રસરત્નાકર · અધ્યાય 3.5

ર્રા, 3, 5
મહારસૈશ્ચોપરસૈઃ સસૂતૈર્ હેમ્નો દલં રઞ્જનમત્ર યુક્ત્યા ।
નાનાવિધં વર્ણવિવર્ધનં ચ તત્કથ્યતે વાર્ત્તિકભુક્તિયોગ્યમ્

{ગોલ્દ્:: fરોમ્ સિતસ્વર્ણ}
વૈક્રાન્તસત્ત્વભાગૈકં શુદ્ધવૈક્રાન્તમેવ વા ।
કાંસ્યાખ્યા વિમલા વાપિ હેમાખ્યા વિમલાપિ વા

સમેન નાગચૂર્ણેન અન્ધમૂષાગતં ધમેત્ ।
સિદ્ધચૂર્ણેન સંયુક્તં મર્દનાદિપુટાન્તકમ્

આદાય મધુના પેષ્યં યામમાત્રં પ્રયત્નતઃ ।
સ્વર્ણં તારં સમં દ્રાવ્યં તેન પત્રાણિ કારયેત્

સિતસ્વર્ણમિદં ખ્યાતં પૂર્વકલ્કેન લેપયેત્ ।
રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચ્યાદેવં વારત્રયે કૃતે

જાયતે કનકં દિવ્યં સેચયેલ્લવણોદકૈઃ ।
લોહસંક્રાન્તિનુત્ત્યર્થં સેચ્યં બ્રાહ્મીદ્રવેણ વા

એવં વિમલનાગાભ્યાં પૃથગ્યોગ ઉદાહૃતઃ ।
{ગોલ્દ્:: fરોમ્ સિતસ્વર્ણ}
નાગવૈક્રાન્તયોગેન મધૂચ્છિષ્ટેન લેપયેત્

સહસ્રાંશે સિતે હેમે દિવ્યં ભવતિ કાઞ્ચનમ્ ।
{સિતસ્વર્ણ => ગોલ્દ્}
મેષીક્ષીરામ્લવર્ગાભ્યાં દરદં ઘર્મભાવિતમ્

શતધા તત્પ્રયત્નેન શોષ્યં પેષ્યં પુનઃ પુનઃ ।
અનેન સિતસ્વર્ણસ્ય પત્રં લિપ્ત્વા પુટે પચેત્

એવં ત્રિસપ્તધા કુર્યાદ્દિવ્યં ભવતિ કાઞ્ચનમ્ ।
{સિતસ્વર્ણ => ગોલ્દ્}
નાગચૂર્ણં તાપ્યચૂર્ણં નાગવૈક્રાન્તમેવ વા

અંધમૂષાગતં ખોટં સિદ્ધચૂર્ણેન સંયુતમ્ ।
મર્દનં પુટપાકં ચ પૂર્વવત્ કારયેત્ ક્રમાત્

તેનૈવ મધુનાક્તેન શુદ્ધં હાટકપત્રકમ્ ।
લિપ્ત્વા લિપ્ત્વા પુટૈઃ પચ્યાદ્યાવત્ કુઙ્કુમસંનિભમ્

એતત્સ્વર્ણશતાંશેન સિતસ્વર્ણં તુ વેધયેત્ ।
જાયતે કનકં દિવ્યં રક્તવર્ગેણ સેચયેત્

{સિતસ્વર્ણ => ગોલ્દ્}
વૈક્રાન્તં નાગચૂર્ણં ચ પુટાન્તં પૂર્વવત્કૃતમ્ ।
શતાંશે નૈવ વેધંતુ સિતહેમેન પૂર્વવત્

લેપનાત્પુટપાકાચ્ચ દિવ્યં ભવતિ કાંચનમ્ ।
{સિતસ્વર્ણ => ગોલ્દ્}
માક્ષિકસ્ય સમાંશેન રાજાવર્તં દિનત્રયમ્

માતુલુઙ્ગદ્રવૈર્મર્દ્ય તેન પત્રાણિ લેપયેત્ ।
પૂર્વાક્તસિતસ્વર્ણસ્ય રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્

પુનર્લેપ્યં પુનઃ પાચ્યં સપ્તધા કાંચનં ભવેત્ ।
{સિલ્વેર્ => ગોલ્દ્}
રાજાવર્તં ચ સિન્દૂરં પારાવતમલં સમમ્

અશીત્યંશેન કુરુતે સ્વર્ણં રૌપ્યં ચ પૂર્વવત્ ।
{મિxતુરે ઓf ગોલ્દ્ અન્દ્ સિલ્વેર્ => ગોલ્દ્}
રસૈઃ શિરીષપુષ્પસ્ય આર્દ્રકસ્ય રસૈઃ સમૈઃ

ભાવયેત્સપ્તવારાણિ રાજાવર્તં સુચૂર્ણિતમ્ ।
તેનૈવ શતમાંશેન સ્વર્ણતારં દ્રુતં સમમ્

વેધયેત્પૂર્વવત્ સિદ્ધં દિવ્યં ભવતિ કાઞ્ચનમ્ ।
{મિxતુરે ઓf ગોલ્દ્ અન્દ્ સિલ્વેર્ => ગોલ્દ્}
કઙ્કુષ્ઠં વિમલા તાપ્યં રસકં દરદં શિલા

રાજાવર્તં પ્રવાલં ચ કાઙ્ક્ષીગૈરિકટઙ્કણમ્ ।
સૈન્ધવં ચૂર્ણયેત્તુલ્યમશીત્યંશેન વાપયેત્

દ્રુતે સમે સ્વર્ણતારે પૂર્વવત્ સેચયેત્ ક્રમાત્ ।
ત્રિવારં વાપયેદેવં દિવ્યં ભવતિ કાઞ્ચનમ્

{બીજ:: પક્વ:: પ્રોદુચ્તિઓન્}
ગૈરિકં ચ પ્રવાલં ચ કાકમાચ્યા દ્રવૈઃ સમમ્ ।
યામં મર્દ્યં તુ તદ્રુદ્ધ્વા આરણ્યોત્પલકૈઃ પુટેત્

ઇત્યેવં તુ ત્રિધા કુર્યાન્મર્દનં પુટપાચનમ્ ।
તદર્ધં હિઙ્ગુલં શુદ્ધં ક્ષિપ્ત્વા તસ્મિન્વિમર્દયેત્

કાઞ્જિકૈર્યામમાત્રં તુ પુટેનૈકેન પાચયેત્ ।
અસ્ય કલ્કસ્ય ભાગૈકં ભાગાશ્ચત્વારિ હાટકમ્

અન્ધમૂષાગતં ધ્માતં સમાદાય વિચૂર્ણયેત્ ।
પૂર્વવત્ પૂર્વકલ્કેન રુદ્ધ્વા દેયં પુટં પુનઃ

એવં ચતુઃપુટૈઃ પક્વં સ્વર્ણં ગુઞ્જાનિભં ભવેત્ ।
પક્વબીજમિદં સિદ્ધં તત્તત્કર્મણિ યોજયેત્

{સિતસ્વર્ણ => ગોલ્દ્}
અનેન ષોડશાંશેન સિતસ્વર્ણં તુ વેધયેત્ ।
સેચયેત્ કુઙ્કુણીતૈલે રક્તવર્ગેણ વાપિતમ્

પુનર્વેધ્યં પુનઃ સેચ્યં ષોડશાંશેન બુદ્ધિમાન્ ।
એવં વારત્રયં વેધ્યં દિવ્યં ભવતિ કાઞ્ચનમ્

{ગોલ્દ્:: રઞ્જન:: દશવર્ણ}
પૂર્વોક્તપક્વબીજેન વેધયેદષ્ટવર્ગકમ્ ।
તત્સ્વર્ણં દશવર્ણં સ્યાત્પુટે દત્તે ન હીયતે

{ગોલ્દ્:: રક્તી (રઞ્જન)}
નિષ્કાઃ ષોડશ તુત્થસ્ય સૂતહિઙ્ગુલગન્ધકમ્ ।
ટઙ્કણં ચ તથૈકૈકં યોજ્યં નિષ્કચતુષ્ટયમ્

સર્વમેતદ્દિનં મર્દ્યં ત્રિધારસ્નુક્પયોઽન્વિતમ્ ।
નિષ્કમાત્રાં વટીં કૃત્વા શ્રેષ્ઠે સ્વર્ણે દ્રુતે ક્ષિપેત્

એકૈકં નિષ્કમાત્રં તુ મૂષામધ્યે દિનં ધમેત્ ।
જીર્ણે જીર્ણે પુનર્દેયા એવં સર્વાઃ પ્રદાપયેત્

ગુઞ્જાવર્ણં ભવેત્સ્વર્ણં ખ્યાતેયં હેમરક્તિકા ।
{ગોલ્દ્:: રઞ્જન:: અષ્ટવર્ણ => દશવર્ણ}
અષ્ટવર્ણસુવર્ણસ્ય દ્રાવિતસ્ય દશાંશતઃ

ક્ષિપેત્તજ્જાયતે સત્યં દશવર્ણં તુ શોભનમ્ ।
{ગોલ્દ્:: રઞ્જન:: અષ્ટવર્ણ => દશવર્ણ}
તામ્રતુલ્યેન નાગેન શોધયેદ્ધમનેન ચ

તામ્રતુલ્યં શુદ્ધહેમ સમાવર્ત્ય તુ પત્ત્રયેત્ ।
ઇષ્ટિકા તુવરી ચૈવ ખટિકા લવણં તથા

ગૈરિકં ભાગવૃદ્ધ્યાંશમારનાલેન પેષયેત્ ।
તેન લિપ્ત્વા પૂર્વપત્રં રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્

એવં પુનઃ પુનઃ પાચ્યં યાવત્સ્વર્ણાવશેષિતમ્ ।
તત્સ્વર્ણં તામ્રસંયુક્તં સમાવર્ત્ય તુ પત્ત્રયેત્

પૂર્વવત્ પુટપાકેન પચેત્સ્વર્ણાવશેષિતમ્ ।
ઇત્યેવં ષડ્ગુણં તામ્રં સ્વર્ણે બાહ્યં ક્રમેણ તુ

તત્સર્વં જાયતે દિવ્યં પદ્મરાગસમપ્રભમ્ ।
ષટ્ત્રિંશાંશેન તેનૈવ અષ્ટવર્ણં તુ વેધયેત્

તત્સ્વર્ણં જાયતે દિવ્યં દશવર્ણં ન સંશયઃ ।
{ગોલ્દ્:: રઞ્જન:: અષ્ટવર્ણ => દશવર્ણ}
સમં તાપ્યં તામ્રચૂર્ણં તાપ્યાર્ધં લોહચૂર્ણકમ્

કન્યાદ્રાવૈઃ ક્ષણં મર્દ્ય ઘર્મે તેનૈવ ભાવયેત્ ।
એવં વારાંશ્ચતુઃષષ્ટિસ્ તતઃ શુષ્કં વિચૂર્ણયેત્

ષોડશાંશેન તેનૈવ અષ્ટવર્ણં તુ વેધયેત્ ।
તત્સ્વર્ણં જાયતે દિવ્યં દશવર્ણં ન સંશયઃ

{ગોલ્દ્:: રઞ્જન:: અષ્ટવર્ણ => દશવર્ણ}
રસકં ઘોષતામ્રં ચ કાચં શ્વેતં નૃકેશકમ્ ।
પલાનિ પઞ્ચપઞ્ચૈવ પ્રત્યેકં ચૂર્ણયેત્ પૃથક્

રસકાત્ત્રિગુણં યોજ્યં તીક્ષ્ણચૂર્ણં પુનસ્તતઃ ।
ગન્ધકં રસકં કાંસ્યમાક્ષિકં ચાષ્ટનિષ્કકમ્

વિંશનિષ્કં ધૂમસારં સર્વમેતદ્દિનાવધિ ।
મર્દ્યં જમ્બીરજૈર્દ્રાવૈઃ કર્ષાંશં વટકીકૃતમ્

કોષ્ઠીયન્ત્રે હઠાદ્ધામ્યં યાવત્તામ્રાવશેષિતમ્ ।
ષડ્ગુણમ્ તસ્ય તામ્રસ્ય સીસે વાહ્યં ધમન્ધમન્

ષટ્ત્રિંશાંશેન તેનૈવ અષ્ટવર્ણં તુ વેધયેત્ ।
દશવર્ણં ભવેત્તત્તુ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

{ચોપ્પેર્:: રેમોવિન્ગ્ કાલિકા}
અથાન્યસ્ય ચ તામ્રસ્ય નાગશુદ્ધસ્ય કારયેત્ ।
નિર્ગુણ્ડિકારસેનૈવ પઞ્ચાશદ્વારઢાલનમ્

કુષ્માણ્ડસ્ય રસેનૈવ સપ્તવારં તુ ઢાલનમ્ ।
નિશાયુક્તેન તક્રેણ સપ્તવારં તુ ઢાલનમ્ ।
એવં તામ્રં દ્રુતં ઢાલ્યં કાલિકારહિતં ભવેત્

{ચોપ્પેર્, સિલ્વેર્, ગોલ્દ્ => ગોલ્દ્}
એતત્તામ્રં ત્રિભાગં સ્યાદ્ભાગાઃ પઞ્ચૈવ હાટકમ્ ।
રૌપ્યં ભાગદ્વયં શુદ્ધં સર્વમાવર્તયેત્તતઃ

જાયતે કનકં દિવ્યં પુરા નાગાર્જુનોદિતમ્ ।
{ગોલ્દ્:: રઞ્જન:: વેર્બેસ્સેરુન્ગ્ ઉમ્ zwએઇ fઅર્બ્સ્તુfએન્}
અઙ્કોલ્લકાષ્ઠં પ્રજ્વાલ્ય આરણ્યોપલચૂર્ણકમ્

અઙ્કોલ્લબીજચૂર્ણં તુ જ્વલત્કાષ્ઠોપરિ ક્ષિપેત્ ।
તદઙ્ગારાન્ સમાદાય શીતલાંશ્ચ પુનર્ધમેત્

અઙ્કોલ્લબીજચૂર્ણં તુ ક્ષિપ્ત્વા વસ્ત્રેણ બન્ધયેત્ ।
તદ્ધૂમૈઃ સ્વર્ણપત્રાણિ દશવર્ણાનિ ધૂપયેત્

દ્રાવયિત્વા ક્ષિપેત્તૈલે પુત્રજીવોત્થિતે પુનઃ ।
એવં વારદ્વયે ક્ષિપ્તે વર્ધતે વર્ણકદ્વયમ્

અલ્પાલ્પયુક્તિ વિભવૈઃ સુખસાધ્યયોગૈર્ અલ્પાલ્પકર્મવિધિના બહુભિર્વિશેષૈઃ ।
લાભાર્થપાદદશમાંશકરોપદેશઃ પ્રોક્તો મયા સકલલોકહિતાય સત્યમ્