમ્ અવિજ્ઞાય રસસ્યાર્ધક્ષયો ભવેત્
યન્ત્રક્ષયવિધિજ્ઞસ્ય ચતુર્થાંશક્ષયો ભવેત્ ॥

દ્વિમાસેન દ્વિતીયાંશં તૃતીયાંશં ત્રિભિર્ભવેત્
મહાગ્નિં સહતે હ્ય્ એષ સારિતો યત્ર તિષ્ઠતિ ॥

ખર્પરં સિકતાપૂર્ણં કૃત્વા તસ્યોપરિ ન્યસેત્
અપરં ખર્પરં તત્ર શનૈર્મૃદ્વગ્નિના પચેત્ ॥

પઞ્ચક્ષારૈસ્તથા મૂત્રૈર્ લવણૈશ્ચ વિડં તતઃ
હંસપાકઃ સ વિજ્ઞાતો યન્ત્રતન્ત્રાર્થકોવિદૈઃ ॥

કૃષ્ણા રક્તા ચ પીતા ચ શુક્લવર્ણા ચ મૃત્તિકા
આદ્યા શ્રેષ્ઠા કનિષ્ઠાન્ત્યા મધ્યમા મધ્યમા મતા ॥

દગ્ધધાન્યતુષોપેતા મૃત્તિકા કોષ્ઠિકાવિધૌ
વક્રનાલકૃતા વાપિ શસ્યતે સુરસુન્દરિ ॥

ગારા દગ્ધા તુષા દગ્ધા દગ્ધા વલ્મીકમૃત્તિકા
અજાશ્વાનાં મલં દગ્ધં યાવત્તત્ કૃષ્ણતાં ગતમ્ ॥

વાસકસ્ય ચ પત્ત્રાણિ વલ્મીકસ્ય મૃદા સહ
પેષયેદ્વહ્નિતોયેન યાવત્તત્ શ્લક્ષ્ણતાં ગતમ્ ॥

મર્દયેત્તેન બધ્નીયાત્ વક્રનાલં ચ કોષ્ઠિકામ્ ॥

ગારા દગ્ધા તુષા દગ્ધા દગ્ધા વલ્મીકમૃત્તિકા
ચીરમઙ્ગારકઃ કિટ્ટં વજ્રેણાપિ ન ભિદ્યતે ॥

દગ્ધાઙ્ગારસ્ય ષડ્ભાગા ભાગૈકા કૃષ્ણમૃત્તિકા
ચીરમઙ્ગારકઃ કિટ્ટં વજ્રમૂષા પ્રકીર્તિતા ॥

તુષં વસ્ત્રસમં દગ્ધાં મૃત્તિકા ચતુરંશિકા
કુપીપાષાણસંયુક્તા વરમૂષા પ્રકીર્તિતા ॥

પ્રકાશા ચાન્ધમૂષા ચ મૂષા તુ દ્વિવિધા સ્મૃતા ॥

પ્રકાશમૂષા દેવેશિ શરાવાકારસંયુતા
દ્રવ્યનિર્વાહણે સા ચ વાદિકૈઃ સુપ્રશસ્યતે ॥

અન્ધમૂષા તુ કર્તવ્યા ગોસ્તનાકારસંનિભા
પિધાનકસમાયુક્તા કિંચિદ્ ઉન્નતમસ્તકા ॥

પત્ત્રલેપે તથા રઙ્ગે દ્વંદ્વમેલાપકે તથા
સૈવ છિદ્રાન્વિતા મન્દા ગમ્ભીરા સારણોચિતા ॥

તિલભસ્મ દ્વિર્ અંશં તુ ઇષ્ટકાંશસમન્વિતમ્
ભસ્મમૂષા તુ વિજ્ઞેયા તારાસંશોધને હિતા ॥

મોક્ષક્ષારસ્ય ભાગૌ દ્વૌ ઇષ્ટકાંશસમન્વિતૌ
મૃદ્ભાગાસ્ તારશુદ્ધ્યર્થમ્ ઉત્તમા વરવર્ણિનિ ॥

રક્તવર્ગેણ સમ્મિશ્રા રક્તવર્ગપરિપ્લુતા
રક્તવર્ગકૃતાલેપા સર્વશુદ્ધિષુ શોભના ॥

શુક્લવર્ગેણ સમ્મિશ્રા શુક્લવર્ગપરિપ્લુતા
શુક્લવર્ગકૃતાલેપા શુક્લશુદ્ધિષુ શોભના ॥

વિડવર્ગેણ સમ્મિશ્રા ધૃતિમિચ્છતિ જારણે
નિર્વાહણં પ્રકુર્વીત રક્તવર્ગપ્રલિપ્તયા ॥

વિષટઙ્કણગુઞ્જાભિઃ મૂષાલેપં તુ કારયેત્
પ્રકાશાયાં પ્રકુર્વીત યદિ વાઙ્ગારલેપનમ્ ॥

તસ્યાં વિન્યસ્ય મૂષાયાં દ્રવ્યમાવર્તયેદ્બુધઃ
લેપો વર્ણપુટં દેવિ રક્તમૃત્સિન્ધુભૂખગૈઃ ॥

આવર્તમાને કનકે પીતા તારે સિતા પ્રભા
શુલ્વે નીલનિભા તીક્ષ્ણે કૃષ્ણવર્ણા સુરેશ્વરિ ॥

વઙ્ગે જ્વાલા કપોતાભા નાગે મલિનધૂમકા
શૈલે તુ ધૂસરા દેવિ આયસે કપિલપ્રભા ॥

અયસ્કાન્તે ધૂમ્રવર્ણા સસ્યકે લોહિતા ભવેત્
વજ્રે નાનાવિધા જ્વાલા ખસત્ત્વે પાણ્ડુરપ્રભા ॥

ન વિસ્ફુલિઙ્ગો ન ચ બુદ્બુદશ્ચ યદા ન રેખાપટલં ન શબ્દઃ
મૂષાગતં રત્નસમં સ્થિરં ચ તદા વિશુદ્ધં પ્રવદન્તિ લોહમ્ ॥

પ્રતીવાપઃ પુરા યોજ્યો નિષેકસ્તદનન્તરમ્
છાદનં તુ પ્રતીવાપઃ નિષેકં મજ્જનં વિદુઃ
અભિષેકં તદિચ્છન્તિ સ્નપનં ક્રિયતે તુ યત્ ॥

વાપો નિષેકઃ સ્નપનં દ્રુતે નિર્મલતાં ગતે
ઉષ્ણેનૈવ હિ વાઞ્છન્તિ શીતલં ન ચ વાઞ્છતિ ॥

શુક્લદીપ્તિઃ સશબ્દશ્ચ યદા વૈશ્વાનરો ભવેત્
લોહાવર્તઃ સ વિજ્ઞેયઃ સત્ત્વં પતતિ નિર્મલમ્ ॥

ષોડશાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણં હસ્તમાત્રાયતં શુભમ્
ધાતુસત્ત્વનિપાતાર્થં કોષ્ઠકં વરવર્ણિનિ ॥

વંશખાદિરમાધૂક બદરીદારુસમ્ભવઃ
પરિપૂર્ણં દૃઢાઙ્ગારૈઃ ધમેદ્વાતેન કોષ્ઠકમ્
ભસ્ત્રયા જ્વાલમાર્ગેણ જ્વાલયેચ્ચ હુતાશનમ્ ॥

પ્રવિતતમુખભાગં સંવૃતાન્તઃપ્રદેશં સ્થલરચિતચિરાન્તર્જાલકં કોષ્ઠકં સ્યાત્
બકગલસમમાનં વઙ્કનાલં વિધેયં શુષિરનલિનિકા સ્યાન્મૃન્મયી દીર્ઘવૃત્તા ॥

મૃન્મયે લોહપાત્રે વા અયસ્કાન્તમયે ઽથવા
પાષાણે સ્ફટિકે વાથ મુક્તાશૈલમયે ઽથવા ॥

સુદૃઢો મર્દકઃ કાર્યઃ ચતુરઙ્ગુલકોચ્છ્રયઃ
સ ચ લોહમયઃ શૈલો હ્ય્ અયસ્કાન્તમયો ઽથવા ॥

અઘોરાસ્ત્રાભિધાનેન મહાપાશુપતેન વા
મન્ત્રેણ રચયેચ્છુદ્ધિં ભૂમિં તેનૈવ શોધયેત્ ॥

ઇન્ધનાનિ ચ સર્વાણિ દ્રવ્યાણિ ચ વિશેષતઃ
દાહકં જ્વાલયેત્તેન ખલ્લં તેનૈવ શોધયેત્ ॥

રસં વિશોધયેત્તેન વિન્યસેત્ દિવસે શુભે
ખલ્લોપરિ ન્યસિત્વા ચ શિવમૂર્તિમનુસ્મરેત્ ॥

દેવતાનુગ્રહં પ્રાપ્ય યન્ત્રમૂષાગ્નિમાનવિત્
દેવેશિ રસસિદ્ધ્યર્થં જાનીયાત્ ઓષધીરપિ ॥

યન્ત્રમૂષાગ્નિમાનાનિ વર્ણિતાનિ સુરેશ્વરિ
તન્મમાચક્ષ્વ દેવેશિ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ॥