રસમઞ્જરી · અધ્યાય 2

ર્મઞ્જ્, 2
અથાતઃ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ રસજારણમુત્તમમ્ ।
અથાજીર્ણમ્ અબીજં ચ સૂતકં યસ્તુ ઘાતયેત્

બ્રહ્મહા સ દુરાચારી મમ દ્રોહી મહેશ્વરિ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન જારિતં મારયેદ્રસમ્

<પારદબલિજારણં>
પ્રક્ષિપ્ય તોયં મૃત્કુણ્ડે તસ્યોપરિ શરાવકમ્ ।
સંચૂર્ણમેખલાયુક્તં સ્થાપયેત્તસ્ય ચાન્તરે

રસં ક્ષિપ્ત્વા ગન્ધકસ્ય રજસ્તસ્યોપરિ ક્ષિપેત્ ।
સમં ભાગં તતો દદ્યાચ્છરાવેણ પિધાપયેત્

લઘ્વીયસીં ભસ્મમુદ્રાં તતઃ કુર્યાદ્ ભિષગ્વરઃ ।
આરણ્યોપલકૈઃ સમ્યક્ ચતુર્ભિઃ પુટમાચરેત્

એવં પુનઃ પુનર્ ગન્ધં દત્ત્વા દત્ત્વા ભિષગ્વરઃ ।
સમ્યક્ કુર્વીત સૂતસ્ય દેવિ ષડ્ગુણજારણમ્

<પારદસુવર્ણજારણં>
રસઃ સ્યાત્ પટુશિગ્રુતુત્થૈઃ સરાજિકૈર્વ્યોષણકૈસ્ ત્રિરાત્રમ્ ।
પિષ્ટસ્તતઃ સ્વિન્નતનુ સુવર્ણમુખ્યાનયં ખાદતિ સર્વધાતૂન્

<પારદજારણ>
અથવા બિડયોગેન શિખિપિત્તેન લેપિતમ્ ।
ચરેત્ સુવર્ણં રસરાટ્ તપ્તખલ્વે યથાસુખમ્

નિર્દગ્ધશંખચૂર્ણં ચ રવિક્ષીરેણ સંપ્લુતમ્ ।
પુટિતં શતશો દેવિ પ્રશસ્તં જારણં વિદુઃ

સ્વર્ણાભ્રસર્વલોહાનિ યથેષ્ટાનિ ચ જારયેત્ ।
અનેકવિધિના સૂતં ચતુઃષષ્ટ્યંશકાદિના ।
દ્વાત્રિંશત્ ષોડશાંશેન જારયેત્ કનકં બુધઃ

<રસમારણં>
દ્વિપલં શુદ્ધસૂતં ચ સૂતાર્ધં શુદ્ધગન્ધકમ્ ।
કન્યાનીરેણ સંમર્દ્ય દિનમેકં નિરન્તરમ્

રુદ્ધ્વા તદ્ભૂધરે યન્ત્રે દિનૈકં મારયેત્ પુટાન્ ।
<રસમારણ (2)>
ભુજઙ્ગવલ્લીનીરેણ મર્દિતં પારદં દૃઢમ્

કર્કોટીકન્દમૃન્મૂષાસમ્પુટસ્થં પુટે ગજે ।
ભસ્મ તદ્યોગવાહિ સ્યાત્સર્વકર્મસુ યોજયેત્

<રસમારણ (3)>
શ્વેતાઙ્કોલજટાવારિ મર્દ્યઃ સૂતો દિનત્રયમ્ ।
પુટિતશ્ચાન્ધમૂષાયાં સૂતો ભસ્મત્વમાપ્નુયાત્

પ્રત્યહં રક્તિકાપઞ્ચ ભક્ષયેન્મધુ સર્પિષા ।
કો વા તસ્ય ગુણાન્ વક્તું ભુવિ શક્નોતિ માનવઃ

<રસસિન્દૂરનિર્માણ (1)>
પલમત્ર રસં શુદ્ધં તાવન્માત્રં સુગન્ધકમ્ ।
વિધિવત્ કજ્જલીં કૃત્વા ન્યગ્રોધાઙ્કુરવારિભિઃ

ભાવનાત્રિતયં દત્ત્વા સ્થાલીમધ્યે નિધાપયેત્ ।
વિરચ્ય કવચીયન્ત્રં વાલુકાભિઃ પ્રપૂરયેત્

જાયતે રસસિન્દૂરં તરુણારુણસન્નિભમ્ ।
અનુપાનવિશેષેણ કરોતિ વિવિધાન્ ગુણાન્

<રસસિન્દૂર (2)>
ગન્ધકેન સમઃ સૂતો નિર્ગુણ્ડીરસમર્દિતઃ ।
પાચિતો વાલુકાયન્ત્રે રક્તં ભસ્મ પ્રજાયતે

<રસસિન્દૂર>
સૂતાર્દ્ધં ગન્ધકં શુદ્ધં માક્ષિકોદ્ભૂતસત્ત્વકમ્ ।
ગન્ધતુલ્યં વિમર્દ્યાથ દિનં નિર્ગુણ્ડિકાદ્રવૈઃ

સ્થાપયેદ્વાલુકાયન્ત્રે કાચકૂપ્યાં વિપાચયેત્ ।
અન્ધમૂષાગતં વાથ વાલુકાયન્ત્રકે દિનમ્

પક્વં સંજાયતે ભસ્મ દાડિમીકુસુમોપમમ્ ।
<રસસિન્દૂર>
પૃથક્ સમં સમં કૃત્વા પારદં ગન્ધકં તથા

નવસારં ધૂમસારં સ્ફટિકીં યામમાત્રકે ।
નિમ્બુનીરેણ સંમર્દ્ય કાચકુપ્યાં વિપાચયેત્

મુખે પાષાણવટિકાં દત્ત્વા મુદ્રાં પ્રલેપયેત્ ।
સપ્તભિર્ મૃત્તિકાવસ્ત્રૈઃ પૃથક્ સંશોષ્ય વેષ્ટયેત્

સચ્છિદ્રાયાં મૃદઃ સ્થાલ્યાં કૂપિકાં સંનિવેશયેત્ ।
પૂરયેત્ સિકતાપુરૈર્ આ ગલં મતિમાન્ ભિષક્

નિવેશ્ય ચુલ્લ્યાં દહનં મન્દમધ્યખરં ક્રમાત્ ।
પ્રજ્વાલ્ય દ્વાદશં યામં સ્વાઙ્ગશીતલમ્ ઉદ્ધરેત્

સ્ફોટયિત્વા પુનઃ સ્થાલીમૂર્ધ્વગં ગન્ધકં ત્યજેત્ ।
અધસ્થં રસસિન્દૂરં સર્વકર્મસુ યોજયેત્

<રસસિન્દૂર>
ગન્ધકં ધૂમ [... ઔ1 zએઇછેન્ઝ્] રં ચ શુદ્ધસૂતં સમં સમમ્ ।
યામૈકં મર્દયેત્ખલ્વે કાચકુપ્યાં નિવેશયેત્

રુદ્ધ્વા દ્વાદશયામં તુ વાલુકાયન્ત્રગં પચેત્ ।
સ્ફોટયેત્ સ્વાઙ્ગશીતં તમૂર્ધ્વલગ્નં તુ તં ત્યજેત્ ।
અધસ્થં મૃતસૂતં ચ સર્વયોગેષુ યોજયેત્

<રસસિન્દૂર>
ભાગૌ રસસ્ય ત્રય એવ ભાગા ગન્ધસ્ય ભાગં પવનાસનસ્ય ।
સંમર્દ્ય ગાઢં સકલં સુભાણ્ડે તાં કજ્જલીં કાચકૃતે વિદધ્યાત્

સંવેષ્ટ્ય મૃત્કર્પટકૈઃ સ્વયં તાં મુખે સુચૂર્ણાં ખટિકાં ચ કૃત્વા ।
ક્રમાગ્નિના ત્રીણિ દિનાનિ પક્ત્વા તાં વાલુકાયન્ત્રગતાં તતઃ સ્યાત્

બન્ધૂકપુષ્પારુણમ્ ઈશજસ્ય ભસ્મ પ્રયોજ્યં સકલામયેષુ ।
નિજાનુપાનૈર્ મરણં જરાં ચ નિહન્તિ વલ્લક્રમસેવનેન

<રસસિન્દૂર>
પક્વમૂષાગતં સૂતં ગન્ધકં ચાધરોત્તરમ્ ।
તુલ્યં સુચૂર્ણિતં કૃત્વા કાકમાચીદ્રવં પુનઃ

દ્વાભ્યાં ચતુર્ગુણં દેયં દ્રવં મૂષાં નિરુધ્ય ચ ।
પાચયેદ્ વાલુકાયન્ત્રે ક્રમવૃદ્ધાગ્નિના દિનમ્ ।
આરક્તં જાયતે ભસ્મ સર્વયોગેષુ યોજયેત્

<રસસિન્દૂર>
અશ્વગન્ધાદિવર્ગેણ રસં સ્વેદ્યં પ્રયત્નતઃ ।
રસતુલ્યં ગન્ધકં ચ મર્દયેત્ કુશલો ભિષક્

પાચયેદ્રસસિન્દૂરં જાયતેઽરુણસન્નિભમ્ ।
શ્રેષ્ઠં સર્વરસાનાં હિ પુષ્ટિકામબલપ્રદમ્

ઇદમેવાયુષો વૃદ્ધિં કર્તું નાન્યદલં ભવેત્ ।
વિનાપિ સ્વર્ણરાજેન મુનિભિઃ પરિકીર્તિતમ્

<રસકર્પૂર>
ટઙ્કણં મધુ લાક્ષાથ ઊર્ણા ગુઞ્જાયુતો રસઃ ।
મર્દયેદ્ ભૃઙ્ગજૈર્દ્રાવૈર્દિનૈકં વા ધમેત્ પુનઃ

ધ્માતો ભસ્મત્વમાયાતિ શુદ્ધઃ કર્પૂરસન્નિભઃ ।
<રસકર્પૂર>
ખટીષ્ટિગૈરિકાવલ્મીમૃત્તિકા સૈન્ધવં સમમ્

ભાગદ્વયમિતો ગન્ધો રસભાગદ્વયં સ્મૃતમ્ ।
હણ્ડિકાયાં વિનિઃક્ષિપ્ય પાર્શ્વે પાર્શ્વે ચ ખર્પટાન્

દગ્ધ્વાથ હણ્ડિકાં દત્ત્વા દ્વિરષ્ટપ્રહરં પચેત્ ।
મૃતસૂતં તુ ગૃહ્ણીયાચ્છુદ્ધઃ કર્પૂરસન્નિભમ્

કલ્કાદિવેષ્ટિતં કૃત્વા નિર્ગિલેદ્ ઉપદંશકે ।
<રસકર્પૂર>
પિષ્ટં પાંશુપટુપ્રગાઢમમલં વજ્ર્યમ્બુનાનેકશઃ સૂતં ધાતુયુતં ખટીકવલિતં તં સમ્પુટે રોધયેત્ ।
અન્તઃસ્થં લવણસ્ય તસ્ય ચ તલે પ્રજ્વાલ્ય વહ્ણિં હઠાત્ ભસ્મ ગ્રાહ્યમથેન્દુકુન્દધવલં ભસ્મોપરિસ્થં શનૈઃ

તદ્વલ્લદ્વિતયં લવઙ્ગસહિતં પ્રાતઃ પ્રભુક્તં નૃણામ્ ઊર્ધ્વં રેચયતિ દ્વિયામમસકૃત્પેયં જલં શીતલમ્ ।
એતદ્ધન્તિ ચ વત્સરાવધિ વિષં ષાણ્માસિકં માસિકં શૈલોત્થં ગરલં મૃગેન્દ્રકુટિલોદ્ભૂતં ચ તાત્કાલિકમ્

<રસમૂર્છન>
મેઘનાદવચાહિઙ્ગુલશુનૈર્ મર્દયેદ્ રસમ્ ।
નષ્ટપિષ્ટં તુ તદ્ગોલં હિઙ્ગુના વેષ્ટયેદ્બહિઃ

પચેલ્લવણયન્ત્રસ્થં દિનૈકં ચણ્ડવહ્ણિના ।
ઊર્ધ્વલગ્નં સમાદાય દૃઢં વસ્ત્રેણ વેષ્ટયેત્

ઊર્ધ્વાધો ગન્ધકં તુલ્યં દત્ત્વા સૌમ્યાનલે પચેત્ ।
જીર્ણે ગન્ધે પુનર્દેયં ષડ્ભિર્ વારૈઃ સમં સમમ્

ષડ્ગુણે ગન્ધકે જીર્ણે મૂર્છિતો રોગહા ભવેત્ ।
<રસમૂર્છન>
લોહપાત્રેઽથવા તામ્રે પલૈકં શુદ્ધગન્ધકમ્

મૃદ્વગ્નિના દ્રુતે તસ્મિઞ્છુદ્ધં સૂતપલત્રયમ્ ।
ક્ષિપ્ત્વાથ ચાલયેત્ કિંચિલ્લોહદર્વ્યા પુનઃ પુનઃ

ગોમયં કદલીપત્રં તસ્યોપરિ ચ ઢાલયેત્ ।
ઇત્યેવં ગન્ધબદ્ધં ચ સર્વરોગેષુ યોજયેત્

મારિતો દેહસિદ્ધ્યર્થં મૂર્છિતો વ્યાધિઘાતને ।
રસભસ્મ ક્વચિદ્રોગે દેહાર્થં મૂર્છિતં ક્વચિત્ ।
બદ્ધો દ્વાભ્યાં પ્રયુઞ્જીત શાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા

<બદ્ધપારદલક્ષણાનિ>
અક્ષયી ચ લઘુર્દ્રાવી તેજસ્વી નિર્મલો ગુરુઃ ।
સ્ફુટનં પુનરાવૃત્તિર્બદ્ધસૂતસ્ય લક્ષણમ્

<મૂર્છિતપારદલક્ષણાનિ>
કજ્જલાભો યદા સૂતો વિહાય ઘનચાપલમ્ ।
દૃશ્યતેઽસૌ તદા જ્ઞેયો મૂર્છિતઃ સુતરાં બુધૈઃ

<મૃતપારદલક્ષણાનિ>
આર્દ્રત્વં ચ ઘનત્વં ચ ચાપલ્યં ગુરુતૈજસમ્ ।
યસ્યૈતાનિ ન દૃશ્યન્તે તં વિદ્યાન્મૃતસૂતકમ્

<નિર્બીજબદ્ધપારદઃ>
રસસ્તુ પાદાંશસુવર્ણજીર્ણઃ પિષ્ટીકૃતો ગન્ધકયોગતશ્ચ ।
તુલ્યાંશગન્ધૈઃ પુટિતં ક્રમેણ નિર્બીજનામાખિલરોગહન્તા

<સબીજબદ્ધપારદઃ>
બીજીકૃતૈર્ અભ્રકસત્ત્વહેમતારાર્કકાન્તૈઃ સહ સાધિતોઽયમ્ ।
પુનસ્તતઃ ષડ્ગુણગન્ધચૂર્ણૈઃ સબીજબદ્ધો ઽપ્યધિકપ્રભાવઃ

રસવીર્યવિપાકેષુ વિદ્યાત્સૂતં સુધામયમ્ ।
સેવિતોઽસૌ સદા દેહે રોગનાશાય કલ્પતે

<કકારાષ્ટક>
કૂષ્માણ્ડં કર્કટીં ચૈવ કલિઙ્ગં કારવેલ્લકમ્ ।
કુસુમ્ભિકં ચ કર્કોટીં કદલીં કાકમાચિકામ્

કકારાષ્ટકમેતદ્ધિ વર્જયેદ્રસભક્ષકઃ ।
હિતં મુદ્ગામ્બુદુગ્ધાજ્યં શાલ્યન્નં ચ વિશેષતઃ

શાકં પુનર્નવાયાસ્તુ મેઘનાદં ચ ચિલ્લિકામ્ ।
સૈન્ધવં નાગરં મુસ્તં પદ્મમૂલાનિ ભક્ષયેત્

અભ્યઙ્ગં મૈથુનં સ્નાનં યથેષ્ટં ચ સુખામ્બુના ।
રૂપયૌવનસમ્પન્નાં સાનુકૂલાં પ્રિયાં ભજેત્

બુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞા બલં કાન્તિઃ પ્રભા ચૈવં વયસ્તથા ।
વર્ધન્તે સર્વ એવૈતે રસસેવાવિધૌ નૃણામ્

યસ્ય રોગસ્ય યો યોગસ્તેનૈવ સહ યોજયેત્ ।
રસેન્દ્રો હરતે રોગાન્નરકુઞ્જરવાજિનામ્