રસમઞ્જરી · અધ્યાય 1

ર્મઞ્જ્, 1
યદ્ગણ્ડમણ્ડલગલન્મધુવારિ બિન્દુઃ પાનાલસાતિ નિભૃતાં લલિતાલિમાલા ।
યદ્ગુઞ્જિતેન વિનિહન્તિ નવેન્દ્રનીલ શઙ્કાં સ વો ગણપતિઃ શિવમાતનોતુ

ઇન્દીવરી ભવતિ યચ્ચ ચરણારવિન્દદ્વન્દ્વે પુરન્દરપુરઃસરદેવતાનામ્ ।
વન્દારુતા કલયતાં સુકિરીટકોટિઃ શ્રી શારદા ભવતુ સા ભવપારદાય

હે ભસ્માઙ્ગવિરક્તિરૂપગુણદં તં પ્રેરણાદં શિવં ગઙ્ગાભૂષિતશેખરં સ્મરહરં શક્તિસ્વરૂપં પ્રભો ।
ત્વામીશં કરુણાર્ણવં શરણદં વિદ્યાનિધિં નિર્ગુણં સૂતેન્દ્રં ગિરિજાપતિં શશિધરં માઙ્ગલ્યદેવં નમઃ ।
શ્રીવૈદ્યનાથતનયઃ સુનયઃ સુશીલઃ શ્રીશાલિનાથ ઇતિ વિશ્રુતનામધેયઃ ।
તેનાવલોક્ય વિધિવદ્ વિવિધપ્રબન્ધાન્ આરમ્ભતે સુકૃતિના રસમઞ્જરીયમ્

સન્મધુવ્રતં વૃન્દાનાં સતતં ચિત્તહારિણી ।
અનેકરસપૂર્ણેયં ક્રિયતે રસમઞ્જરી

હરતિ સકલરોગાન્મૂર્છિતો યો નરાણાં વિતરતિ કિલ બદ્ધઃ ખેચરત્વં જવેન ।
સકલસુરમુનીન્દ્રૈર્ વન્દિતં શમ્ભુબીજં સ જયતિ ભવસિન્ધુઃ પારદઃ પારદોઽયમ્

શુષ્કેન્ધનમહારાશિં યદ્વદ્દહતિ પાવકઃ ।
તદ્વદ્દહતિ સૂતોઽયં રોગાન્ દોષત્રયોદ્ભવાન્

તેજો મૃગાઙ્કમૌલે સોઢું યન્નૈવ તેજસાં પુઞ્જૈઃ ।
અજરામરતાં વિતરતિ કલ્પતરું ચ રસેશ્વરં વન્દે

યો ન વેત્તિ કૃપારાશિં રસહરિહરાત્મકમ્ ।
વૃથા ચિકિત્સાં કુરુતે સ વૈદ્યો હાસ્યતાં વ્રજેત્

ગુરુસેવાં વિના કર્મ યઃ કુર્યાન્મૂઢચેતસઃ ।
સ યાતિ નિષ્ફલત્વં હિ સ્વપ્નલબ્ધધનં યથા

વિદ્યાં ગૃહીતુમિચ્છન્તિ ચૌર્યચ્છદ્મબલાદિના ।
ન તેષાં સિધ્યતે કિંચિન્મણિમન્ત્રૌષધાદિકમ્

મન્ત્રસિદ્ધો મહાવીરો નિશ્ચલઃ શિવવત્સલઃ ।
દેવીભક્તઃ સદા ધીરો દેવતાયાગતત્પરઃ

સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞઃ કુશલો રસકર્મણિ ।
એતલ્લક્ષણસંયુક્તો રસવિદ્યાગુરુર્ભવેત્

શિષ્યો નિજગુરોર્ભક્તઃ સત્યવક્તા દૃઢવ્રતઃ ।
નિરાલસ્યઃ સ્વધર્મજ્ઞો દેવ્યારાધનતત્પરઃ

<પારદનામાનિ>
શિવબીજં સૂતરાજઃ પારદશ્ચ રસેન્દ્રકઃ ।
એતાનિ રસનામાનિ તથાન્યાનિ શિવે યથા

અન્તઃસુનીલો બહિરુજ્જ્વલો વા મધ્યાહ્ણસૂર્યપ્રતિમપ્રકાશઃ ।
શસ્તોઽથ ધૂમ્રઃ પરિપાણ્ડુરશ્ચ ચિત્રો ન યોજ્યો રસકર્મસિદ્ધયે

દોષમુક્તો યદા સૂતસ્તદા મૃત્યુરુજાપહઃ ।
સાક્ષાદમૃતમ્ એવૈષ દોષયુક્તો રસો વિષમ્

<પારદદોષાઃ>
નાગો વઙ્ગોઽગ્નિચાપલ્યમ્ અસહ્યત્વં વિષં ગિરિઃ ।
મલા હ્યેતે ચ વિજ્ઞેયા દોષાઃ પારદસંસ્થિતાઃ

જાડ્યં કુષ્ઠં મહાદાહં વીર્યનાશં ચ મૂર્ચ્છનામ્ ।
મૃત્યું સ્ફોટં રોગપુઞ્જં કુર્વન્ત્યેતે ક્રમાન્નૃણામ્

<પારદશોધન>
અથાતઃ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ પારદસ્ય ચ શોધનમ્ ।
રસો ગ્રાહ્યઃ સુનક્ષત્રે પલાનાં શતમાત્રકમ્

પઞ્ચાશત્ પઞ્ચવિંશદ્વા દશ પઞ્ચૈકમેવ વા ।
પલાદ્ ઊનં ન કર્તવ્યં રસસંસ્કારમુત્તમમ્

<પારદશોધન (1)>
પલત્રયં ચિત્રકસર્ષપાણાં કુમારીકન્યાબૃહતીકષાયૈઃ ।
દિનત્રયં મર્દિતસૂતકસ્તુ વિમુચ્યતે પઞ્ચમલાદિદોષૈઃ

<પારદશોધન (2)>
ઇષ્ટિકારજનીચૂર્ણૈઃ ષોડશાંશં રસસ્ય ચ ।
મર્દયેત્તં તથા ખલ્વે જમ્બીરોત્થદ્રવૈર્દિનમ્

<સામાન્યદોષશોધનમ્>
કાઞ્જિકૈઃ ક્ષાલયેત્સૂતં નાગદોષં વિમુઞ્ચતિ ।
વિશાલાઙ્કોલચૂર્ણેન વઙ્ગદોષં વિમુઞ્ચતિ

રાજવૃક્ષો મલં હન્તિ પાવકો હન્તિ પાવકમ્ ।
ચાપલ્યં કૃષ્ણધત્તૂરસ્ ત્રિફલા વિષનાશિની

કટુત્રયં ગિરિં હન્તિ અસહ્યત્વં ત્રિકણ્ટકઃ ।
પ્રતિદોષં પલાંશેન તત્ર સૂતં સકાઞ્જિકમ્

સર્વદોષવિનિર્મુક્તઃ સપ્તકઞ્ચુકવર્જિતઃ ।
જાયતે શુદ્ધસૂતોઽયં યોજયેત્ સર્વકર્મસુ

<પારદશોધનમ્ (2)>
સુવસ્ત્રગાલિતં ખલ્વે સૂતં ક્ષિપ્ત્વા વિમર્દયેત્ ।
ઉદ્ધૃત્ય ચારનાલેન મૃદ્ભાણ્ડે ક્ષાલયેત્ સુધીઃ

રસસ્ય દશમાંશં તુ ગન્ધં દત્ત્વા વિમર્દયેત્ ।
જમ્બીરોત્થદ્રવૈર્ યામં પાત્યં પાતનયન્ત્રકે

પુનર્ મર્દ્યં પુનઃ પાત્યં સપ્તવારં વિશુદ્ધયે ।
યુક્તં સર્વસ્ય સૂતસ્ય તપ્તખલ્વે વિમર્દનમ્

<તપ્તખલ્વ>
અજાશકૃત્તુષાગ્નિં તુ ભૂગર્ભે ત્રિતયં ક્ષિપેત્ ।
તસ્યોપરિસ્થિતં ખલ્વં તપ્તખલ્વમિદં સ્મૃતમ્

<પારદશોધનમ્>
કુમાર્યાશ્ચ નિશાચૂર્ણૈર્ દિનં સૂતં વિમર્દયેત્ ।
પાતયેત્પાતનાયન્ત્રે સમ્યક્ શુદ્ધો ભવેદ્રસઃ

<પારદશોધન>
શ્રીખણ્ડદેવદારુશ્ચ કાકતુણ્ડી જયાદ્રવૈઃ ।
કર્કોટીમુસલીકન્યાદ્રવં દત્ત્વા વિમર્દયેત્

દિનૈકં મર્દયેત્પશ્ચાચ્છુદ્ધં ચ વિનિયોજયેત્ ।
<પારદશોધન>
અથવા હિઙ્ગુલાત્ સૂતં ગ્રાહયેત્ તન્નિગદ્યતે

જમ્બીરનિમ્બુનીરેણ મર્દિતં હિઙ્ગુલં દિનમ્ ।
ઊર્ધ્વપાતનયન્ત્રેણ ગ્રાહ્યઃ સ્યાન્નિર્મલો રસઃ

કઞ્ચુકૈર્નાગવઙ્ગાદ્યૈર્ નિર્મુક્તો રસકર્મણિ ।
વિના કર્માષ્ટકેનૈવ સૂતોઽયં સર્વકર્મકૃત્

સર્વસિદ્ધમતમ્ એતદ્ ઈરિતં સૂતશુદ્ધિકરમ્ અદ્ભુતં પરમ્ ।
અલ્પકર્મવિધિભૂરિસિદ્ધિદં દેહલોહકરણે હિ શસ્યતે

સંસ્કારહીનં ખલુ સૂતરાજં યઃ સેવતે તસ્ય કરોતિ બાધામ્ ।
દેહસ્ય નાશં વિવિધં ચ કુષ્ઠં કષ્ટં ચ રોગાઞ્જનયેન્નરાણામ્