રસમઞ્જરી · અધ્યાય 4

ર્મઞ્જ્, 4
<18 વિષાનિ>
અષ્ટાદશવિધં જ્ઞેયં કન્દજં પરિકીર્તિતમ્ ।
કાલકૂટં મયૂરાખ્યં બિન્દુકં સક્તુકં તથા

વાલુકં વત્સનાભં ચ શઙ્ખનાભં સુમઙ્ગલમ્ ।
શૃઙ્ગીં મર્કટકં મુસ્તં કર્દમં પુષ્કરં શિખી

હારિદ્રં હરિતં ચક્રં વિષં હાલાહલાહ્વયમ્ ।
<ઔસ્સેહેન્ દેર્ ગિfતે>
ઘનં રૂક્ષં ચ કઠિનં ભિન્નાઞ્જનસમપ્રભમ્

કન્દાકારં સમાખ્યાતં કાલકૂટં મહાવિષમ્ ।
મયૂરાભં મયૂરાખ્યં બિન્દુવદ્ બિન્દુકઃ સ્મૃતઃ

ચિત્રમ્ ઉત્પલકન્દાભં શક્તુકં શક્તુવદ્ ભવેત્ ।
વાલુકં વાલુકાકારં વત્સનાભં તુ પાણ્ડુરમ્

શંખનાભં શંખવર્ણં શુભ્રવર્ણં સુમઙ્ગલમ્ ।
ઘનં ગુરું ચ નિવિડં શૃઙ્ગાકારં તુ શૃઙ્ગિકમ્

મર્કટં કપિવર્ણાભં મુસ્તાકારં તુ મુસ્તકમ્ ।
કર્દમં કર્દમાકારં સિતં પીતં ચ કર્દમમ્

પુષ્કરં પુષ્કરાકારં શિખિ શિખિશિખાપ્રભમ્ ।
હારિદ્રકં હરિદ્રાભં હરિતં હરિતં સ્મૃતમ્

ચક્રાકારં ભવેચ્ચક્રં નીલવર્ણં હલાહલમ્ ।
બ્રાહ્મણઃ પાણ્ડુરસ્તત્ર ક્ષત્રિયો રક્તવર્ણકઃ

વૈશ્યઃ પીતપ્રભઃ શૂદ્રઃ કૃષ્ણાભો નિન્દિતઃ સ્મૃતઃ ।
બ્રાહ્મણો દીયતે રોગે ક્ષત્રિયો વિષભક્ષણે ।
વૈશ્યો વ્યાધિષુ સર્વેષુ સર્પદષ્ટાય શૂદ્રકમ્

<વિષમારણ>
સમટઙ્કણકં પિષ્ટં તદ્વિષં મૃતમુચ્યતે ।
યોજયેત્ સર્વરોગેષુ ન વિકારં કરોતિ હિ

<વિષશોધન (?)>
વિષભાગાંશ્ચ કણવત્ સ્થૂલાન્ કૃત્વા તુ ભાજને ।
તતઃ ગોમૂત્રકં ક્ષિપ્ત્વા પ્રત્યહં નિત્યનૂતનમ્

શોષયેત્ ત્રિદિનાદૂર્ધ્વં કૃત્વા તીવ્રાતપે તતઃ ।
પ્રયોગેષુ પ્રયુઞ્જીત ભાગમાનેન તદ્વિષમ્

<વિષસેવન>
વિષસ્ય મારણં પ્રોક્તમથ સેવાં પ્રવચ્મ્યહમ્

શરદ્ગ્રીષ્મવસન્તેષુ વર્ષાસુ ચ પ્રદાપયેત્ ।
ચાતુર્માસ્યે હરેદ્ રોગાન્ કુષ્ઠલૂતાદિકાનપિ

પ્રથમે સર્ષપી માત્રા દ્વિતીયે સર્ષપદ્વયમ્ ।
તૃતીયે ચ ચતુર્થે ચ પઞ્ચમે દિવસે તથા

ષષ્ઠે ચ સપ્તમે ચૈવ ક્રમવૃદ્ધ્યા વિવર્ધયેત્ ।
સપ્તસર્ષપમાત્રેણ પ્રથમં સપ્તકં ભવેત્

ક્રમહાનિં તથા પક્ષે દ્વિતીયં સપ્તકં વિષમ્ ।
યવમાત્રં વિષં દેયં તૃતીયે સપ્તકે ક્રમાત્

વૃદ્ધ્યાં હાન્યાં ચ દાતવ્યં ચતુર્થસપ્તકે તથા ।
યવમાત્રં ગ્રસેત્ સ્વસ્થો ગુઞ્જામાત્રં તુ કુષ્ઠવાન્

અશીતિર્યસ્ય વર્ષાણિ વસુવર્ષાણિ યસ્ય વા ।
વિષં તસ્મૈ ન દાતવ્યં દત્તં ચેદ્ દોષકારકમ્

દદેદ્વૈ સર્વરોગેષુ મૃતાશિનિ હિતાશિનિ ।
ક્ષીરાશનં પ્રયોક્તવ્યં રસાયનરતે નરે

બ્રહ્મચર્યં પ્રધાનં હિ વિષકલ્પે તદાચરેત્ ।
પથ્યે સ્વસ્થમના ભૂત્વાતદા સિદ્ધિર્ન સંશયઃ

માત્રાધિકં યદા મર્ત્યઃ પ્રમાદાદ્ભક્ષયેદ્વિષમ્ ।
અષ્ટૌ વેગાસ્તદા તસ્ય જાયન્તે નાત્ર સંશયઃ

પ્રથમે વેગ ઉદ્વેગો દ્વિતીયે વેપથુર્ભવેત્ ।
તૃતીયે ઘોરદાહઃ સ્યાચ્ચતુર્થે પતનં ભુવિ

ફેનં તુ પઞ્ચમે વેગે ષષ્ઠે વિકલતા ભવેત્ ।
જડતા સપ્તમે વેગે મરણં ચાષ્ટમે ભવેત્

વિષવેગાંશ્ચ વિજ્ઞાય મન્ત્રતન્ત્રૈર્ વિનાશયેત્ ।
સાધકાનાં હિતાર્થાય સદાશિવમુખોદ્ગતઃ

સર્વવિષવિનાશાર્થં પ્રોચ્યતે મન્ત્ર ઉત્તમઃ

ઓં નમો ભગવતે ઘોણેયન્ હર હર દર દર પર પર તર તર બર બર વધ વધ વઃ વઃ લઃ લઃ રં રં લાં લાં લાં હરલાં હર હર ભવ સર રાં રાં ક્ષીં ક્ષીં હીં હીં ભગવતિ શ્રીઘોણેયન્ સં સં સં વર વર રસઃ ધ વર વર ખણ્ડ ચ રૂપ હ્રીં વર વિહંગમ માનુષ યોગક્ષેમં વદ શેષારે શેષારે ષષઃ સ્વાહા

વિદ્યૈષા સ્મૃતિમાત્રેણ નશ્યન્તે ગુત્થકાદયઃ ।
સપ્ત જપ્તેન તોયેન પ્રોક્ષયેત્ કાલચોદિતમ્

ઉત્તિષ્ઠતિ સવેગેન શિખાબન્ધેન ધારયેત્ ।
ત્રિમન્ત્રિતેન શંખેન દુન્દુભિર્ વાદયેદ્ યદિ

દેશાન્તરે શરીરેઽપિ નિર્વિષં કુરુતે ક્ષણાત્ ।
વિષં દૃષ્ટ્વા યદા મન્ત્રી મન્ત્રમાવર્તયેત્સકૃત્ ।
દૃષ્ટ્વા નિર્વિષતાં યાતિ અપિ મારશતાનિ ચ

ગોઘૃતપાનાદ્ધરતે વિવિધં ગરલં ચ વન્ધ્યકર્કોટી ।
સકલવિષદોષશમની ત્રિશૂલિકા સુરભિજિહ્વા ચ

<વિષમારણ>
તુત્થેન ટઙ્કણેનૈવ મ્રિયતે પેષણાદ્વિષમ્ ।
અતિમાત્રં તદા ભુઙ્ક્તે તદાજ્યં ટઙ્કણં પિબેત્

ન દાતવ્યં ન ભોક્તવ્યં વિષં વાદે કદાચન ।
આચાર્યેણ તુ ભોક્તવ્યં શિષ્યપ્રત્યયકારણમ્