રસરત્નાકર · અધ્યાય 2.6

ર્રા, 2, 6
યેષાં રામા રમણકુશલા રાગસક્તાઃ પ્રગલ્ભાઃ કામાસક્તા હરિણનયનાશ્ચન્દ્રબિમ્બાનનાશ્ચ ।
તેષાં વક્ષ્યે મદનસુખદાં વીર્યવૃદ્ધિં પ્રભૂતાં મત્તાઃ સિદ્ધાઃ શતમપિ દૃઢાસ્તાદૃશાસ્તોષયન્તિ

વજ્રહેમાર્કસૂતાભ્રલોહભસ્મ ક્રમોત્તરમ્ ।
સર્વં કન્યાદ્રવૈર્મર્દ્યં શાલ્મલ્યાશ્ચ દ્રવૈસ્ત્ર્યહમ્

તદ્રુદ્ધ્વા કાચકૂપ્યન્તર્વાલુકાયાં ત્ર્યહં પચેત્ ।
તત્કલ્કં મુસલીક્વાથૈર્ વજ્રાર્કક્ષીરસંયુતૈઃ

દિનૈકં મર્દયેત્ખલ્વે રુદ્ધ્વાન્તર્ભૂધરે પુટેત્ ।
યામાદુદ્ધૃત્ય સંચૂર્ણ્યં સિતાકૃષ્ણાત્રિજાતકૈઃ

સમૈઃ સમં વિમિશ્ર્યાથ માષૈકં ભક્ષયેત્સદા ।
માગધી મુસલી યષ્ટી વાનરીબીજકં સમમ્

ચૂર્ણં સિતાજ્યગોક્ષીરૈઃ પલાર્ધં પાયયેદનુ ।
કામિનીનાં સહસ્રૈકં રમમાણો ન મુહ્યતિ ।
સેવનાદ્દૃઢકાયઃ સ્યાદ્રસોઽયં મકરધ્વજઃ

શુદ્ધસૂતં સમં ગન્ધં રક્તોત્પલદલદ્રવૈઃ ।
યામં મર્દ્યં પુનર્ગન્ધં સાર્ધં તત્ર વિનિક્ષિપેત્

પૂર્વદ્રાવૈર્દિનં મર્દ્યં રસાર્ધં ગન્ધકં પુનઃ ।
દત્ત્વા તદ્વદ્દિનં મર્દ્યં કાચકૂપ્યાં નિરોધયેત્

દિનૈકં વાલુકાયન્ત્રે પક્વમુદ્ધૃત્ય ચૂર્ણયેત્ ।
ભૂકુષ્માણ્ડીકષાયેણ ભાવયેદ્દિનસપ્તકમ્

છાયાયાં તત્સિતાતુલ્યં નિષ્કૈકં ભક્ષયેત્સદા ।
શણમૂલં સબીજં ચ મુસલી શર્કરા સમમ્

ગવાં ક્ષીરૈઃ પલાર્ધં તુ અનુ રાત્રૌ સદા પિબેત્ ।
અનન્તં વર્ધતે વીર્યં રસોઽયં મદનોદયઃ

શુદ્ધસૂતસમં ગન્ધં બદરીચિત્રકદ્રવૈઃ ।
મર્દ્યં ચાઙ્કોલ્લજૈર્દ્રાવૈસ્તપ્તખલ્વે દિનત્રયમ્

સદ્યો હતાજમાંસસ્ય પિણ્ડે ન્યસ્તં ચ સીવયેત્ ।
તત્પિણ્ડં તિલતૈલેન લોહપાત્રે શનૈઃ પચેત્

યાવન્માંસં રક્તવર્ણં તતઃ સૂતં સમુદ્ધરેત્ ।
ત્રિદિનં મુસલીક્વાથૈર્ભાવિતં સિતયા યુતમ્

નિષ્કૈકં ભક્ષયેન્નિત્યં રસોઽયં મદનેશ્વરઃ ।
વિદારીકન્દચૂર્ણં તુ ક્ષીરાજ્યેન પલં પિબેત્

રમયેત્સ્ત્રીશતં નિત્યં તત્ત્યાગાદન્ધતાં વ્રજેત્ ।
મૃતાભ્રં પારદં સ્વર્ણં તુલ્યં મર્દ્યં દિનત્રયમ્

મુસલીત્રિફલાક્વાથૈર્ વાજિગન્ધાકષાયકૈઃ ।
કદલીકન્દજૈર્દ્રાવૈસ્તદ્ગોલં ચાન્ધિતં પુટેત્

ભૂધરે દિનમાત્રં તુ સમુદ્ધૃત્યાથ મર્દયેત્ ।
દિનૈકં પૂર્વજૈર્ દ્રાવૈસ્તદ્વદ્રુદ્ધ્વા પુટે પચેત્

પુનર્મર્દ્યં પુનઃ પાચ્યમેવમષ્ટપુટૈઃ પચેત્ ।
શાલ્મલીજાતનિર્યાસૈસ્તુલ્યં શર્કરયા સહ

ખાદેન્નિષ્કદ્વયં નિત્યં દ્રાવયેદ્વનિતાશતમ્ ।
ગોક્ષીરૈર્મર્કટીબીજં પલાર્ધં પાયયેદનુ

સર્વાઙ્ગોદ્વર્તનં કુર્યાત્સયવૈઃ શાલ્મલીદ્રવૈઃ ।
રસઃ કામકલાખ્યોઽયં મહાવીર્યકરો નૃણામ્

મૃતસૂતં ત્રયો ભાગા ભાગૈકં હાટકં મૃતમ્ ।
કદલીકન્દજૈર્દ્રાવૈઃ શાલ્મલીજદ્રવૈર્દિનમ્

ગોક્ષીરૈશ્ચ દિનં મર્દ્યં ક્ષણૈકં પાચયેદ્ઘૃતૈઃ ।
તન્મધ્યે શર્કરાં દ્રાક્ષાં ધાત્રીં રમ્ભાફલં મધુ

ગોક્ષીરં મુસલીં માષાન્ કોકિલાક્ષસ્ય બીજકમ્ ।
સૂતાચ્ચતુર્ગુણં ક્ષિપ્ત્વા મર્દ્યં શાલ્મલિજૈર્દ્રવૈઃ

તત્સર્વં દિનમેકં તુ કામદેવો રસો ભવેત્ ।
નિષ્કમાત્રં સદા ભક્ષ્યં ગવાં ક્ષીરં પિબેદનુ

મૈથુને દૃઢલિઙ્ગઃ સ્યાદ્દ્રાવયેદ્વનિતાકુલમ્ ।
પ્રારમ્ભરજસા સ્ત્રીણાં મર્દયેદ્ ભસ્મસૂતકમ્

મૃતં તામ્રં ચ તારં ચ ગન્ધકં ચ સમં દિનમ્ ।
સિતામધ્વાજ્યસંયુક્તં નિષ્કં ભુક્ત્વા પિબેત્પયઃ

રતિકામરસો નામ કામિનીરમણે હિતઃ ।
વાનરીમૂલગોધૂમં કોકિલાક્ષસ્ય બીજકમ્

માષાશ્ચેક્ષુરસૈઃ સર્વં લોડિતં પાચયેદ્ઘૃતૈઃ ।
તેનૈવ વટકાઃ કાર્યા નિત્યં ખાદેદ્દ્વયં દ્વયમ્

અનુપાનમિદં સિદ્ધં સેવનાદ્રમયેચ્છતમ્ ।
શુદ્ધસૂતસમં ગન્ધં ત્ર્યહં કહ્લારજૈર્દ્રવૈઃ

મર્દિતં ચાન્ધિતં પચ્યાદ્યામં વાલુકયન્ત્રકે ।
રક્તાગસ્ત્યદ્રવૈર્ભાવ્યં દિનૈકં તુ સિતાયુતમ્

નિષ્કમાત્રં સદા ખાદેદ્રસોઽયં મદવર્ધનઃ ।
અજસ્ય વૃષણં ક્ષીરે પક્વં તિલસિતાયુતમ્

યથેષ્ટં ભક્ષયેચ્ચાનુ રમયેત્કામિનીશતમ્ ।
પલદ્વયં દ્વયં શુદ્ધં પારદં ગન્ધકં શુભમ્

કર્ષૈકં મારિતં સ્વર્ણં પલૈકં મૃતતામ્રકમ્ ।
રૌપ્યભસ્મ ચતુર્નિષ્કં સર્વં પઞ્ચામૃતૈર્દિનમ્

મર્દ્યં રુદ્ધ્વા દિનં પચ્યાદ્ભૂધરે તં સમુદ્ધરેત્ ।
પિષ્ટ્વા પઞ્ચામૃતૈઃ ખાદેદ્વટિકાં બદરાકૃતિમ્

અનઙ્ગસુન્દરી ખ્યાતા રામાણાં રમતે શતમ્ ।
શાલ્મલીમૂલચૂર્ણં તુ મધુશર્કરયાન્વિતમ્

પલૈકં ભક્ષયેચ્ચાનુ સિતાક્ષીરં તુ પાયયેત્ ।
શાલ્મલ્યુત્થૈર્દ્રવૈર્મર્દ્યઃ પક્ષૈકં શુદ્ધપારદઃ

શુદ્ધગન્ધં ત્રિસપ્તાહં તદ્દ્રવૈર્મર્દયેત્પૃથક્ ।
સમાવ્ એતૌ પુનર્મર્દ્યૌ ઘૃતૈર્યામચતુષ્ટયમ્

તદ્ગોલં બન્ધયેદ્વસ્ત્રે ઘૃતૈર્યામદ્વયં પચેત્ ।
તતસ્તં શાલ્મલીદ્રાવૈર્મર્દયેદ્દિવસત્રયમ્

નિક્ષિપેત્કાચકૂપ્યન્તર્વાલુકાયન્ત્રગં પચેત્ ।
ક્ષિપેચ્છાલ્મલિજં દ્રાવં કૂપ્યા ગર્ભે દિનાવધિ

સાર્દ્રમેવ સમુદ્ધૃત્ય મિશ્ર્યં તત્સિતયા સમમ્ ।
નિષ્કમાત્રં સદા ખાદેદ્રસોઽયં કામનાયકઃ

મુસલીં સસિતાં ક્ષીરૈઃ પલૈકાં પાયયેદનુ ।
કામિનીનાં સહસ્રં તુ ક્ષોભયેન્નિમિષાન્તરે

શુદ્ધસૂતત્રયો ભાગા ભાગૈકં તામ્રચૂર્ણકમ્ ।
કૃત્વા પિષ્ટીં નિરુધ્યાથ રમ્ભાકન્દોદરે પુનઃ

મૃલ્લિપ્તં શોષિતં પચ્યાદ્દિનૈકં કરીષાગ્નિના ।
એવં સપ્તદિનં પચ્યાત્કન્દે કન્દે દિનં દિનમ્

ઉદ્ધૃત્ય બન્ધયેદ્વસ્ત્રે દૃઢે ચૈવ ચતુર્ગુણે ।
ક્ષુદ્રશમ્બૂકમાંસાક્તછાગીરક્તગતં પચેત્

દોલાયન્ત્રે ત્ર્યહં યાવદ્દેયં રક્તં પુનઃ પુનઃ ।
ગુડૂચ્યા ગજપિપ્પલ્યા કદલ્યા કોકિલાક્ષકૈઃ

ગોક્ષુરીવાનરીમૂલજાતીમૂલસ્ય ચ દ્રવૈઃ ।
પાચયેત્તત્કષાયૈર્વા દોલાયન્ત્રે દિનત્રયમ્

તતઃ ક્ષીરે સિતાયુક્તે તદ્વત્પચ્યાદ્દિનાવધિ ।
ઉદ્ધૃત્ય મુસલીક્વાથૈર્મર્દ્યં યામચતુષ્ટયમ્

રસઃ પૂર્ણેન્દુનામાયં ખાદેન્માંસં સિતાયુતમ્ ।
ગોક્ષુરો વાનરીબીજં ગુડૂચી ગજપિપ્પલી

કોકિલાક્ષસ્ય બીજાનિ મજ્જા કાર્પાસબીજજા ।
શતાવરી ચ રમ્ભાયાઃ ફલં સર્વં સમં ભવેત્

સર્વતુલ્યા સિતા યોજ્યા મધુના લોડિતં લિહેત્ ।
પલાર્ધમનુપાનં સ્યાત્તતઃ પેયં ગવાં પયઃ

કામિનીનાં સહસ્રૈકં રમતે કામદેવવત્ ।
પદ્મબીજં કસેરું ચ કન્દં નાલં ચ કર્ણિકામ્

મુસલી ભૃઙ્ગરાટ્ દ્રાક્ષા પક્વં શ્લેષ્માતકં ફલમ્ ।
વિજયા મર્કટી માષાઃ શણબીજાનિ વૈ તિલાઃ

કોકિલાક્ષસ્ય બીજાનિ ભૂકુષ્માણ્ડી શતાવરી ।
શૃઙ્ગાટં ચિર્ભિટં ફઞ્જીબીજાનિ ચાશ્વગન્ધિકા

એતત્સર્વં સમં ચૂર્ણ્ય પાદાંશં ચાહરેત્પૃથક્ ।
પાદાંશસ્યાષ્ટમાંશેન શુદ્ધં સૂતં વિમિશ્રયેત્

પારદાદષ્ટમાંશં ચ કર્પૂરં તત્ર નિક્ષિપેત્ ।
ચાતુર્જાતકમેકૈકં કર્પૂરાદ્દ્વિગુણં ભવેત્

સૂતતુલ્યા સિતા યોજ્યા મર્દ્યં રમ્ભાદ્રવૈર્દિનમ્ ।
તદ્ગોલં ડામરે યન્ત્રે ક્રમવૃદ્ધાગ્નિના પચેત્

દિનાન્તે ચોર્ધ્વલગ્નં તદ્ગ્રાહ્યં રમ્ભાદ્રવૈર્દૃઢમ્ ।
મર્દિતં સિતયા તુલ્યં માષૈકં ભક્ષયેત્સદા

રસો મદનકામોઽયં બલવીર્યવિવર્ધનઃ ।
દિવ્યરૂપા ભજેદ્રામાઃ કામાકુલકલાન્વિતાઃ

ભાગત્રયં તુ યત્પૂર્વં પૃથક્ચૂર્ણં સુરક્ષિતમ્ ।
કુલીરમાંસચ્છાગાણ્ડચટકાણ્ડાનિ વૈ પૃથક્

પ્રત્યેકં ચૂર્ણયેત્તુલ્યં સર્વતુલ્યં ગવાં પયઃ ।
તત્સર્વં ચાલયન્ પચ્યાદ્ યાવત્પિણ્ડત્વમાગતમ્

પ્રસાર્ય કાષ્ઠપાત્રાન્તશ્છાયાશુષ્કં વિચૂર્ણયેત્ ।
અસ્ય ચૂર્ણસ્ય કર્પૂરં ચતુઃષષ્ટ્યંશકં ક્ષિપેત્

ચાતુર્જાતકચૂર્ણં તુ ક્ષિપેદ્દ્વાત્રિંશદંશતઃ ।
સર્વતુલ્યા સિતા યોજ્યા રક્ષયેન્નૂતને ઘટે

કર્ષદ્વયં ગવાં ક્ષીરૈરનુપાનૈઃ સદા પિબેત્ ।
નિષેકં મારિતં ચાભ્રં ખાદેચ્છર્કરયા સમમ્

શાલ્મલીમૂલચૂર્ણં તુ ભૃઙ્ગરાજસ્ય મૂલકમ્ ।
પલૈકં સિતયા ચાનુ સેવેત કામિનીશતમ્

વાનરીકોકિલાક્ષસ્ય બીજાનિ તિલમાષકાઃ ।
વાસાગોક્ષુરયોર્મૂલં સર્વં ચૂર્ણં સમં ભવેત્

ચૂર્ણતુલ્યં મૃતં ચાભ્રં સર્વતુલ્યા તુ શર્કરા ।
એતત્કર્ષં ગવાં ક્ષીરૈઃ પિબેત્ કામાઙ્ગનાયકઃ

તૈલેન પક્વં ચટકં ખાદેત્પૂર્વં તુ ભોજનાત્ ।
ભોજનાન્તે પિબેત્ક્ષીરં રામાણાં રમયેચ્છતમ્

અશ્વગન્ધાશતાવર્યોઃ શાલ્મલ્યાશ્ચિત્રકસ્ય ચ ।
મૂલં મુસલીજં કન્દં કોકિલાક્ષસ્ય બીજકમ્

વિદારીપદ્મિનીકન્દં વાનરીબીજકં સમમ્ ।
એતચ્ચૂર્ણં મૃતાભ્રં તુ તુલ્યં શર્કરયા સમમ્

પલાર્ધં પાયયેત્ક્ષીરૈઃ ખાદેત્કુક્કુટમાંસકમ્ ।
ક્ષીરપાનં તતઃ કૃત્વા રમયેત્કામિનીશતમ્

ધાત્રીફલસ્ય ચૂર્ણં તુ ભાવયેત્તત્ફલદ્રવૈઃ ।
એકવિંશતિવારાન્ વૈ શોષ્યં પેષ્યં પુનઃ પુનઃ

તત્પાદાંશં મૃતં લોહં મધ્વાજ્યશર્કરાન્વિતમ્ ।
પલૈકં ભક્ષયેન્નિત્યં સિતાક્ષીરં પિબેદનુ

ધાત્રીલોહપ્રભાવેન રમયેત્ કામિનીશતમ્ ।
પુનર્નવા નાગબલા વાજિગન્ધા શતાવરી

ગોક્ષુરં મુસલીકન્દં મૃતં સૂતં સમં સમમ્ ।
ચૂર્ણં મધ્વાજ્યસંયુક્તં નિષ્કં ભુક્ત્વા પિબેત્પયઃ

તણ્ડુલં વાનરીબીજં ચૂર્ણયેત્સિતયા સમમ્ ।
આલોડયેદ્ગવાં ક્ષીરૈસ્તેન પચ્યાદપૂપિકામ્

તાં ઘૃતૈર્ભક્ષયેચ્ચાનુ રમયેત્કામિનીકુલમ્ ।
વાનરીબીજચૂર્ણં તુ ત્વગ્વર્જ્યં માષચૂર્ણકમ્

નાલિકેરોદકૈર્ ભાવ્યં યામાન્તે પેષયેત્તતઃ ।
વિંશત્યંશેન પિષ્ટસ્ય મૃતમભ્રં વિમિશ્રયેત્

ઘૃતૈસ્તદ્વટકં પક્ત્વા મધ્વાજ્યાભ્યાં તુ ભક્ષયેત્ ।
ક્ષીરં સિતાં ચાનુપિબેદ્રામાણાં રમતે શતમ્

વાલુકાસમ્ભવં મત્સ્યં સુપક્વં ભક્ષયેદ્ઘૃતૈઃ ।
ષણ્ઢોઽપિ જાયતે કામી વીર્યસ્તમ્ભઃ પ્રજાયતે

ઊર્ણનાભિં સમં ક્ષૌદ્રૈઃ પિષ્ટ્વા નાભિં પ્રલેપયેત્ ।
મુચ્યતે બદ્ધષણ્ઢોઽપિ ક્ષીરૈર્વહ્નિં પિબેદનુ

સ્વયમગ્નિરસં ચાત્ર ત્રિનિષ્કં ભક્ષયેત્સદા ।
ઘૃતાક્તા દલિતા માષાઃ ક્ષીરેણ સહ પાચિતાઃ

સિતાજ્યસંયુતા ભક્ષ્યા વીર્યવૃદ્ધિકરા હ્ય્ અલમ્ ।
ક્ષણે ક્ષણે ભજેદ્રામાં યથા પારાવતો ધ્રુવમ્

સમ્યઙ્મારિતમભ્રકં કટુફલં કુષ્ઠાશ્વગન્ધામૃતા મેથી મોચરસો વિદારિમુસલીગોકણ્ટકેક્ષુરકામ્ ।
રમ્ભાકન્દશતાવરી હ્ય્ અજમોદા માષાસ્તિલા ધાન્યકં યષ્ટી નાગબલા કચોરમદનં જાતીફલં સૈન્ધવમ્

ભાર્ગીકર્કટશુઙ્ગિભૃઙ્ગત્રિકટુ દ્વૌ જીરકૌ ચિત્રકં ચાતુર્જાતપુનર્નવાગજકણાદ્રાક્ષાશણં વાસકઃ ।
શાલ્મલ્યઙ્ઘ્રિ ફલત્રિકં કપિભવં બીજં સમં ચૂર્ણયેચ્ ચૂર્ણાંશા વિજયાસિતાદ્વિગુણિતા મધ્વાજ્યમિશ્રંતુ તત્

કર્ષાર્ધાં ગુલિકાં વિલેહ્યમથવા કૃત્વા સદા સેવયેત્ પેયા ક્ષીરસિતાનુ વીર્યકરણે સ્તમ્ભેઽપ્યલં કામિનામ્ ।
શ્યામાવશ્યકરઃ સમાધિસુખદઃ સઙ્ગેઽઙ્ગનાદ્રાવકઃ ક્ષીણે પુષ્ટિકરઃ ક્ષયક્ષયકરો નાનામયધ્વંસકઃ

કાસશ્વાસમહાતિસારશમનો મન્દાગ્નિસંદીપનો હ્ય્ અર્શાંસિ ગ્રહણીપ્રમેહનિચયશ્લેષ્માતિસારપ્રણુત્ ।
નિત્યાનન્દકવેર્ વિશેષકવિતાવાચાવિલાસોદ્ભવં દત્તે સર્વં મહાસ્થિરદશાં ધ્યાનાવસાને ભૃશમ્

અભ્યાસેન નિહન્તિ મૃત્યુપલિતં કામેશ્વરો વત્સરાત્ સર્વેષાં હિતકારકો નિગદિતઃ શ્રીનિત્યનાથેન વૈ વૃદ્ધાનામપિ કામવર્ધનકરઃ પ્રૌઢાઙ્ગનાસંગમે સિદ્ધોઽયં ધનવસ્ત્વમોઘસુખદો ભૂપૈઃ સદા સેવ્યતામ્

ઇત્યેતદુક્તં બહુવીર્યવર્ધનં રાત્રૌ સદા ક્ષીરસિતાસમન્વિતમ્ ।
ભુક્તોત્તરં સેવિતમાશુ કામિનાં વિદગ્ધરામાકુલવશ્યકારકમ્