Rasaratnasamuccaya · અધ્યાય 5

અથ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ ।
[અથ લોહાનિ]
અથ હેમગુણાઃ -
શુદ્ધં લોહં કનકરજતં ભાનુલોહાશ્મસારં પૂતીલોહં દ્વિતયમુદિતં નાગવઙ્ગાભિધાનમ્ ।
મિશ્રં લોહં ત્રિતયમુદિતં પિત્તલં કાંસ્યવર્તં ધાતુર્લોહે લુહ ઇતિ મતઃ સો ઽપિ કર્ષાર્થવાચી

પ્રાકૃતં સહજં વહ્નિસંભૂતં સ્વનિસંભવમ્ ।
રસેન્દ્રવેધસંજાતં સ્વર્ણં પઞ્ચવિધં સ્મૃતમ્

આયુર્લક્ષ્મીપ્રભાધીસ્મૃતિકરમખિલવ્યાધિવિધ્વંસિ પુણ્યં ભૂતાવેશપ્રશાન્તિસ્મરભરસુખદં સૌખ્યપુષ્ટિપ્રકાશિ ।
ગાઙ્ગેયં ચાથ રૂપ્યં ગદહરમજરાકારિ મેહાપહારિ ક્ષીણાનાં પુષ્ટિકારિ સ્ફુટમતિકરણં વીર્યવૃદ્ધિપ્રકારિ

બ્રહ્માણ્ડં સંવૃતં યેન રજોગુણભુવા ખલુ ।
તત્પ્રાકૃતમિતિ પ્રોક્તં દેવાનામપિ દુર્લભમ્

બ્રહ્મા યેનાવૃતો જાતઃ સુવર્ણેન જરાયુણા ।
તન્મેરુરૂપતાં યાતં સુવર્ણં સહજં હિ તત્

વિસૃષ્ટમગ્નિના શૈવ્.અમ્ તેજઃ પીતં સુદુઃસહમ્ ।
અભૂત્સર્વં સમુદ્દિષ્ટં સુવર્ણં વહ્નિસંભવમ્

એતત્સ્વર્ણત્રયં દિવ્યં વર્ણૈઃ ષોડશભિર્યુતમ્ ।
ધારણાદેવ તત્કુર્યાચ્છરીરમજરામરમ્

તત્ર તત્ર ગિરીણાં હિ જાતં ખનિષુ યદ્ભવેત્ ।
તચ્ચતુર્દશવર્ણાઢ્યં ભક્ષિતં સર્વરોગહૃત્

રસેન્દ્રવેધસંભૂતં તદ્વેધજમુદાહ્ર્તમ્ ।
રસાયનં મહાશ્રેષ્ઠં પવિત્રં વેધજં હિ તત્

સ્નિગ્ધં મેધ્યં વિષગદહરં બૃંહનં વૃષ્યમગ્ર્યમ્ ।
યક્ષોન્માદપ્રશમનપરં દેહરોગપ્રમાથિ ।
મેધાબુદ્ધિસ્મૃતિસુખકરં સર્વદોષામયઘ્નં ।
રુચ્યં દીપિ પ્રશામિતરુજં ખાદુપાકં સુવર્ણમ્

સૌખ્યં વીર્યં બલં હન્તિ રોગવર્ગં કરોતિ ચ ।
અશુદ્ધં ન સૃતમ્ સ્વર્ણં તસ્માચ્છુદ્દં સમાચરેત્

કર્ષપ્રમાણં તુ સુવર્ણપત્રં શરાવરુદ્ધં પટુધાતુયુક્તમ્ ।
અઙ્ગારસં સ્થં પ્રહરાર્ધમાનં ધ્માનેન તત્સ્યાન્નનુ વર્ણપુર્ણમ્

લોહાનાં મારણં શ્રેષ્ઠં સર્વેષાં રસભસ્મના ।
મૂલીભિર્મધ્યમં પ્રાહુઃ કનિષ્ઠં ગન્ધકાદિભિઃ

અરિલોહેન લોહસ્ય મારણં દુર્ગુણપ્રદમ્ ।
કૃત્વા કણ્ટકવેધ્યાનિ સ્વર્ણપત્રાણિ લેપયેત્ ।
લુઙ્ગાબુભસ્મસૂતેન મ્રિયતે દશભિઃ પુટૈઃ

દ્રુતે વિનિક્ષિપેત્સ્વર્ણે લોહમાનં મૃતં રસમ્ ।
વિચૂર્ણ્ય લુઙ્ગતોયેન દરદેન સમન્વિતમ્

જાયતે કુઙ્કુમચ્છાયં સ્વર્ણં દ્વાદશભિઃ પુટૈઃ

હેમ્નઃ પાદં મૃતં સૂતં પિષ્ટમમ્લેન કેનચિત્ ।
પત્રે લિપ્ત્વા પુટૈઃ પચ્યાદષ્ટભિર્મ્રિયતે ધ્રુવમ્

મણ્ડૂકાસ્થિવસાટઙ્કહયલાલેન્દ્રગોપકૈઃ ।
પ્રતિવાપેન કનકં સુચિરં તિષ્ઠતિ દ્રુતમ્

ચૂર્ણં સુરેન્દ્રગોપાનાં દેવદાલીફલદ્રવૈઃ ।
ભાવિતં સદૃશં હેમ કરોતિ જલવદ્દ્રુતમ્

એતદ્ભસ્મ સુવર્ણજં કટુઘૃતોપેતં દ્વિગુઞ્જોન્મિતં
લીઢં હન્તિ નૃણાં ક્ષયાગ્નિસદનં શ્વાસં ચ કાસારુચિમ્ ।
ઓજોધાતુવિવર્ધનં બલકરં પાણ્ડ્વામયધ્વંસનં
પથ્યં સર્વવિષાપહં ગરહરં દુષ્ટગ્રહણ્યાદિનુત્

[ક્ષેપકઃ] બલં ચ વીર્યં હરતે નરાણાં રોગવ્રજં કોપયતીવ કાયે ।
અસૌખ્યકારં ચ સદૈવ હેમાપક્વં સદોષં મરણં કરોતિ

અથ રજતમ્ -
સહજં ખનિસંજાતં કૃત્રિમં ત્રિવિધં મતમ્ ।
રજતં પૂર્વપૂર્વં હિ સ્વગુણૈરુત્તરોત્તરમ્

કૈલાસાદ્યદ્રિસંભૂતં સહજં રજતં ભવેત્ ।
તત્સ્પૃષ્ઠં હિ સકૃદ્વ્યાધિનાશનં દેહિનાં ભવેત્