રસમઞ્જરી · અધ્યાય 8

ર્મઞ્જ્, 8
અથ સમ્પક્વદોષસ્ય પ્રોક્તમઞ્જનમાચરેત્ ।
હેમન્તે શિશિરે ચૈવ મધ્યાહ્નેઽઞ્જનમિષ્યતે

પૂર્વાહ્ને ચાપરાહ્ણે ચ ગ્રીષ્મે શરદિ ચેષ્યતે ।
વર્ષાસુ કુર્યાદત્યુષ્ણે વા વસન્તે સદૈવ હિ

શ્રાન્તે પ્રરુદિતે ભીતે પીતમદ્યે નવજ્વરે ।
અજીર્ણે વેગઘાતે ચ અઞ્જનં ન પ્રશસ્યતે

હરેણુમાત્રાં કુર્વીત વર્તિં તીક્ષ્ણાઞ્જને ભિષક્ ।
પ્રમાણં મધ્યમં સાર્ધં દ્વિગુણં ચ મૃદૌ ભવેત્

સૂતકં ગન્ધકઃ પેતં ચાઙ્ગેરીરસસંમૂર્છિતમ્ ।
અઞ્જનં દૃષ્ટિદં નૃણાં નેત્રામયવિનાશનમ્

રસેન્દ્રભુજગૌ તુલ્યૌ તાભ્યાં દ્વિગુણમઞ્જનમ્ ।
સૂતતુર્યાંશં કર્પૂરમઞ્જનં નયનામૃતમ્

કૃષ્ણસર્પવસા શંખઃ કતકં કટ્ફલમઞ્જનમ્ ।
રસ એવ મરીચેન અન્ધાનાં દર્શનં પરમ્

શંખસ્ય ભાગાશ્ચત્વારસ્ તદર્ધેન મનઃશિલા ।
મનઃશિલાર્ધં મરિચં મરિચાર્દ્ધેન પિપ્પલી

વારિણા તિમિરં હન્તિ અર્બુદં હન્તિ મસ્તુના ।
ચિપિટં મધુના હન્તિ સ્ત્રીક્ષીરેણ ચ પુષ્પકમ્

અપામાર્ગશિખાં ઘૃષ્ટ્વા મધુના સૈન્ધવેન ચ ।
તામ્રપાત્રે કૃતા નેત્રે હન્તિ પીડાં સુવિસ્તરાત્

દન્તૈર્દન્તિવરાહોષ્ટ્રગોહયાજખરોદ્ભવૈઃ ।
શઙ્ખમુક્તામ્ભોધિફેનયુતૈઃ સર્વૈર્ વિચૂર્ણયેત્ ।
હન્તિ વર્તિઃ કૃતા શ્લક્ષ્ણં શુક્રાણાં નાશિની પરમ્

તુત્થમાક્ષિકસિન્ધૂત્થશિવાશંખમનઃશિલા ।
ગૈરિકોદકફેનં ચ મરિચં ચેતિ ચૂર્ણયેત્

સંયોજ્ય મધુના કુર્યાદન્ધાનાં સા રસક્રિયા ।
વર્ત્મરોગં ચ તિમિરં કાચશુક્રહરં પરમ્

શઙ્ખનાભિવિભીતસ્ય મજ્જા પથ્યા મનઃશિલા ।
પિપ્પલી મરિચં કુષ્ઠં વચા ચેતિ સમાંશકમ્

છાગીક્ષીરેણ સંપિષ્ટ્વા વર્તિં કૃત્વા યથોન્મિતામ્ ।
હરેણુમાત્રાં સંઘૃષ્ય જલૈઃ કુર્યાદથાઞ્જનમ્

તિમિરં માંસવૃદ્ધિં ચ કાચં પટલમ્ અર્બુદમ્ ।
રાજ્યન્ધં વાર્ષિકં પુષ્પં વર્તિચન્દ્રોદયા જયેત્

શુદ્ધે નાગે દ્રુતે તુલ્યં શુદ્ધસૂતં વિનિક્ષિપેત્ ।
કૃષ્ણાઞ્જનં તયોસ્તુલ્યં સર્વમેકત્ર ચૂર્ણયેત્

દશમાંશેન કર્પૂરમસ્મિંશ્ચૂર્ણે પ્રદાપયેત્ ।
એતત્ પ્રત્યઞ્જનં નેત્રગદજિન્નયનામૃતમ્

ભુક્ત્વા પાણિતલં ઘૃષ્ટ્વા ચક્ષુષોર્ યદિ દીયતે ।
જાતા રોગાઃ પ્રણશ્યન્તિ ન ભવન્તિ કદાચન

ત્રિફલાયાઃ કષાયેણ પ્રાતર્નયનધાવનાત્ ।
અચિરેણૈવ તદ્વારિ તિમિરાણિ વ્યપોહતિ

ત્રિફલા લૌહચૂર્ણં તુ વારિણા પેષયેત્ સમમ્ ।
દ્વયોસ્તુલ્યેન તૈલેન પચેન્મૃદ્વગ્નિના ક્ષણમ્

તૈલતુલ્યે ભૃઙ્ગરસે તત્તૈલં તુ વિપાચયેત્ ।
સ્નિગ્ધભાણ્ડગતં ભૂમૌ સ્થિત્વા માસાત્સમુદ્ધરેત્

સપ્તાહં લેપયેદ્વેષ્ટ્ય કદલ્યાશ્ચ દલૈઃ શિરઃ ।
નિર્વાતે ક્ષીરભોજી સ્યાત્ છાલયેત્ ત્રિફલાજલૈઃ

નિત્યમેવ પ્રકર્તવ્યં સપ્તાહં રઞ્જનં ભવેત્ ।
યાવજ્જીવં ન સન્દેહઃ કચાઃ સ્યુર્ભ્રમરોપમાઃ

કાકમાચી યવા જાતી સમં કૃષ્ણતિલં તતઃ ।
તત્તૈલં ગ્રાહયેદ્યન્ત્રે તેન સ્યાત્ કેશરઞ્જનમ્

લોહમલામલકલ્કઃ સજપા કુસુમૈર્નરઃ સદા સ્નાયી ।
પલિતાનીહ નિહન્યાદ્ ગઙ્ગાસ્નાયીવ નરકૌઘમ્

કાશ્મર્યા મૂલમાદૌ સહચરકુસુમં કેતકીનાં ચ મૂલં લૌહં ચૂર્ણં સભૃઙ્ગં ત્રિફલજલયુતં તૈલમેભિર્ વિપક્વમ્ ।
કૃત્વા વૈ લોહભાણ્ડે ક્ષિતિતલનિહિતં માસમ્ એકં નિધાય કેશાઃ કાશપ્રકાશા ભ્રમરકુલનિભા લેપનાદ્ એવ કૃષ્ણાઃ

વજ્રીક્ષીરેણ સપ્તાહં સુશ્વેતાન્ ભાવયેત્તિલાન્ ।
તૈલેન લિપ્તાઃ કેશાઃ સ્યુઃ શુક્લા વૈ નાત્ર સંશયઃ