Rasaratnasamuccaya · અધ્યાય 6

રસશાસ્ત્રાણિ સર્વાણિ સમાલોચ્ય યથાક્રમમ્ ।
સાધકાનાં હિતાર્થાય પ્રકટીક્રિયતે ઽધુના

ન ક્રમેણ વિના શાસ્ત્રં ન શાસ્ત્રેણ વિના ક્રમઃ ।
શાસ્ત્રં ક્રમયુતં જ્ઞાત્વા યઃ કરોતિ સ સિદ્ધિભાક્

આચાર્યો જ્ઞાનવાન્દક્ષો રસશાસ્ત્રવિશારદઃ ।
મન્ત્રસિદ્ધો મહાવીરો નિશ્ચલશિવવત્સલઃ

દેવીભક્તઃ સદા ધીરો દેવતાયાગતત્પરઃ ।
સર્વામ્નાયવિશેષજ્ઞઃ કુશલો રસકર્મણિ ।
એવં લક્ષણસંયુક્તો રસવિદ્યાગુરુર્ ભવેત્

ગુરુભક્તાઃ સદાચારાઃ સત્યવન્તો દૃઢવ્રતાઃ ।
નિરાલસ્યાઃ સ્વધર્મજ્ઞાઃ સદાજ્ઞાપરિપાલકાઃ

દમ્ભમાત્સર્યનિર્મુક્તાઃ કુલાચારેષુ દીક્ષિતાઃ ।
અત્યન્તસાધકાઃ શાન્તા મન્ત્રારાધનતત્પરાઃ ।
ઇત્યેવં લક્ષણૈર્યુક્તાઃ શિષ્યાઃ સ્યુઃ સૂતસિદ્ધયે

સહાયાઃ સોદ્યમાસ્તત્ર યથા શિષ્યાસ્તતો ઽધિકાઃ ।
કુલીનાઃ સ્વામિભક્તાશ્ચ કર્તવ્યા રસકર્મણિ

નાસ્તિકા યે દુરાચારાશ્ચુમ્બકા ગુરુતો ઽપરાત્ ।
વિદ્યાં ગ્રહીતુમિચ્છતિ ચૌર્યચ્છદ્મખલોત્સવાત્

ન તેષાં સિધ્યતે કિંચિન્ મણિમન્ત્રૌષધાદિકમ્ ।
કુર્વન્તિ યદિ મોહેન નાશયન્તિ સ્વકં ધનમ્ ।
ઇહ લોકે સુખં નાસ્તિ પરલોકે તથૈવ ચ

તસ્માદ્ ભક્તિબલાદેવ સંતુષ્યતિ યદા ગુરુઃ ।
તદા શિષ્યેણ સા ગ્રાહ્યા રસવિદ્યાત્મસિદ્ધયે ।
હસ્તમસ્તકયોગેન વરં લબ્ધ્વા સુસાધયેત્

આતઙ્કરહિતે દેશે ધર્મરાજ્યે મનોરમે ।
ઉમામહેશ્વરોપેતે સમૃદ્ધે નગરે શુભે

કર્તવ્યં સાધનં તત્ર રસરાજસ્ય ધીમતા ।
અત્યન્તોપવને રમ્યે ચતુર્દ્વારોપશોભિતે

તત્ર શાલા પ્રકર્તવ્યા સુવિસ્તીર્ણા મનોરમા ।
સમ્યગ્વાતાયનોપેતા દિવ્યચિત્રૈર્ વિચિત્રિતા

તત્સમીપે સમે દીપ્તે કર્તવ્યં રસમણ્ડપમ્ ।
અતિગુપ્તં સુવિસ્તીર્ણં કપાટાર્ગલશોભિતમ્

ધ્વજછત્ત્રવિતાનાઢ્યં પુષ્પમાલાવિલમ્બિતમ્ ।
ભેરીકાહલઘણ્ટાદિશૃઙ્ગીનાદાવનાદિતમ્

ભૂઃ સમા તત્ર કર્તવ્યા સુદૃઢા દર્પણોપમા ।
તન્મધ્યે વેદિકા રમ્યા કર્તવ્યા લક્ષણાન્વિતા

નિષ્કત્રયં હેમપત્ત્રં રસેન્દ્રં નવનિષ્કકમ્ ।
અમ્લેન મર્દયેદ્ યામં તેન લિઙ્ગં તુ કારયેત્

દોલાયન્ત્રે સારનાલે જમ્બીરસ્થં દિનં પચેત્ ।
તલ્લિઙ્ગં પૂજયેત્તત્ર સુશુભૈરુપચારકૈઃ

લિઙ્ગકોટિસહસ્રસ્ય યત્ફલં સમ્યગર્ચનાત્ ।
તત્ફલં કોટિગુણિતં રસલિઙ્ગાર્ચનાદ્ભવેત્

બ્રહ્મહત્યાસહસ્રાણિ ગોહત્યાશ્ચાયુતાનિ હિ ।
તત્ક્ષણાદ્વિલયં યાન્તિ રસલિઙ્ગસ્ય દર્શનાત્

સ્પર્શનાત્પ્રાપ્યતે મુક્તિરિતિ સત્યં શિવોદિતમ્ ।
આગ્નેય્યાં શ્રીઘોરેણ મન્ત્રરાજેન ચાર્ચયેત્

અષ્ટાદશભુજં શુભ્રં પઞ્ચવક્ત્રં ત્રિલોચનમ્ ।
પ્રેતારૂઢં નીલકણ્ઠં રસલિઙ્ગં વિચિન્તયેત્

તસ્યોત્સઙ્ગે મહાદેવીમેકવક્ત્રાં ચતુર્ભુજામ્ ।
અક્ષમાલાઙ્કુશં દક્ષે વામે પાશાભયં શુભમ્ ।
દધતીં તપ્તહેમાભાં પીતવસ્ત્રાં વિભાવયેત્

વાઙ્મયી શ્રીઃ કામરાજશક્તિબીજં રસાઙ્કુશા ।
યૈઃ સમા દ્વાદશાઃ શૈવજ્ઞેયા વિદ્યા રસાઙ્કુશા

અનયા પૂજયેદ્દેવીં ગન્ધપુષ્પાક્ષતાદિભિઃ ।
નન્દીભૃઙ્ગીમહાકાલકુલીરાન્ પૂર્વદિક્ક્રમાત્ ।
પૂજયેન્ નામમન્ત્રૈશ્ ચ પ્રણવાદિનમો ઽન્તકૈઃ

એવ નિત્યાર્ચનં તત્ર કર્તવ્યં રસસિદ્ધયે

રસવિદ્યા શિવેનોક્તા દાતવ્યા સાધકાય વૈ ।
યથોક્તેન વિધાનેન ગુરુણા મુદિતાત્મના

સુમુહૂર્તે સુનક્ષત્રે ચન્દ્રતારાબલાન્વિતે ।
કલશં તોયસમ્પૂર્ણં હેમરત્નફલૈર્યુતમ્

સ્થાપયેદ્ રસલિઙ્ગાગ્રે દિવ્યવસ્ત્રેણ વેષ્ટિતમ્ ।
ગન્ધપુષ્પાક્ષતૈર્ ધૂપૈર્ નૈવેદ્યૈશ્ચ સુપૂજયેત્

પૂજાન્તે હવનં કુર્યાદ્યોનિકુણ્ડે સુલક્ષણે ।
તિલાજ્યૈઃ પાયસૈઃ પુષ્પૈઃ શતપુષ્પાદિકૈઃ પૃથક્

અઘોરેણ રસાઙ્કુશ્યા હોમાન્તે શિષ્યમાહ્વયેત્ ।
કાલિનીશક્તિસંયુક્તં રસસિદ્ધિપરાયણમ્

યસ્યાસ્તુ કુઞ્ચિતાઃ કેશાઃ શ્યામા યા પદ્મલોચના ।
સુરૂપા તરુણી ભિન્ના વિસ્તીર્ણજઘના શુભા

સંકીર્ણહૃદયા પીનસ્તનભારેણ નમ્રિતા ।
ચુમ્બનાલિઙ્ગસ્પર્શકોમલા મૃદુભાષિણી

અશ્વત્થપત્ત્રસદૃશયોનિદેશસુશોભિતા ।
કૃષ્ણપક્ષે પુષ્પવતી સા નારી કાલિની સ્મૃતા ।
રસબન્ધે પ્રયોગે ચ ઉત્તમા સા રસાયને

તદભાવે સુરૂપા તુ યા કાચિત્ તરુણાઙ્ગના ।
તસ્યા દેયં ત્રિસપ્તાહં ગન્ધકં ઘૃતસંયુતમ્ ।
કર્ષૈકૈકં પ્રભાતે તુ સા ભવેત્કાલિનીસમા

એવં શક્તિયુતો યો ઽસૌ દીક્ષયેત્ તં ગુરૂત્તમઃ ।
સુસ્નાતમ્ અભિષિઞ્ચેત મન્ત્રેણ કલશોદકૈઃ

અઘોરામઙ્કુશીં વિદ્યાં દધ્યાચ્છિષ્યાય સદ્ગુરુઃ ।
યથાશક્ત્યા સુશિષ્યેણ દાતવ્યા ગુરુદક્ષિણા ।
અથાજ્ઞયા ગુરોર્મન્ત્રં લક્ષં લક્ષં પૃથગ્જપેત્

ઓં હ્રાં હ્રીં હ્રૂં અદ્યોરતર પ્રસ્ફુટ 2 પ્રકટ 2 કહ 2 શમય 2 જાત 2 દહ 2 પાતય 2 ઓં હ્રીં હ્રૈં હ્રૌં હ્રૂં અઘોરાય ફટ્ ઇમમ્ અઘોરમન્ત્રં તુ ઔં કામરાજશક્તિબીજરસાઙ્કુશાયૈ આજ્ઞયા વિદ્યાં રસાઙ્કુશામ્ ।
અનયા પૂજયેદ્ દેવીં શક્તિમ્ અઙ્કુશવિદ્યયા

દશાંશં જુહુયાત્કુણ્ડે ત્રિકોણે હસ્તમાત્રકે ।
જાતિપુષ્પં ત્રિમધ્વક્તં પૂર્ણાન્તે કન્યકાર્ચનમ્

કૃત્વાથ પ્રવિશેચ્છાલાં શુદ્ધાં લિપ્તાં સવેદિકામ્ ।
ષટ્કોણં મણ્ડલં તત્ર સિન્દૂરેણ દ્વિહસ્તકમ્

વેદિકાયાં લિખેત્સમ્યક્ તદ્બહિશ્ ચાષ્ટપત્ત્રકમ્ ।
કમલં ચતુરસ્રં ચ ચતુર્દ્વારૈઃ સુશોભિતમ્

કર્ણિકાયાં ન્યસેત્ ખલ્લં લોહજં સ્વર્ણલેખિતમ્ ।
તન્મધ્યે રસરાજં તુ પલાનાં શતમાત્રકમ્ ।
પઞ્ચાશત્પઞ્ચવિંશદ્ વા પૂજયેદ્ રસલિઙ્ગવત્

વજ્રવૈક્રાન્તવજ્રાભ્રકાન્તપાષાણટઙ્કણમ્ ।
ભૂનાગઃ શક્તયશ્ચૈતાઃ ષટ્કોણે પૂજયેત્ ક્રમાત્

ગન્ધતાલકકાસીસશિલાકઙ્કુષ્ઠભૂષણમ્ ।
રાજાવર્તો ગૈરિકં ચ ખ્યાતા ઉપરસા અમી ।
પૂજ્યા અષ્ટદલેષ્વેતે પૂર્વાદીશાનગં ક્રમાત્

રસકં વિમલા તાપ્યં ચપલા તુત્થમ્ અઞ્જનમ્ ।
હિઙ્ગુલં સસ્યકં ચૈવ ખ્યાતા એતે મહારસાઃ ।
પૂર્વાદીશાનપર્યન્તં પત્ત્રાગ્રેષુ પ્રપૂજયેત્

પૂર્વદ્વારે સ્વર્ણરૌપ્યે દક્ષિણે તામ્રસીસકે ।
પશ્ચિમે વઙ્ગકાન્તૌ ચ ઉત્તરે મુણ્ડતીક્ષ્ણકે ।
સર્વમેતદ્ અઘોરેણ પૂજયેદ્ અઙ્કુશાન્વિતમ્

વિડં કાઞ્જિકયન્ત્રાણિ ક્ષારમૃલ્લવણાનિ ચ ।
કોષ્ઠી મૂષા વઙ્કનાલતુષાઙ્ગારવનોપલાઃ

ભસ્ત્રિકા દણ્ડિકાનેકા શિલા ખલ્વાન્યુલૂખલમ્ ।
સ્વર્ણકારોપકરણં સમસ્તતુલનાનિ ચ

મૃત્કાષ્ઠતામ્રલોહોત્થપાત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ।
દિવ્યૌષધીનાં વર્ગાશ્ચ રઞ્જકસ્નેહનાનિ ચ ।
એતાનિ દ્વારબાહ્યે તુ મૂલમન્ત્રેણ પૂજયેત્

વાઙ્માયા હ્રીં તતઃ ક્ષેં ચ ક્ષ્મશ્ચ પઞ્ચાક્ષરો મનુઃ ।
અનેન મન્ત્રેણ ભૈરવં તત્ર પૂજયેત્ ।
સર્વેષાં રસસિદ્ધાનાં નામ સંકીર્તયેત્ તદા

વ્યાલાચાર્યશ્ ચન્દ્રસેનઃ સુબુદ્ધિર્નરવાહનઃ ।
નાગાર્જુનો રત્નઘોષઃ સુરાનન્દો યશોધનઃ

ઇન્દ્રશ્ચ માણ્ડવ્યશ્ચર્પટી શૂરસેનકઃ ।
આગમો નાગબુદ્ધિશ્ ચ ખણ્ડઃ કાપાલિકો મતઃ

કામારિસ્ તાન્ત્રિકઃ શમ્ભુર્ લઙ્કાલમ્પટશારદૌ ।
બાણાસુરો મુનિશ્રેષ્ઠો ગોવિન્દઃ કપિલો બલિઃ

એતે સર્વે તુ સૂતેન્દ્રા રસસિદ્ધા મહાબલાઃ ।
ચરન્તિ સર્વલોકેષુ નિત્યા ભોગપરાયણાઃ

સપ્તવિંશતિસંખ્યાકા રસસિદ્ધિપ્રદાયકાઃ ।
વૈદ્યાઃ પૂજ્યાઃ પ્રયત્નેન તતઃ કુર્યાદ્રસાર્ચનમ્

હર્ષયન્દ્વિજદેવાનાં તર્પયેદિષ્ટદેવતાઃ ।
કુમારીયોગિનીયોગીશ્વરાન્મેલકસાધકાન્ ।
તર્પયેત્ પૂજયેદ્ ભક્ત્યા યથાશક્ત્યનુસારતઃ

ઇત્યેવં સર્વસમ્ભારયુક્તં કુર્યાદ્રસોત્સવમ્ ।
સર્વવિઘ્નપ્રશાન્ત્યર્થં સર્વેપ્સિતફલપ્રદમ્

અન્યથા યો વિમૂઢાત્મા મન્ત્રદીક્ષાક્રમાદ્વિના ।
કર્તુમિચ્છતિ સૂતસ્ય સાધનં ગુરુવર્જિતઃ

નાસૌ સિદ્ધિમવાપ્નોતિ યત્નકોટિશતૈરપિ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન શાસ્ત્રોક્તાં કારયેત્ક્રિયામ્

સમ્યક્સાધનસોદ્યમા ગુરુયુતા રાજાજ્ઞયાલંકૃતા નાનાકર્મપરાઙ્મુખા રસપરાશ્ ચાઢ્યા જનૈશ્ચાર્થિતાઃ ।
માત્રાયન્ત્રસુપાકકર્મકુશલાઃ સર્વૌષધે કોવિદાઃ તેષાં સિધ્યતિ નાન્યથા વિધિબલાચ્છ્રીપારદઃ પારદઃ

રસશાસ્ત્રં પ્રદાતવ્યં વિપ્રાણાં ધર્મહેતવે ।
રાજ્ઞે વૈશ્યાય વૃદ્ધ્યર્થં દાસ્યાર્થમ્ ઇતરસ્ય ચ

ગુરૌ તુષ્ટે શિવસ્તુષ્યેચ્છિવે તુષ્ટે રસસ્તથા ।
રસે તુષ્ટે ક્રિયાઃ સર્વાઃ સિધ્યન્ત્યેવ ન સંશયઃ

રસવિદ્યા દૃઢં ગોપ્યા માતુર્ગુહ્યમિવ ધ્રુવમ્ ।
ભવેદ્ વીર્યવતી ગુપ્તા નિર્વીર્યા ચ પ્રકાશનાત્

ન રોગિવિદિતં કાર્યં બહુભિર્વિદિતં તથા ।
રોગિણાં બહુભિર્જ્ઞાતં ભવેન્નિર્વીર્યમ્ ઔષધમ્