Rasaratnasamuccaya · અધ્યાય 10

મૂષા હિ ક્રૌઞ્ચિકા પ્રોક્તા કુમુદી કરહાટિકા ।
પાચની વહ્નિમિત્રા ચ રસવાદિભિરીર્યતે

મુષ્ણાતિ દોષાન્ મૂષા યા સા મૂષેતિ નિગદ્યતે

ઉપાદાનં ભવેત્તસ્યા મૃત્તિકા લોહમેવ ચ

મૂષા મુખવિનિષ્ક્રાન્તા વરમેકાપિ કાકિણી ।
દુર્જનપ્રણિપાતેન ધિગ્લક્ષમ્ અપિ માનિનામ્

મૂષાપિધાનયોર્બન્ધે બન્ધનં સંધિલેપનમ્ ।
અન્ધ્રણં રન્ધ્રણં ચૈવ સંશ્લિષ્ટં સંધિબન્ધનમ્

મૃત્તિકા પાણ્ડુરસ્થૂલા શર્કરા શોણપાણ્ડુરા ।
ચિરાધ્માનસહા સા હિ મૂષાર્થમ્ અતિશસ્યતે ।
તદભાવે ચ વાલ્મીકી કૌલાલી વા સમીર્યતે

યા મૃત્તિકા દુગ્ધતુષૈઃ શણેન શિખિત્રકૈર્ વા હયલદ્દિના ચ ।
લૌહેન દણ્ડેન ચ કુટ્ટિતા સા સાધારણા સ્યાત્ ખલુ મૂષિકાર્થે

શ્વેતાશ્માનસ્તુષા દગ્ધાઃ શિખિત્રાઃ શણખર્પરે ।
લદ્દિઃ કિટ્ટં કૃષ્ણમૃત્સ્ના સંયોજ્યા મૂષિકામૃદિ

મૃદસ્ત્રિભાગાઃ શણલદ્દિભાગૌ ભાગશ્ચ નિર્દગ્ધતુષોપલાદેઃ ।
કિટ્ટાર્ધભાગં પરિખણ્ડ્ય વજ્રમૂષાં વિદધ્યાત્ખલુ સત્ત્વપાતે

દગ્ધાઙ્ગારતુષોપેતા મૃત્સ્ના વલ્મીકમૃત્તિકા ।
તત્તદ્વિડસમાયુક્તા તત્તદ્વિડવિલેપિતા

તયા યા વિહિતા મૂષા યોગમૂષેતિ કથ્યતે ।
અનયા સાધિતઃ સૂતો જાયતે ગુણવત્તરઃ

ગારભૂનાગધૌતાભ્યાં શણૈર્દગ્ધતુષૈરપિ ।
સમૈઃ સમા ચ મૂષા મૃન્મહિષીદુગ્ધમર્દિતા

ક્રૌઞ્ચિકા યન્ત્રમાત્રં હિ બહુધા પરિકીર્તિતા ।
તયા વિરચિતા મૂષા વજ્રદ્રાવણિકોચિતા

દુગ્ધષડ્ગુણાગારાષ્ટકિટ્ટાઙ્ગારશણાન્વિતા ।
કૃષ્ણમૃદ્ભિઃ કૃતા મૂષા ગારમૂષેત્યુદાહૃતા ।
યામયુગ્મપરિધ્માનાન્ નાસૌ દ્રવતિ વહ્નિના

વજ્રાઙ્ગારતુષાસ્તુલ્યાસ્ તચ્ચતુર્ગુણમૃત્તિકા ।
ગારા ચ મૃત્તિકાતુલ્યા સર્વૈર્ એતૈર્ વિનિર્મિતા ।
વરમૂષેતિ નિર્દિષ્ટા યામમગ્નિં સહેત સા

પાષાણરહિતા રક્તા રક્તવર્ગાનુસાધિતા ।
મૃત્તયા સાધિતા મૂષા ક્ષિતિખેચરલેપિતા ।
વર્ણમૂષેતિ સા પ્રોક્તા વર્ણોત્કર્ષે નિયુજ્યતે

પાષાણરહિતા શ્વેતા શ્વેતવર્ગાનુસાધિતા ।
મૃત્તયા સાધિતા મૂષા ક્ષિતિખેચરલેપિતા ।
રૌપ્યમૂષેતિ સા પ્રોક્તા વર્ણોત્કર્ષે નિયુજ્યતે

તત્તદ્ભેદમૃદોદ્ભૂતા તત્તદ્વિડવિલેપિતા ।
દેહલોહાર્થયોગાર્થં વિડમૂષેત્યુદાહૃતા

ગારભૂનાગધૌતાભ્યાં તુષમૃષ્ટશણેન ચ ।
સમૈઃ સમા ચ મૂષા મૃન્મહિષીદુગ્ધમર્દિતા

ક્રૌઞ્ચિકા યન્ત્રમાત્રે હિ બહુધા પરિકીર્તિતા ।
તયા વિરચિતા મૂષા લિપ્તા મત્કુણશોણિતૈઃ

બાલાબ્દધ્વનિમૂલૈશ્ચ વજ્રદ્રાવણક્રૌઞ્ચિકા ।
સહતે ઽગ્નિં ચતુર્યામં દ્રવેણ વ્યાધિતા સતી

દ્રવે દ્રવીભાવમુખે મૂષાયા ધ્માનયોગતઃ ।
ક્ષણમુદ્ધરણં યત્તન્મૂષાપ્યાયનમ્ ઉચ્યતે

વૃન્તાકાકારમૂષાયાં નાલં દ્વાદશકાઙ્ગુલમ્ ।
ધત્તૂરપુષ્પવચ્ ચોર્ધ્વં સુદૃઢં શ્લિષ્ટપુષ્પવત્

અષ્ટાઙ્ગુલં ચ સચ્છિદ્રં સા સ્યાદ્ વૃન્તાકમૂષિકા ।
અનયા ખર્પરાદીનાં મૃદૂનાં સત્ત્વમાહરેત્

મૂષા યા ગોસ્તનાકારા શિખાયુક્તપિધાનકા ।
સત્ત્વાનાં દ્રાવણે શુદ્ધૌ મૂષા સા ગોસ્તની ભવેત્

નિર્દિષ્ટા મલ્લમૂષા યા મલ્લદ્વિતયસમ્પુટાત્ ।
પર્પટ્યાદિરસાદીનાં સ્વેદનાય પ્રકીર્તિતા

કુલાલભાણ્ડરૂપા યા દૃઢા ચ પરિપાચિતા ।
પક્વમૂષેતિ સા પ્રોક્તા પોટલ્યાદિવિપાચને

નિર્વક્રગોલકાકારા પુટનદ્રવ્યગર્ભિણી ।
ગોલમૂષેતિ સા પ્રોક્તા સત્વરદ્રવરોધિની

તલે યા કૂર્પરાકારા ક્રમાદુપરિ વિસ્તૃતા ।
સ્થૂલવૃન્તાકવત્ સ્થૂલા મહામૂષેત્યસૌ સ્મૃતા ।
સા ચાયો ઽભ્રકસત્ત્વાદેઃ પુટાય દ્રાવણાય ચ

મણ્ડૂકાકારા યા નિમ્નતાયામવિસ્તરા ।
ષડઙ્ગુલપ્રમાણેન મૂષા મણ્ડૂકસંજ્ઞિકા ।
ભૂમૌ નિખન્ય તાં મૂષાં દદ્યાત્પુટમથોપરિ

મૂષા યા ચિપિટા મૂલે વર્તુલાષ્ટાઙ્ગુલોચ્છ્રયા ।
મૂષા સા મૂસલાખ્યા સ્યાચ્ચક્રિબદ્ધરસે હિતા

સત્ત્વાનાં પાતનાર્થાય પાતિતાનાં વિશુદ્ધયે ।
કોષ્ઠિકા વિવિધાકારાસ્તાસાં લક્ષણમ્ ઉચ્યતે

રાજહસ્તસમુત્સેધા તદર્ધાયામવિસ્તરા ।
ચતુરસ્રા ચ કુડ્યેન વેષ્ટિતા મૃન્મયેન ચ

એકભિત્તૌ ચરેદ્દ્વારં વિતસ્ત્યાભોગસંયુતમ્ ।
દ્વારં સાર્ધવિતસ્ત્યા ચ સંમિતં સુદૃઢં શુભમ્

દેહલ્યધો વિધાતવ્યં ધમનાય યથોચિતમ્ ।
પ્રાદેશપ્રમિતા ભિત્તિર્ ઉત્તરઙ્ગસ્ય ચોર્ધ્વતઃ

દ્વારં ચોપરિ કર્તવ્યં પ્રાદેશપ્રમિતં ખલુ ।
તતશ્ચેષ્ટિકયા રુદ્ધ્વા દ્વારસંધિં વિલિપ્ય ચ

શિખિત્રૈસ્તાં સમાપૂર્ય ધમેદ્ભસ્ત્રાદ્વયેન ચ ।
શિખિત્રાન્ ધમનદ્રવ્યમ્ ઊર્ધ્વદ્વારેણ નિક્ષિપેત્

સત્ત્વપાતનગોલાંશ્ચ પઞ્ચ પઞ્ચ પુનઃ પુનઃ ।
ભવેદ્ અઙ્ગારકોષ્ઠીયં ખરાણાં સત્ત્વપાતિની

દૃઢભૂમૌ ચરેદ્ગર્તં વિતસ્ત્યા સંમિતં શુભમ્ ।
વર્તુલં ચાથ તન્મધ્યે ગર્તમન્યં પ્રકલ્પયેત્

ચતુરઙ્ગુલવિસ્તારનિમ્નત્વેન સમન્વિતમ્ ।
ગર્તાદ્ધરણિપર્યન્તં તિર્યઙ્નાલસમન્વિતમ્

કિંચિત્ સમુન્નતં બાહ્યગર્તાભિમુખનિમ્નગમ્ ।
મૃચ્ચક્રીં પઞ્ચરન્ધ્રાઢ્યાં ગર્ભગર્તોદરે ક્ષિપેત્

આપૂર્ય કોકિલૈઃ કોષ્ઠીં પ્રધમેદ્ એકભસ્ત્રયા ।
પાતાલકોષ્ઠિકા હ્ય્ એષા મૃદૂનાં સત્ત્વપાતિની ।
ધ્માનસાધ્યપદાર્થાનાં નન્દિના પરિકીર્તિતા

દ્વાદશાઙ્ગુલનિમ્ના યા પ્રાદેશપ્રમિતા તથા ।
ચતુરઙ્ગુલતશ્ચોર્ધ્વં વલયેન સમન્વિતા

ભૂરિચ્છિદ્રવતી ચક્રીં વલયોપરિ નિક્ષિપેત્ ।
શિખિત્રાંસ્તત્ર નિક્ષિપ્ય પ્રધમેદ્ વઙ્કનાલતઃ ।
ગારકોષ્ઠીયમ્ આખ્યાતા મૃષ્ટલોહવિનાશિની

મૂષામૃદ્ભિર્ વિધાતવ્યમ્ અરત્નિપ્રમિતં દૃઢમ્ ।
અધોમુખં ચ તદ્વક્ત્રે નાલં પઞ્ચાઙ્ગુલં ખલુ ।
વઙ્કનાલમ્ ઇદં પ્રોક્તં દૃઢધ્માનાય કીર્તિતમ્

કોષ્ઠી સિદ્ધરસાદીનાં વિધાનાય વિધીયતે ।
દ્વાદશાઙ્ગુલકોત્સેધા સા બુધ્ને ચતુરઙ્ગુલા ।
તિર્યક્પ્રધમનાસ્યા ચ મૃદુદ્રવ્યવિશોધિની

રસાદિદ્રવ્યપાકાનાં પ્રમાણજ્ઞાપનં પુટમ્ ।
નેષ્ટો ન્યૂનાધિકઃ પાકઃ સુપાકં હિતમ્ ઔષધમ્

લોહાદેરપુનર્ભાવો ગુણાધિક્યં તતો ઽગ્રતા ।
અનપ્સુ મજ્જનં રેખાપૂર્ણતા પુટતો ભવેત્

પુટાદ્ ગ્રાવ્ણો લઘુત્વં ચ શીઘ્રવ્યાપ્તિશ્ચ દીપનમ્ ।
જારિતાદપિ સૂતેન્દ્રાલ્લોહાનામ્ અધિકો ગુણઃ

યથાશ્મનિ વિશેદ્ વહ્નિર્ બહિસ્થપુટયોગતઃ ।
ચૂર્ણત્વાદ્ધિ ગુણાવાપ્તિસ્તથા લોહેષુ નિશ્ચિતમ્

નિમ્નવિસ્તરતઃ કુણ્ડે દ્વિહસ્તે ચતુરસ્રકે ।
વનોત્પલસહસ્રેણ પૂરિતે પુટનૌષધમ્

ક્રૌઞ્ચ્યાં રુદ્ધં પ્રયત્નેન પિષ્ટિકોપરિ નિક્ષિપેત્ ।
વનોત્પલસહસ્રાર્ધં ક્રૌઞ્ચિકોપરિ વિન્યસેત્ ।
વહ્નિં પ્રજ્વાલયેત્તત્ર મહાપુટમિદં સ્મૃતમ્

રાજહસ્તપ્રમાણેન ચતુરસ્રં ચ નિમ્નકમ્ ।
પૂર્ણં ચોપલસાઠીભિઃ કણ્ઠાવધ્યથ વિન્યસેત્

વિન્યસેત્કુમુદીં તત્ર પુટનદ્રવ્યપૂરિતામ્ ।
પૂર્ણચ્છગણતો ઽર્ધાનિ ગિરિણ્ડાનિ વિનિક્ષિપેત્ ।
એતદ્ગજપુટં પ્રોક્તં મહાગુણવિધાયકમ્

ઇત્થં ચારત્નિકે કુણ્ડે પુટં વારાહમુચ્યતે

પુટં ભૂમિતલે તત્તદ્વિતસ્તિદ્વિતયોચ્છ્રેયમ્ ।
તાવચ્ચ તલવિસ્તીર્ણં તત્સ્યાત્કુક્કુટકં પુટમ્

યત્પુટં દીયતે ભૂમાવષ્ટસંખ્યૈર્ વનોપલૈઃ ।
બદ્ધ્વા સૂતાર્કભસ્માર્થં કપોતપુટમુચ્યતે

ગોષ્ઠાન્તર્ગોક્ષુરણં શુષ્કં ચૂર્ણિતગોમયમ્ ।
ગોવરં તત્સમાદિષ્ટં વરિષ્ઠં રસસાધને

ગોવરૈર્વા તુષૈર્વાપિ પુટં યત્ર પ્રદીયતે ।
તદ્ગોવરપુટં પ્રોક્તં રસભસ્મપ્રસિદ્ધયે

સ્થૂલભાણ્ડે તુષાપૂર્ણે મધ્યે મૂષાસમન્વિતે ।
વહ્નિના વિહિતે પાકે તદ્ભાણ્ડપુટમુચ્યતે

અધસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચ ક્રૌઞ્ચિકાચ્છાદ્યતે ખલુ ।
વાલુકાભિઃ પ્રતપ્તાભિર્યત્ર તદ્વાલુકાપુટમ્

વહ્નિમિત્રાઃ ક્ષિતૌ સમ્યઙ્નિખન્યાદ્દ્વયંગુલાદધઃ ।
ઉપરિષ્ટાત્પુટં યત્ર પુટં તદ્ ભૂધરાહ્વયમ્

ઊર્ધ્વં ષોડશિકામૂત્રૈસ્તુષૈર્વા ગોવરૈઃ પુટમ્ ।
યત્ર તલ્લાવકાખ્યં સ્યાત્સુમૃદુદ્રવ્યસાધને

અનુક્તપુટમાને તુ સાધ્યદ્રવ્યબલાબલાત્ ।
પુટં વિજ્ઞાય દાતવ્યમ્ ઊહાપોહવિચક્ષણૈઃ

પિષ્ટકં છગણં છાણમ્ ઉત્પલં ચોપલં તથા ।
ગિરિણ્ડોપલસાઠી ચ વરાટી છગણાભિધાઃ

સુવર્ણં રજતં તામ્રં ત્રપુ સીસકમ્ આયસમ્ ।
ષડેતાનિ ચ લોહાનિ કૃત્રિમૌ કાંસ્યપિત્તલૌ

લવણાનિ ષડ્ ઉચ્યન્તે સામુદ્રં સૈન્ધવં વિડમ્ ।
સૌવર્ચલં રોમકં ચ ચૂલ્લિકાલવણં તથા

ક્ષારત્રયં સમાખ્યાતં યવસર્જિકટઙ્કણમ્

પલાશમુષ્કકક્ષારૌ યવક્ષારઃ સુવર્ચિકા ।
તિલનાલોદ્ભવઃ ક્ષારઃ સંયુક્તં ક્ષારપઞ્ચકમ્

ઘૃતં ગુડો માક્ષિકં ચ વિજ્ઞેયં મધુરત્રયમ્

કઙ્ગુણી તુમ્બિની ઘોષા કરીરશ્રીફલોદ્ભવમ્ ।
કટુવાર્ત્તાકસિદ્ધાર્થસોમરાજીવિભીતજમ્

અતસીજં મહાકાલીનિમ્બજં તિલજં તથા ।
અપામાર્ગાદ્દેવદાલીદન્તીતુમ્બુરુવિગ્રહાત્

અઙ્કોલોન્મત્તભલ્લાતપલાશેભ્યસ્ તથૈવ ચ ।
એતેભ્યસ્તૈલમાદાય રસકર્મણિ યોજયેત્

જમ્બૂકમણ્ડૂકવસા વસા કચ્છપસમ્ભવા ।
કર્કટીશિશુમારી ચ ગોશૂકરનરોદ્ભવા ।
અજોષ્ટ્રખરમેષાણાં મહિષસ્ય વસા તથા

મૂત્રાણિ હસ્તિકરભમહિષીખરવાજિનામ્ ।
ગો ઽજાવીનાં સ્ત્રિયઃ પુંસાં પુષ્પં બીજં તુ યોજયેત્

માહિષામ્બુ દધિ ક્ષીરં સાભિઘારં શકૃદ્રસઃ ।
તત્પઞ્ચમાહિષં જ્ઞેયં તદ્વચ્છાગલપઞ્ચકમ્

અમ્લવેતસજમ્બીરનિમ્બુકં બીજપૂરકમ્ ।
ચાઙ્ગેરી ચણકામ્લં ચ અમ્લીકં કોલદાડિમમ્

અમ્બષ્ઠા તિન્તિડીકં ચ નાગરં રસપત્ત્રિકા ।
કરવન્દં તથા ચાન્યદમ્લવર્ગઃ પ્રકીર્તિતઃ

ચણકામ્લશ્ચ સર્વેષામેક એવ પ્રશસ્યતે ।
અમ્લવેતસમેકં વા સર્વેષામુત્તમોત્તમમ્ ।
રસાદીનાં વિશુદ્ધ્યર્થં દ્રાવણે જારણે હિતમ્

કોલદાડિમવૃક્ષામ્લચુલ્લિકાચુક્રિકારસઃ ।
પઞ્ચામ્લકં સમુદ્દિષ્ટં તચ્ચોક્તં ચામ્લપઞ્ચકમ્

ઇષ્ટિકા ગૈરિકા લોણં ભસ્મ વલ્મીકમૃત્તિકા ।
રસપ્રયોગકુશલૈઃ કીર્તિતાઃ પઞ્ચમૃત્તિકાઃ

શૃઙ્ગીકં કાલકુટં ચ વત્સનાભં સકૃત્રિમમ્ ।
પિત્તં ચ વિષવર્ગો ઽયં સ વરઃ પરિકીર્તિતઃ

રસકર્મણિ શસ્તો ઽયં તદ્ભેદનવિધાવ્ અપિ ।
અયુક્ત્યા સેવિતશ્ચાયં મારયત્યેવ નિશ્ચિતમ્

લાઙ્ગલી વિષમુષ્ટિશ્ચ કરવીરં જયા તથા ।
નીલકઃ કનકો ઽર્કશ્ચ વર્ગો હ્ય્ ઉપવિષાત્મકઃ

હસ્ત્યશ્વવનિતા ધેનુર્ગર્દભી છાગિકાવિકા ।
ઉષ્ટ્રિકોદુમ્બરાશ્વત્થભાનુન્યગ્રોધતિલ્વકમ્

દુગ્ધિકા સ્નુગ્ગુણશ્ ચૈવ તથૈવોત્તમકણ્ટિકા ।
એષાં દુગ્ધૈર્ વિનિર્દિષ્ટો દુગ્ધવર્ગો રસાદિષુ

પારાવતસ્ય ચાષસ્ય કપોતસ્ય કલાપિનઃ ।
ગૃધ્રસ્ય કુક્કુટસ્યાપિ વિનિર્દિષ્ટો હિ વિંગણઃ ।
શોધનં સર્વલોહાનાં પુટનાલ્લેપનાત્ ખલુ

કુસુમ્ભં ખદિરો લાક્ષા મઞ્જિષ્ઠા રક્તચન્દનમ્ ।
અક્ષી ચ બન્ધુજીવશ્ચ તથા કર્પૂરગન્ધિની ।
માક્ષિકં ચેતિ વિજ્ઞેયો રક્તવર્ગો ઽતિરઞ્જનઃ

કિંશુકઃ કર્ણિકારશ્ચ હરિદ્રાદ્વિતયં તથા ।
પીતવર્ગો ઽયમાદિષ્ટો રસરાજસ્ય કર્મણિ

તગરઃ કુટજઃ કુન્દો ગુઞ્જા જીવન્તિકા તથા ।
સિતામ્ભોરુહકન્દશ્ચ શ્વેતવર્ગ ઉદાહૃતઃ

કદલી કારવેલ્લી ચ ત્રિફલા નીલિકા નલઃ ।
પઙ્કઃ કાસીસબાલામ્રં કૃષ્ણવર્ગ ઉદાહૃતઃ

રક્તવર્ગાદિવર્ગૈશ્ચ દ્રવ્યં યજ્જારણાત્મકમ્ ।
ભાવનીયં પ્રયત્નેન તાદૃગ્રાગાપ્તયે ખલુ

કાચટઙ્કણક્ષિપ્રાભિઃ શોધનીયો ગણો મતઃ

સત્ત્વાનાં બદ્ધસૂતસ્ય લોહાનાં મલનાશનઃ ।
કાપાલીકઙ્ગુણધ્વંસી રસવાદિભિરુચ્યતે

મહિષી મેષશૃઙ્ગી ચ કલિઙ્ગો ધવબીજયુક્ ।
શશાસ્થીનિ ચ યોગો ઽયં લોહકાઠિન્યનાશનઃ

ગુડગુગ્ગુલુગુઞ્જાજ્યસારઘૈષ્ ટઙ્ગણાન્વિતૈઃ ।
દુર્દ્રાવાખિલલોહાદેર્ દ્રાવણાય ગણો મતઃ

ક્ષારાઃ સર્વે મલં હન્યુરમ્લં શોધનજારણમ્ ।
માન્દ્યં વિષાણિ નિઘ્નન્તિ સ્નૈગ્ધ્યં સ્નેહાઃ પ્રકુર્વતે