રસગઙ્ગાધર · ભાગ 120

જગન્નાથ પણ્ડિતરાજ: રસગઙ્ગાધર, આનન 1:
સ્મૃતાપિ તરુણાતપં કરુણયા હરન્તી નૃણામ્
અભઙ્ગુરતનુત્વિષાં વલયિતા શતૈર્ વિદ્યુતામ્।
કલિન્દગિરિનન્દિનીતટસુરદ્રુમાલમ્બિની
મદીયમતિચુમ્બિની ભવતુ કાપિ કાદમ્બિની॥
શ્રીમજ્જ્ઞાનેંદ્રભિક્ષોર્ અધિગતસકલબ્રહ્મવિદ્યાપ્રપઞ્ચઃ
કાણાદીરાક્ષપાદીર્ અપિ ગહનગિરો યો મહેન્દ્રાદવેદીત્।
દેવાદેવાધ્યગીષ્ટ સ્મરહરનગરે શાસનં જૈમિનીયં
શેષાઙ્કપ્રાપ્તશેષામલભણિતિર્ અભૂત્ સર્વવિદ્યાધરો યઃ॥
પાષાણાદ્ અપિ પીયૂષં સ્યન્દતે યસ્ય લીલયા।
તં વન્દે પેરુભટ્ટાખ્યં લક્ષ્મીકાન્તં
મહાગુરુમ્॥
નિમગ્નેન ક્લેશૈર્ મનનજલધેર્ અન્તરુદરં
મયોન્નીતો લોકે લલિતરસગઙ્ગાધરમણિઃ।
હરન્ન્ અન્તર્ધ્વાન્તં હૃદયમ્ અધિરૂઢો ગુણવતામ્
અલંકારાન્ સર્વાન્ અપિ ગલિતગર્વાન્ રચયતુ॥
પરિષ્કુર્વન્ત્વ્ અર્થાન્ સહૃદયધુરીણાઃ કતિપયે
તથાપિ ક્લેશો મે કથમ્ અપિ ગતાર્થો ન ભવિતા।
તિમીન્દ્રાઃ સંક્ષોભં વિદધતુ પયોધેઃ પુનર્ ઇમે
કિમ્ એતેનાયાસો ભવતિ વિફલો મન્દરગિરેઃ॥
નિર્માય નૂતનમ્ ઉદાહરણાનુરૂપં
કાવ્યં મયાત્ર નિહિતં ન પરસ્ય કિંચિત્।
કિં સેવ્યતે સુમનસાં મનસાપિ ગન્ધઃ
કસ્તૂરિકાજનનશક્તિભૃતા મૃગેણા॥
મનનતરિતીર્ણવિદ્યાર્ણવો જગન્નાથપણ્ડિતનરેન્દ્રઃ
રસગઙ્ગાધરનામ્નીં કરોતિ કુતુકેન કાવ્યમીમાંસામ્
રસાગઙ્ગાધરનામા સંદર્ભો ઽયં ચિરં જયતુ।
કિં ચ કુલાનિ કવીનાં નિસર્ગસમ્યઞ્ચિ રઞ્જયતુ॥
તત્ર કીર્તિપરમાહ્લાદગુરુરાજદેવતાપ્રસાદાદ્યનેકપ્રયોજનકસ્ય કાવ્યસ્ય વ્યુત્પત્તેઃ કવિસહૃદયયોર્ આવશ્યકતયા ગુણાલંકારાદિભિર્ નિરૂપણીયે તસ્મિન્ વિશેષ્યતાવચ્છેદકં તદિતરભેદબુદ્ધૌ સાધનં ચ તલ્લક્ષણં તાવન્ નિરૂપ્યતે--
રમણીયાર્થપ્રતિપાદકઃ શબ્દઃ કાવ્યમ્॥
રમણીયતા ચ લોકોત્તરાહ્લાદજનકજ્ઞાનગોચરતા। લોકોત્તરત્વં ચાહ્લાદગતશ્ ચમત્કારત્વાપરપર્યાયો ઽનુભવસાક્ષિકો જાતિવિશેષઃ। કારણાં ચ તદવચ્છિન્ને ભાવનાવિશેષઃ પુનઃપુનર્ અનુસંધાનાત્મા। "પુત્રસ્ તે જાતઃ," "ધનં તે દાસ્યામિ" ઇતિ વાક્યાર્થધીજન્યસ્યાહ્લાદસ્ય ન લોકોત્તરત્વમ્। અતો ન તસ્મિન્ વાક્યે કાવ્યત્વપ્રસક્તિઃ। ઇત્થં ચ ચમત્કારજનકભાવનાવિષયાર્થપ્રતિપાદકશબ્દત્વમ્, યત્પ્રતિપાદિતાર્થવિષયકભાવનાત્વં ચમત્કારજનકતાવચ્છેદકં તત્ત્વમ્, સ્વવિશિષ્ટજનકતાવચ્છેદકાર્થપ્રતિપાદકતાસંસર્ગેણા ચમત્કારત્વવત્ત્વમ્ એવ વા કાવ્યત્વમ્ ઇતિ ફલિતમ્। યત્ તુ પ્રાઞ્ચઃ "અદોષૌ સગુણૌ સાલંકારૌ શબ્દાર્થૌ કાવ્યમ્" ઇત્ય્ આહુઃ, તત્ર વિચાર્યતે-- શબ્દાર્થયુગલં ન કાવ્યશબ્દવાચ્યમ્, માનાભાવાત્। કાવ્યમ્ ઉચ્ચૈઃ પઠ્યતે, કાવ્યાદ્ અર્થો ઽવગમ્યતે, કવ્યં શ્રુતમ્ અર્થો ન જ્ઞાતઃ, ઇત્યાદિવિશ્વજનીનવ્યવહારતઃ પ્રત્યુત શબ્દવિશેષસ્યૈવ કાવ્યપદાર્થત્વપ્રતિપત્તેશ્ ચ। વ્યવહારઃ શબ્દમાત્રે લક્ષણયોપપાદનીય ઇતિ ચેત્, સ્યાદ્ અપ્ય્ એવમ્, યદિ કાવ્યપદાર્થતયા પરાભિમતે શબ્દાર્થયુગલે કાવ્યશબ્દશક્તેઃ પ્રમાપકં દૃઢતરં કિમ્ અપિ પ્રમાણાં સ્યાત્। તદ્ એવ તુ ન પશ્યામઃ। વિમતવાક્યં ત્વ્ અશ્રદ્ધેયમ્ એવ। ઇત્થં ચાસતિ કાવ્યશબ્દસ્ય શબ્દાર્થયુગલશક્તિગ્રાહકે પ્રમાણે, પ્રાગ્ ઉક્તાદ્ વ્યવહારતઃ શબ્દવિશેષે સિદ્ધ્યન્તીં શક્તિં કો નામ નિવારયિતુમ્ ઈષ્ટે। એતેન વિનિગમનાભાવાદ્ ઉભયત્ર શક્તિર્ ઇતિ પ્રત્યુક્તમ્। તદેવં શબ્દવિશેષસ્યૈવ કાવ્યપદાર્થત્વે સિદ્ધે તસ્યૈવ લક્ષણં વક્તું યુક્તમ્, ન તુ સ્વકલ્પિતસ્ય કાવ્યપદાર્થસ્ય। એષૈવ ચ વેદપુરાણાદિલક્ષણેષ્વ્ અપિ ગતિઃ। અન્યથા તત્રાપીયં દુરવસ્થા સ્યાત્। યત્ ત્વ્ આસ્વાદોદ્બોધકત્વમ્ એવ કાવ્યત્વપ્રયોજકં તચ્ચ શબ્દે ચાર્થે ચાવિશિષ્ટમ્ ઇત્ય્ આહુઃ, તન્ ન। રાગસ્યાપિ રસવ્યઞ્જકતાયા ધ્વનિકારાદિસકલાલંકારિકસંમતત્વેન પ્રકૃતે લક્ષણીયત્વાપત્તેઃ। કિં બહુના નાટ્યાઙ્ગાનાં સર્વેષામ્ અપિ પ્રાયશસ્ તથાત્વેન તત્વાપાત્તિર્ દુર્વારૈવ। એતેન રસોદ્બોધસમર્થસ્યૈવાત્ર લક્ષ્યત્વમ્ ઇત્ય્ અપિ પરાસ્તમ્। અપિ ચ કાવ્યપદપ્રવૃત્તિનિમિત્તં શબ્દાર્થયોર્
વ્યાસક્તમ્, પ્રત્યેકપર્યાપ્તં વા। નાદ્યઃ। એકો ન દ્વાવ્ ઇતિ વ્યવહારસ્યેવ શ્લોકવાક્યં ન કાવ્યમ્ ઇતિ વ્યવહારસ્યાપત્તેઃ। ન દ્વિતીયઃ। એકસ્મિન્ પદ્યે કાવ્યદ્વયવ્યવહારાપત્તેઃ। તસ્માદ્ વેદશાસ્ત્રપુરાણલક્ષણસ્યેવ કાવ્યલક્ષણસ્યાપિ શબ્દનિષ્ઠતૈવોચિતા।
લક્ષણે ગુણાલઙ્કારાદિનિવેશો ઽપિ ન યુક્તઃ। "ઉદિતં મણ્ડલં વિધોઃ" ઇતિ કાવ્યે દૂત્યભિસારિકાવિરહિણ્યાદિસમુદીરિતે ઽભિસરણવિધિનિષેધજીવનાભાવાદિપરેઃ "ગતો ઽસ્તમ્ અર્કઃ" ઇત્યાદૌ ચાવ્યાપ્ત્યાપત્તેઃ। ન ચેદમ્ અકાવ્યમ્ ઇતિ શક્યં વદિતુમ્। કાવ્યતયા પરાભિમતસ્યાપિ યથા વક્તું શક્યત્વાત્। કાવ્યજીવિતં ચમત્કારિત્વં ચાવિશિષ્ટમ્ એવ। ગુણત્વાલઙ્કારત્વાદેર્ અનનુગમાચ્ ચ। દુષ્ટ કાવ્યમ્ ઇતિ વ્યવહારસ્ય બાધકં વિના લાક્ષણિકત્વાયોગાચ્ ચ। ન ચ સંયોગાભાવવાન્ વૃક્ષઃ સંયોગીતિવદ્ અંશભેદેન। દોષરહિતં દુષ્ટમ્ ઇતિ વ્યવહારે બાધકં નાસ્તીતિ વાચ્યમ્। "મૂલે મહીરૂહો વિહંગમસંયોગી, ન શાખાયામ્" ઇતિ પ્રતીતેર્ ઇવેદં પદ્યં પૂર્વાર્ધે કાવ્યમ્ ઉત્તરાર્ધે તુ ન કાવ્યમ્ ઇતિ સ્વરસવાહિનો વિશ્વજનીનાનુભવસ્ય વિરહાદ્ અવ્યાપ્યવૃત્તિતાયા અપિ તસ્યાયોગાત્। શૌર્યાદિવદાત્મધર્માણાં ગુણાનામ્, હારાદિવદ્ ઉપસ્કારકાણામ્ અલંકારાણાં ચ શરીરઘટકત્વાનુપપત્તેશ્ ચ। યત્ તુ "રસવદ્ એવ કાવ્યમ્" ઇતિ સાહિત્યદર્પણે નિર્ણીતમ્, તન્ ન। વસ્ત્વલંકારપ્રધાનાનાં કાવ્યાનામ્ અકાવ્યત્વાપત્તેઃ। ન ચેષ્ટાપત્તિઃ, મહાકવિસંપ્રદાયસ્યાકુલીભાવપ્રસઙ્ગાત્। તથા ચ જલપ્રવાહવેગનિપતનોત્પતનભ્રમણાનિ કવિભિર્ વર્ણિતાનિ કપિબાલાદિવિલસિતાનિ ચ। ન ચ તત્રાપિ યથાકથંચિત્ પરમ્પરયા રસસ્પર્શો ઽસ્ત્ય્ એવેતિ વાચ્યમ્। ઈદૃશરસસ્પર્શસ્ય "ગૌશ્ ચલતિ", "મૃગો ધાવતિ" ઇત્યાદાવ્ અતિપ્રસક્તત્વેનાપ્રયોજકત્વાત્। અર્થમાત્રસ્ય વિભાવાનુભાવવ્યભિચાર્યન્યતમત્વાદ્ ઇતિ દિક્। તસ્ય ચ કારણં કવિગતા કેવલા પ્રતિભા। સા ચ કાવ્યઘટનાનુકૂલશબ્દાર્થોપસ્થિતિઃ। તદ્ગતં ચ પ્રતિભાત્વં કાવ્યકારણતાવચ્છેદકતયા સિદ્ધો જાતિવિશેષ ઉપાધિરૂપં

વાખણ્ડમ્। તસ્યાશ્ ચ હેતુઃ ક્વચિદ્ દેવતામહાપુરુષપ્રસાદાદિજન્યમ્ અદૃષ્ટમ્। ક્વચિચ્ ચ વિલક્ષણવ્યુત્પત્તિકાવ્યકરણાભ્યાસૌ। ન તુ ત્રયમ્ એવ। બાલાદેસ્ તૌ વિનાપિ કેવલાન્ મહાપુરુષપ્રસાદાદ્ અપિ પ્રતિભોત્પત્તેઃ। ન તત્ર તયોર્ જન્માન્તરીયયોઃ કલ્પનં વાચ્યમ્। ગૌરવાન્ માનાભાવાત્ કાર્યસ્યાન્યથાપ્ય્ ઉપપત્તેશ્ ચ। લોકે હિ બલવતા પ્રમાણેનાગમાદિના સતિ કારણાતાનિર્ણાયે પશ્ચાદ્ ઉપસ્થિતસ્ય વ્યભિચારસ્ય વારણાય જન્માન્તરીયમ્ અન્યથાનુપપત્ત્યા કારણં ધર્માધર્માદિ કલ્પ્યતે। અન્યથા તુ વ્યભિચારોપસ્થિત્યા પૂર્વવૃત્તકારણતાનિર્ણાયે ભ્રમત્વપ્રતિપત્તિર્ એવ જાયતે। નાપિ કેવલમ્ અદૃષ્ટમ્ એવ કારણમ્ ઇત્ય્ અપિ શક્યં વદિતુમ્। કિયન્તંચિત્ કાલં કાવ્યં કર્તુમ્ અશક્નુવતઃ કથમ્ અપિ સંજાતયોર્ વ્યુત્પત્ત્યભ્યાસયોઃ પ્રતિભાયાઃ પ્રાદુર્ભાવસ્ય દર્શનાત્। તત્રાપ્ય્ અદૃષ્ટસ્યાઙ્ગીકારે પ્રાગ્ અપિ તાભ્યાં તસ્યાઃ પ્રસક્તેઃ। ન ચ તત્ર પ્રતિભાયાઃ પ્રતિબન્ધકમ્ અદૃષ્ટાન્તરં કલ્પ્યમ્ ઇતિ વાચ્યમ્। તાદૃશાનેક સ્થલગતાદૃષ્ટદ્વયકલ્પનાપેક્ષયા કૢપ્તવ્યુત્પત્ત્યભ્યાસયોર્ એવ પ્રતિભાહેતુત્વકલ્પને લાઘવાત્। અતઃ પ્રાગુક્તસરણિર્ એવ જ્યાયસી। તાદૃશાદૃષ્ટસ્ય તાદૃશવ્યુત્પત્ત્યભ્યાસયોશ્ ચ પ્રતિભાગતં વૈલક્ષણ્યં કાર્યતાવચ્છેદકમ્, અતો ન વ્યભિચારઃ। પ્રતિભાત્વં ચ કવિતાયાઃ કારણાતાવચ્છેદકં, પ્રતિભાગતવૈલક્ષણ્યમ્ એવ વા વિલક્ષણકાવ્યં પ્રતીતિ નાત્રાપિ સઃ। ન ચ સતોર્ અપિ વ્યુત્પત્યભ્યાસયોર્ યત્ર ન પ્રતિભોત્પત્તિસ્ તત્રાન્વયવ્યભિચાર ઇતિ વાચ્યમ્। તત્ર તયોસ્ તાદૃશવૈલક્ષણ્યે માનાભાવેન કારણતાવચ્છેદકાનવચ્છિન્નત્વાત્। પાપવિશેષસ્ય તત્ર પ્રતિબન્ધકત્વકલ્પનાદ્ વા ન દોષઃ। પ્રતિબન્ધકાભાવસ્ય ચ કારણતા સમુદિતશક્ત્યાદિત્રયહેતુતાવાદિનઃ શક્તિમાત્રહેતુતાવાદિનશ્ ચાવિશિષ્ટા। પ્રતિવાદિના મન્ત્રાદિભિઃ કૃતે કતિપયદિવસવ્યાપિનિ વાક્સ્તમ્ભે વિહિતાનેકપ્રબન્ધસ્યાપિ કવેઃ કાવ્યાનુદયસ્ય દર્શનાત્।
તચ્ચોત્તમોત્તમોત્તમમધ્યમાધમભેદાચ્ ચતુર્ધા।
શબ્દાર્થૌ યત્ર ગુણીભાવિતાત્માનૌ કમપ્યર્થમ્ અભિવ્યઙ્ક્તસ્ તદ્ આદ્યમ્॥
કમપીતિ ચમત્કૃતિભૂમિમ્। તેનાતિગૂઢસ્ફુટવ્યઙ્ગ્યયોર્ નિરાસઃ। અપરાઙ્ગવાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગવ્યઙ્ગ્યસ્યાપિ ચમત્કારિતયા તદ્વારણાય ગુણીભાવિતાત્માનાવ્ ઇતિ સ્વાપેક્ષયા વ્યઙ્ગ્યપ્રાધાન્યાભિપ્રાયકમ્।
ઉદાહરણમ્--
શયિતા સવિધે ઽપ્યનીશ્વરા સફલીકર્તુમ્ અહો મનોરથાન્।
દયિતા દયિતાનનામ્બુજં દરમીલન્નયના નિરીક્ષયતે॥

અત્રાલમ્બનસ્ય નાયકસ્ય, સવિધશયનાક્ષિપ્તસ્ય રહઃસ્થાનાદેર્ ઉદ્દીપનસ્ય ચ વિભાવસ્ય, તાદૃશનિરીક્ષણાદેર્ અનુભાવસ્ય, ત્રપૌત્સુક્યાદેશ્ ચ વ્યભિચારિણઃ, સંયોગાદ્ રતિર્ અભિવ્યજ્યતે। આલમ્બનાદીનાં સ્વરૂપં વક્ષ્યતે। ન ચ યદ્ય્ અયં શયિતઃ સ્યાત્ તદાસ્યાનનામ્બુજં ચુમ્બેયમ્ ઇતિ નાયિકેચ્છાયા એવ વ્યઙ્ગયત્વમ્ અત્રેતિ વાચ્યમ્। મનોરથાન્ સફલીકર્તુમ્ અસમર્થેત્યનેન મનોરથાઃ સર્વે ઽસ્યા હૃદિ તિષ્ટન્તિ ઇતિ પ્રતીતેઃ સ્વશબ્દેન મનોરથપદેન સામાન્યાકારેણ તાદૃશેચ્છાયા અપિ નિવેદનાત્। ન ચ મનોરથપદેન મનોરથત્વાકારેણા સામાન્યેચ્છાયા અભિધાને ઽપિ ચુમ્બેયમ્ ઇતિ વિષયવિશેષવિશિષ્ટેચ્છાત્વેન વ્યઙ્ગ્યત્વે કિં બાધકમ્ ઇતિ વાચ્યમ્। ચમત્કારો ન સ્યાદ્ ઇત્યસ્યૈવ બાધકત્વાત્। ન હિ વિશેષાકારેણ વ્યઙ્ગ્યો ઽપિ સામાન્યાકારેણાભિહિતો ઽર્થઃ સહૃદયાનાં ચમત્કૃતિમ્ ઉત્પાદયિતુમ્ ઈષ્ટે। કથમ્ અપિ વાચ્યવૃત્ત્યનાલિઙ્ગિતસ્યૈવ વ્યઙ્ગ્યસ્ય ચમત્કારિત્વેનાલંકારિકૈઃ સ્વીકારાત્। ચુમ્બનેચ્છાયા રત્યનુભાવતયૈવ સુન્દરત્વેન તદવ્યઞ્જને ચુમ્બામીતિ શબ્દબલાચ્ ચુમ્બનેચ્છાવદ્ અચમત્કારિત્વાચ્ ચ। એવં ત્રપાયા અપિ ન પ્રાધાન્યેન વ્યઙ્ગ્યત્વમ્। અનુવાદ્યતાવચ્છેદકતયા પ્રતીતાયાં તસ્યાં મુખ્યવાક્યાર્થત્વાયોગાત્। ન ચ દરમીલન્નયનાત્વવિશિષ્ટનિરીક્ષણં વિધેયમ્ ઇતિ નાનુવાદ્યતાવચ્છેદકત્વં તસ્યા ઇતિ વાચ્યમ્। એવમ્ અપિ નયનગતદરમીલનસ્ય તત્કાર્યત્વે ઽપિ દરમીલન્નયનાત્વવિશિષ્ટનિરીક્ષણસ્ય રતિમાત્રકાર્યત્વાત્। ત્રપાયા એવ મુખ્યત્વેન વ્યઙ્ગ્યત્વે નિરીક્ષણોક્તેર્ અનતિપ્રયોજનકત્વાપત્તેઃ।
વાચ્યવૃત્ત્યા રતેર્ અનુભાવે નિરીક્ષણો ત્રપાયા અનુભાવસ્ય દરમીલનસ્યેવ વ્યઞ્જનયા તસ્યાં તસ્યા અપિ ગુણીભાવપ્રત્યયૌચિત્યાત્।
યથા વા--
ગુરુમધ્યગતા મયા નતાઙ્ગી નિહતા નીરજકોરકેણ મન્દમ્।
દરકુણ્ડલતાણ્ડવં નતભ્રૂલતિકં મામ્ અવલોક્ય ઘૂર્ણિતાસીત્॥
અત્ર ઘૂર્ણિતાસીદ્ ઇત્યનેનાસમીક્ષ્યકારિન્ કિમિદમ્ અનુચિતં કૃતવાન્ અસીત્ય્ અર્થસમ્વલિતો ઽમર્ષશ્ ચર્વણાવિશ્રાન્તિધામત્વાત્ પ્રાધાન્યેન વ્યજ્યતે। તત્ર શબ્દો ઽર્થશ્ ચ ગુણઃ।
યથા વા--
"તલ્પગતાપિ ચ સુતનુઃ શ્વાસાસઙ્ગ ન યા સેહે।
સમ્પ્રતિ સા હૃદયગતં પ્રિયપાણિં મન્દમ્ આક્ષિપતિ॥"
ઇદં ચ પદ્યં મન્નિર્મિતપ્રબન્ધગતત્વેન પૂર્વસાકાઙ્ક્ષમ્ ઇતિ દિઙ્માત્રેણ વ્યાખ્યાયતે --- યા નવવધૂઃ પલ્યઙ્કશયિતા શ્વાસસ્યાસઙ્ગમાત્રેણાપિ સંકુચદ્ અઙ્ગલતિકાભૂત્ સા સમ્પ્રતિ પ્રસ્થાનપૂર્વરજન્યાં પ્રવત્સ્યત્પતિકા પ્રિયેણ સશઙ્કેન સમર્પિતં હૃદિ પાણિં નવવધૂજાતિસ્વાભાવ્યાદ્ આક્ષિપતિ, પરં તુ મન્દમ્। અત્ર શનૈઃ સ્વસ્થાનપ્રાપણાત્મના મન્દાક્ષેપેણ રત્યાખ્યઃ સ્થાયી સંલક્ષ્યક્રમતયા વ્યજ્યતે। ઉપપાદયિષ્યતે ચ સ્થાય્યાદીનામ્ અપિ સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગયત્વમ્। અમુમ્ એવ ચ પ્રભેદં ધ્વનિમ્ આમનન્તિ।
યત્ તુ ચિત્રમીમાંસાયામ્ અપ્પય્યદીક્ષિતૈઃ "નિઃશેષચ્યુતચન્દનમ્" ઇતિ પદ્યં ધ્વન્યુદાહરણપ્રસઙ્ગે વ્યાખ્યાતમ્-- ઉત્તરીયકર્ષણેન ચન્દન-ચ્યુતિર્ ઇત્યન્યથાસિદ્ધિપરિહારાય નિઃશેષગ્રહણમ્। તતશ્ ચન્દનચ્યુતેઃ સ્નાનસાધારણ્યવ્યાવર્તનેન સંભોગચિહ્નોદ્ધાટનાય તટગ્રહણમ્।
સ્નાને હિ સર્વત્ર ચન્દન ચ્યુતિઃ સ્યાત્, તવ તુ સ્તનયોસ્ તટ ઉપરિ ભાગ એવ દૃશ્યતે। ઇયમ્ આશ્લેષકૃતૈવ। તથા નિર્મૃષ્ટરાગો ઽધર ઇત્ય્ અત્ર તામ્બૂલગ્રહણવિલમ્બાત્ પ્રાચીનરાગસ્ય કિંચિન્ મૃષ્ટતેત્ય્ અન્યથાસિદ્ધિપરિહારાય નિર્મૃષ્ટરાગ ઇતિ રાગસ્ય નિઃશેષમૃષ્ટતોક્તા। પુનઃ સ્નાનસાધારણ્યવર્તનેન સંભોગચિહ્નોદ્ઘાટનાયાધર ઇતિ વિશિષ્ય ગ્રહણમ્। ઉત્તરોષ્ઠે સરાગે ઽધરોષ્ઠમાત્રસ્ય નિર્મૃષ્ટરાગતા ચુમ્બનકૃતૈવ ઇત્યાદિના, "ઇદમ્ અપિ ધ્વનેર્ ઉદાહરણમ્" ઇત્યન્તેન સન્દર્ભેણ। "તટાદિઘટિતા વાક્યાર્થાઃ સ્નાનવ્યાવૃત્તિદ્વારા સંભોગાઙ્ગાનામ્ આશ્લેષચુમ્બનાદીનાં પ્રતિપાદનેન પ્રધાનવ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જને સાહાયકમ્ આચરન્તિ ઇતિ, તદ્ એતદ્ અલંકારશાસ્ત્રતત્ત્વાનવબોધનિબન્ધનમ્। પ્રાચીનસકલગ્રન્થવિરુદ્ધત્વાદ્ ઉપપત્તિવિરોધાચ્ ચ। તથા હિ-- પઞ્ચમોલ્લાસશેષે "નિઃશેષેત્યાદૌ ગમકતયા યાનિ ચન્દનચ્યવનાદીન્ય્ ઉપાત્તાનિ તાનિ કારણાન્તરતો ઽપિ ભવન્તિ। યતશ્ ચાત્રૈવ સ્નાનકાર્યત્વેનોપાત્તાનીતિ નોપભોગ એવ પ્રતિબદ્ધાનીત્ય્ અનૈકાન્તિકાનિ ઇતિ કાવ્યપ્રકાશકૃતોક્તમ્। તથા તત્રૈવ તેન--
"ભમ ધમ્મિઅ વીસત્થો સો સુણઓ અજ્જ માલિદો તેણ।
ગોલાણૈકચ્છકુડઙ્ગવાસિણા દરિઅસીહેણ॥"
ઇત્યાદૌ લિઙ્ગજલિઙ્ગિજ્ઞાનરૂપેણાનુમાનેન વ્યક્તિં ગતાર્થયતો વ્યક્તિવિવેકકૃતો મતં પ્રત્યાચક્ષાણેન વ્યભિચારિત્વેનાસિદ્ધત્વેન ચ સંદિહ્યમાનાદ્ અપિ લિઙ્ગાદ્ વ્યઞ્જનમ્ અભ્યુપગતમ્। ઇત્થમ્ એવ ચ ધ્વનિકૃતાપિ પ્રથમોદ્દ્યોતે। એવં ચ વ્યઞ્જકાનાં સાધારણ્યં પ્રતિપાદયતાં પ્રામાણિકાનાં ગ્રન્થૈઃ સહાસાધારણ્યં પ્રતિપાદયતસ્ તવ ગ્રન્થસ્ય વિરોધઃ સ્ફુટઃ। કિં ચ યદ્ ઇદં નિઃશેષેત્યાદ્યવાન્તરવાક્યાર્થાનાં વાપીસ્નાનવ્યાવૃત્તિદ્વારેણ વ્યઙ્ગ્યાસાધારણ્યં સંપાદ્યતે તત્ કિમ્ અર્થમ્ ઇતિ પૃચ્છામઃ। વ્યઙ્ગ્યસ્ય વ્યઞ્જનાર્થમ્ ઇતિ ચેન્ ન। વ્યઞ્જકગતાસાધારણ્યસ્ય વ્યઞ્જનાનુપાયત્વાત્।
"ઔણિદ્દં દોબ્બલ્લં ચિન્તા અલસંતણં સણીસસિઅમ્
મહ મન્દભાઇણીએ કેરં સહિ તુહ પરિભવૈ॥"
ઇત્યાદૌ સાધારણાનામ્ એવૌન્નિદ્ર્યાદીનાં વક્ત્રાદિવૈશિષ્ટ્યવશાદ્ અર્થવિશેષવ્યઞ્જકતાયા અભ્યુપગતેઃ। પ્રત્યુતાસાધારણ્યસ્ય વ્યાપ્ત્યપરપર્યાયસ્યાનુમાનાનુકૂલતયા વ્યક્તિપ્રતિકૂલત્વાચ્ ચ। અથ તટાદિઘટિતત્વે ઽપિ ન નિઃશેષેત્યાદિવાક્યાર્થાનામ્ અસાધારણ્યમ્। સલિલાર્દ્રવસનકરણકપ્રોઞ્છનાદિનાપિ તત્સમ્ભવાદ્ ઇતિ ચેત્ તર્હિ વાપીસ્નાનવ્યાવર્તનેન કઃ પુરુષાર્થઃ। એકત્રાનૈકાન્તિકત્વસ્યેવ બહુષ્વ્ અનૈકાન્તિકતાયા અપિ જ્ઞાતાયા અનુમિતિપ્રતિકૂલત્વાદ્ વ્યક્ત્યપ્રતિકૂલત્વાચ્ ચ। અપિ ચાત્ર હિ તદન્તિકમ્ એવ રન્તું ગતાસીતિ વ્યઙ્ગ્યશરીરે તદન્તિકગમનં રમણરૂપફલાંશશ્ ચેતિ દ્વયં ઘટકમ્। તત્ર તાવત્ તદન્તિકં ગતાસીત્યંશસ્ય ત્વન્મતે વ્યઙ્ગ્યત્વં દુરુપપાદમ્। ત્વદુક્તરીત્યા વિશેષણવાક્યાર્થાનાં નિઃશેષેત્યાદિપ્રતિપાદ્યાનાં વાચ્યાર્થે વાપીસ્નાને બાધિતત્વાદ્ વાચ્યકક્ષાગતપ્રધાનવાક્યાર્થીભૂતવિધિનિષેધપ્રતિપાદકાભ્યાં ગતા ન ગતેતિ શબ્દાભ્યાં વિરોધિલક્ષણયા નિષેધસ્ય વિધેશ્ ચ પ્રતીતેર્ ઉપપત્તેઃ। ન હિ મુખ્યાર્થબાધેનોન્મીલિતે ઽર્થે વ્યક્તિવેદ્યતોચિતા। યથા "અહો પૂર્ણં સરો યત્ર લુઠન્તઃ સ્નાન્તિ માનવાઃ" ઇત્યત્ર કર્તૃવિશેષણાનુપપત્ત્યધીનોલ્લાસે પૂર્ણત્વાભાવે।
અથ તદન્તિકગમનસ્ય લક્ષણાવેદ્યત્વે ઽપિ રમણસ્ય ફલાંશસ્ય લક્ષ્યશક્તિમૂલધ્વનનવેદ્યત્વમ્ અવ્યાહતમ્ એવેતિ ચેત્, "અધમત્વમ્ અપ્રકૃષ્ટત્વં તચ્ ચ જાત્યા કર્મણા વા ભવતિ। તત્ર જાત્યાપકર્ષં નોત્તમનાયિકા નાયકસ્ય વાક્તિ" ઇત્યાદિના સંદર્ભેણ ભવતૈવાર્થાપત્તિવેદ્યતાયાઃ સ્ફુટં વચનાત્। અન્યલભ્યસ્યચ શબ્દાર્થતાયા અસ્વીકૃતેઃ। અન્યચ્ ચ યથા કથંચિદ્ અઙ્ગીકુરુ વાત્ર વ્યઞ્જનાવ્યાપારં તથાપિ ન તવેષ્ટસિદ્ધિઃ। વાચ્યાનાં

નિઃશેષચ્યુતચન્દનસ્તનતટત્વાદીનામ્ અધમત્વસ્ય ચ ત્વદુક્તરીત્યા પ્રકારાન્તરેણાનુપપદ્યમાનતયા દૂતીસંભોગમાત્રનિષ્પાદ્યત્વેન ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વપ્રસઙ્ગાત્। એવં ચોપપત્તિવિરોધો ઽપિ સ્ફુટતર એવ। તસ્માદ્ વાચ્યાર્થસાધારણ્યમ્ એવોચિતમ્ અતિવિદગ્ધનાયિકાનિરૂપિતાનાં વિશેષણવાક્યાર્થાનામ્। તથા હિ-- અયિ બાન્ધવજનસ્યાજ્ઞાતપીડાગમે સ્વાર્થપરાયણે સ્નાનકાલાતિક્રમભયવશેન નદીમદીયપ્રિયયોર્ અન્તિકમ્ અગત્વૈવ વાપીં સ્નાતુમ્ ઇતો મમાન્તિકાદ્ ગતાસિ, ન પુનસ્ તસ્ય પરવેદનાનભિજ્ઞતયા દુઃખદાતૃત્વેનાધમસ્યાન્તિકમ્। યતો નિઃશેષચ્યુતચન્દનં સ્તનયોસ્ તટમ્ એવ નોરઃસ્થલમ્, વાપીગતબહુલયુવજનત્રપાપારવશ્યાદ્ અંશદ્વયલગ્નાગ્રસ્વસ્તિકીકૃતભુજલતાયુગલેન તટસ્યૈવોન્નતતયા મુહુર્ આમર્ષાત્। એવં ત્વરયા સમ્યગ્ અક્ષાલનેનોત્તરોષ્ઠો ન નિર્મૃષ્ટરાગો ઽધરસ્ તુ તદપેક્ષયા ગણ્ડૂષજલરદનશોધનાઙ્ગુલ્યાદીનામ્ અધિકસંમર્દમ્ આવહતીતિ તથા। કિં ચ સમ્યગ્ અક્ષાલનેન નેત્રે જલમાત્રસંસગદ્ દૂરમ્ ઉપરિભાગ એવાનઞ્જને। શીતવશાત્ તાનવાચ્ ચ તવ તનુઃ પુલકિતેતિ। એવં તસ્યા વિદગ્ધાયા ગૂઢતાત્પર્યૈવોક્તિર્ ઉચિતા, અન્યથા વૈદગ્ધ્યભઙ્ગાપત્તેઃ। એવં સાધારણોષ્વ્ એષુ વાક્યાર્થેષુ મુખ્યાર્થે બાધાભાવાત્ તાત્પર્યાર્થસ્ય ઝટિત્ય્ અનાકલનાત્ કુતો ઽત્ર લક્ષણાવકાશઃ। અનન્તરં ચ વાચ્યાર્થપ્રતિપત્તેર્ વક્તૃબોદ્ધવ્યનાયકાદીનાં વૈશિષ્ટ્યસ્ય પ્રતીતૌ સત્યામ્ અધમપદેન સ્વપ્રવૃત્તિપ્રયોજકો દુઃખદાતૃત્વરૂપો ધર્મઃ સાધારણાત્મા વાચ્યાર્થદશયામ્ અપરાધાન્તરાનિમિત્તકદુઃખદાતૃત્વરૂપેણ સ્થિતો વ્યઞ્જનાવ્યાપારેણ દૂતીસંભોગનિમિત્તકદુઃખદાતૃત્વાકારેણ પર્યવસ્યતીત્ય્ આલંકારિકસિદ્ધાન્તનિષ્કર્ષઃ। એતેન "અધમત્વમ્ અપકૃષ્ટત્વં તચ્ ચ જાત્યા કર્મણા વા ભવતિ। તત્ર જાત્યાપકર્ષં નોત્તમનાયિકા નાયકસ્ય વક્તિ। નાપિ સ્વાપરાધપર્યવસાયિદૂતીસંભોગાદિહીનકર્માતિરિક્તેન કર્મણા। તાદૃશં ચ દૂતીસંપ્રેષણાત્ પ્રાચીનં
સોઢમ્ એવેતિ નોદ્ઘાટનાર્હમ્ ઇતીતરવ્યાવૃત્યા સંભોગરૂપમ્ એવ પર્યવસ્યતિ" ઇતિ યદ્ ઉક્તમ્, તદ્ અપિ નિરસ્તમ્। વિદગ્ધોત્તમનાયિકાયાઃ સખીસમક્ષં તદુપભોગરૂપસ્ય સ્વનાયકાપરાધસ્ય સ્ફુટં પ્રકાશયિતુમ્ અતિતમામ્ અનૌચિત્યેન પ્રાચીનાનામ્ એવ સોઢાનામ્ અપ્ય્ અપરાધાનામ્ અસહ્યતયા દૂતીં પ્રતિ પ્રતિપિપાદયિષિતત્વાદ્ ઇતિ દિક્।
યત્ર વ્યઙ્ગ્યમ્ અપ્રધાનમ્ એવ સચ્ચમત્કારકારણં તદ્ દ્વિતીયમ્॥
વાચ્યાપેક્ષયા પ્રધાનીભૂતં વ્યઙ્ગ્યાન્તરમ્ આદય ગુણીભૂતં વ્યઙ્ગ્યમ્ આદાયાતિવ્યાપ્તિવારણાયાવધારણમ્। તેન તસ્ય ધ્વનિત્વમ્ એવ। લીનવ્યઙ્ગ્યવાચ્યચિત્રાતિપ્રસઙ્ગવારણાય ચમત્કારેત્યાદિ। યત્ તુ "અતાદૃશિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યમ્" ઇત્યાદિ કાવ્યપ્રકાશગતલક્ષણે ચિત્રાન્યત્વં ટીકાકારૈર્ દત્તમ્, તન્ ન। પર્યાયોક્તસમાસોક્ત્યાદિપ્રધાનકાવ્યેષ્વ્ અવ્યાપ્ત્યાપત્તેઃ। તેષાં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગતાયાશ્ ચિત્રતાયાશ્ ચ સર્વાલંકારિકસંમતત્વાત્।
ઉદાહરણમ્--
"રાઘવવિરહજ્વાલાસંતાપિતસહ્યશૈલશિખરેષુ।
શિશિરે સુખં શયાનાઃ કપયઃ કુપ્યન્તિ પવનતનયાય॥"
અત્ર જાનકીકુશલાવેદનેન રાઘવઃ શિશિરીકૃત ઇતિ વ્યઙ્ગ્યમ્ આકસ્મિકકપિકર્તૃકહનુમદ્વિષયકકોપોપપાદકતયા ગુણીભૂતમ્ અપિ દુર્દાઇવવશતો દાસ્યમ્ અનુભવદ્ રાજકલત્રમ્ ઇવ કામ્ અપિ કમનીયતામ્ આવહતિ।
નન્વ્ એવં પ્રાગ્ ઉક્તમ્ આક્ષેપગતં માન્દ્યમ્ અપિ નવવધૂપ્રકૃતિવિરોધાદ્ અનુપપદ્યમાનં વ્યઙ્ગ્યેનૈવોપપાદ્યત ઇતિ કથમ્ ઉત્તમોત્તમતા તસ્ય કાવ્યસ્યેતિ ચેત્, ન। યતો હ્ય્ અનુદિનસખ્યુપદેશાદિભિર્ અનતિચમત્કારિભિર્ અપ્ય્ ઉપપદ્યમાનં માન્દ્યમ્ ઇદં
પ્રથમચિત્તચુમ્બિનીં વિપ્રલમ્ભરતિમ્ અપ્રકાશયન્ ન પ્રભવતિ સ્વાતન્ત્ર્યેણ પરનિર્વૃતિચર્વણાગોચરતામ્ આધાતુમ્। ઇત્થમ્ એવ નિઃશેષચ્યુતચન્દનમ્ ઇત્યાદિપદ્યેષ્વ્ અધમત્વાદીનિ વાચ્યાનિ વ્યઙ્ગ્યાતિરિક્તેનાર્થેનાપાતતો નિષ્પન્નશરીરાણિ વ્યઞ્જકાનીતિ ન તત્રાપિ ગુણીભાવઃ શઙ્કનીયઃ। અનયોર્ ભેદયોર્ અનપહ્નવનીયચમત્કારયોર્ અપિ પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્યાભ્યામ્ અસ્તિ કશ્ચિત્ સહૃદયવેદ્યો વિશેષઃ।
યત્ તુ ચિત્રમીમાંસાકૃતોક્તમ્--
પ્રહરવિરતૌ મધ્યે વાહ્નસ્તતો ઽપિ પરેણ વા
કિમ્ ઉત સકલે યાતે વાહ્નિ પ્રિય ત્વમ્ ઇહૈષ્યસિ।
ઇતિ દિનશતપ્રાપ્યં દેશં પ્રિયસ્ય યિયાસતો
હરતિ ગમનં બાલાલાપૈઃ સબાષ્પગલજ્જલૈઃ॥
ઇત્ય્ અત્ર સકલમ્ અહઃ પરમાવધિસ્ તતઃ પરં પ્રાણાન્ધારયિતું ન શક્નોમીતિ વ્યઙ્ગ્યં પ્રિયગમનનિવારણરૂપવાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગમ્ અતો ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યમ્" ઇતિ। તન્ ન। સ બાષ્પગલજ્જલાનાં પ્રહરવિરતાવ્ ઇત્યાદ્યાલાપાનામ્ એવ પ્રિયગમનનિવારણરૂપવાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગતયા વ્યઙ્ગ્યસ્ય ગુણીભાવાભાવાત્। આલાપૈર્ ઇતિ તૃતીયયા પ્રકૃત્યર્થસ્ય હરણક્રિયાકરણતાયાઃ સ્ફુટં પ્રતિપત્તેઃ। ન ચ વ્યઙ્ગ્યસ્યાપિ વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગતાત્ર સંભવતીતિ તથોક્તમ્ ઇતિ વાચ્યમ્। નિઃશેષચ્યુતચન્દમ્ ઇત્યાદાવ્ ઇવાધમત્વરૂપવાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગ્યતાયા દૂતીસંભોગાદૌ સંભવાદ્ ગુણીભાવાપત્તેઃ। અસ્તુ વા તતઃ પરં પ્રાણાન્ ધારયિતું ન શક્નોમીતિ વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગતયા ગુણીભાવસ્ તથાપિ નાયકાદેર્ વિભાવસ્ય બાષ્પાદેર્ અનુભાવસ્ય ચિત્તાવેગાદેશ્ ચ સંચારિણઃ સંયોગાદ્ અભિવ્યજ્યમાનેન વિપ્રલમ્ભેન ધ્વનિત્વં કો નિવારયેત્।
યત્ર વ્યઙ્ગ્યચમત્કારાસમાનાધિકરણો
વાચ્યચમત્કારસ્ તત્તૃતીયમ્॥
યથા યમુનાવર્ણને--"તનયમૈનાકગવેષણલમ્બીકૃતજલધિજઠરપ્રવિષ્ટહિમગિરિભુજાયમાનાયા ભગવત્યા ભાગીરથ્યાઃ સખી" ઇતિ। અત્રોત્પ્રેક્ષા વાચ્યૈવ ચમત્કૃતિહેતુઃ। શ્વૈત્યપાતાલતલચુમ્બિત્વાદીનાં ચમત્કારો લેશતયા સન્ન્ અપ્ય્ ઉત્પ્રેક્ષાચમત્કૃતિજઠરનિલીનો નાગરિકેતરનાયિકાકલ્પિતકાશ્મીરદ્રવાઙ્ગરાગનિ ગીર્ણો નિજાઙ્ગગૌરિમ્ એવ પ્રતીયતે। ન તાદૃશો ઽસ્તિ કો ઽપિ વાચ્યાર્થો યો મનાગ્ અનામૃષ્ટપ્રતીયમાન એવ સ્વતો રમણીયતામ્ આધાતું પ્રભવતિ। અનયોર્ એવ દ્વિતીયતૃતીયભેદયોર્ જાગરૂકાજાગરૂકગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યયોઃ પ્રવિષ્ટં નિખિલમ્ અલંકારપ્રધાનં કાવ્યમ્।
યત્રાર્થચમત્કૃત્યુપસ્કૃતા શબ્દચમત્કૃતિઃ પ્રધાનં તદ્ અધમં ચતુર્થમ્॥ યથા--
"મિત્રાત્રિપુત્રનેત્રાય ત્રયીશાત્રવશત્રવે।

ગોત્રારિગોત્રજત્રાય ગોત્રાત્રે તે નમો નમઃ॥" ઇતિ।
અત્રાર્થચમત્કૃતિઃ શબ્દચમત્કૃતૌ લીના। યદ્ય્ અપિ યત્રાર્થચમત્કૃતિસામાન્યશૂન્યા શબ્દચમત્કૃતિસ્ તત્પઞ્ચમમ્ અધમાધમમ્ અપિ કાવ્યવિધાસુ ગણયિતુમ્ ઉચિતમ્, યથૈકાક્ષરપદ્યાર્ધાવૃત્તિયમકપદ્મબન્ધાદિ, તથાપિ રમણીયાર્થપ્રતિપાદકશબ્દતારૂપકાવ્યસામાન્યલક્ષણાનાક્રાન્તતયા વસ્તુતઃ કાવ્યત્વાભાવેન મહાકવિભિઃ પ્રચીનપરમ્પરામ્ અનુરુન્ધાનૈસ્ તત્ર તત્ર કાવ્યેષુ નિબદ્ધમ્ અપિ નાસ્માભિર્ ગણિતમ્, વસ્તુસ્થિતેર્ એવાનુરોધ્યત્વાત્। કેચિદ્ ઇમાન્ અપિ ચતુરો ભેદાન્ અગણયન્ત ઉત્તમમધ્યમાધમભાવેન ત્રિવિધમ્ એવ કાવ્યમ્ આચક્ષતે। તત્રાર્થચિત્રશબ્દચિત્રયોર્ અવિશેષેણાધમત્વમ્ અયુક્તં વક્તુમ્, તારતમ્યસ્ય સ્ફુટમ્ ઉપલબ્ધેઃ। કો હ્ય્ એવં સહૃદયઃ સન્ "વિનિર્ગતં માનદમ્ આત્મમન્દિરાત્", "સ ચ્છિન્નમૂલઃ ક્ષતજેન રેણુઃ" ઇત્યાદિભિઃ કાવ્યૈઃ "સ્વચ્છન્દોચ્છલદ્" ઇત્યાદીનાં પામરશ્લાઘ્યાનામ્ અવિશેષં બ્રૂયાત્। સત્ય્ અપિ તારતમ્યે યદ્ય્ એકભેદત્વં કસ્ તર્હિ ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યોર્ ઈષદન્તરયોર્ વિભિન્નભેદત્વે દુરાગ્રહઃ। યત્ર ચ
શબ્દાર્થચમત્કૃત્યોર્ ઐકાધિકરણ્યં તત્ર તયોર્ ગુણપ્રધાનભાવં પર્યાલોચ્ય યથાલક્ષણં વ્યવહર્તવ્યમ્। સમપ્રાધાન્યે તુ મધ્યમતૈવ।
યથા--
"ઉલ્લાસઃ ફુલ્લપઙ્કેરુહપટલપતન્મત્તપુષ્પંધયાનાં
નિસ્તારઃ શોકદાવાનલવિકલહૃદાં કોકસીમન્તિનીનામ્।
ઉત્પાતસ્ તામસાનામ્ ઉપહતમહસાં ચક્ષુષાં પક્ષપાતઃ
સંઘાતઃ કો ઽપિ ધામ્નામ્ અયમ્ ઉદયગિરિપ્રાન્તતઃ પ્રાદુરાસીત્॥"
અત્ર વૃત્ત્યનુપ્રાસપ્રાચુર્યાદ્ ઓજોગુણપ્રકાશકત્વાચ્ ચ શબ્દસ્ય, પ્રસાદગુણયોગાદ્ અનન્તરમ્ એવાધિગતસ્ય રૂપકસ્ય હેત્વલંકારસ્ય વા વાચ્યસ્ય, ચમત્કૃત્યોસ્ તુલ્યસ્કન્ધત્વાત્ સમમ્ એવ પ્રાધાન્યમ્।
તત્ર ધ્વનેર્ ઉત્તમોત્તમસ્યાસંખ્યભેદસ્યાપિ સામાન્યતઃ કે ઽપિ ભેદા નિરૂપ્યન્તે-- દ્વિવિધો ધ્વનિઃ, અભિધામૂલો લક્ષણામૂલશ્ ચ। તત્રાદ્યાસ્ ત્રિવિધઃ। રસવસ્ત્વલંકારધ્વનિભેદાત્। રસધ્વનિર્ ઇત્યલક્ષ્યક્રમોપલક્ષણાદ્ રસભાવતદાભાસભાવશાન્તિભાવોદયભાવસંધિભાવશબલત્વાનાં ગ્રહણમ્। દ્વિતીયશ્ ચ દ્વિવીધઃ। અર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યો ઽત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યશ્ ચ। એવં પઞ્ચાત્મકે ધ્વનૌ પરમરમણીયતયા રસધ્વનેસ્ તદાત્મા રસસ્ તાવદ્ અભિધીયતે--
સમુચિતલલિતસંનિવેશચારુણા કાવ્યેન સમર્પિતૈઃ સહૃદયહૃદયં પ્રવિષ્ટૈસ્ તદીયસહૃદયતાસહકૃતેન ભાવનાવિશેષમહિમ્ના વિગલિતદુષ્યન્તરમણીત્વાદિભિર્ અલૌકિકવિભાવાનુભાવવ્યભિચારિશબ્દવ્યપદેશ્યૈઃ શકુન્તલાદિભિર્ આલમ્બનકારણૈઃ, ચન્દ્રિકાદિભિર્ ઉદ્દીપનકારણૈઃ, અશ્રુપાતાદિભિઃ કાર્યૈઃ, ચિન્તાદિભિઃ સહકારિભિશ્ ચ સંભૂય પ્રાદુર્ભાવિતેનાલૌકિકેન વ્યાપારેણ તત્કાલનિવર્તિતાનન્દાંશાવરણાજ્ઞાનેનાત એવ પ્રમુષ્ટપરિમિતપ્રમાતૃત્વાદિનિજધર્મેણ પ્રમાત્રા સ્વપ્રકાશતયા વાસ્તવેન નિજસ્વરૂપાનન્દેન સહ ગોચરીક્રિયમાણઃ પ્રગ્વિનિવિષ્ટવાસનારૂપો રત્યાદિર્ એવ રસઃ॥
(1) તથા ચાહુઃ- "વ્યક્તઃ સ તૈર્ વિભાવાદ્યૈઃ
સ્થાયીભાવો રસઃ સ્મૃતઃ" ઇતિ। વ્યક્તો વ્યક્તિવિષયીકૃતઃ। વ્યક્તિશ્ ચ ભગ્નાવરણા ચિત્। યથા હિ શરાવાદિના પિહિતો દીપસ્ તન્નિવૃત્તૌ સંનિહિતાન્ પદાર્થાન્ પ્રકાશયતિ સ્વયં ચ પ્રકાશતે, એવમ્ આત્મચૈતન્યં વિભાવાદિસંવલિતાન્ રત્યાદીન્। અન્તઃકરણધર્માણાં સાક્ષિભાસ્યત્વાભ્યુપગતેઃ। વિભાવાદીનામ્ અપિ સ્વપ્નતુરગાદીનામ્ ઇવ રઙ્ગરજતાદીનામ્ ઇવ સાક્ષિભાસ્યત્વમ્ અવિરુદ્ધમ્। વ્યઞ્જકવિભાવાદિચર્વણાયા આવરણભઙ્ગસ્ય વોત્પત્તિવિનાશાભ્યામ્ ઉત્પત્તિવિનાશૌ રસે ઉપચર્યેતે વર્ણનિત્યતાયામ્ ઇવ વ્યઞ્જકતાલ્વાદિવ્યાપારસ્ય ગકારાદૌ। વિભાવાદિચર્વણાવધિત્વાદ્ આવરણભઙ્ગસ્ય, નિવૃત્તાયાં તસ્યાં પ્રકાશસ્યાવૃતત્વાદ્ વિદ્યમાનો ઽપિ સ્થાયી ન પ્રકાશતે।
યદ્ વા વિભાવાદિચર્વણામાહિમ્ના સહૃદયસ્ય નિજસહૃદયતાવશોન્મિષિતેન તત્તત્સ્થાય્યુપહિતસ્વસ્વરૂપાનન્દાકારા સમાધાવ્ ઇવ યોગિનશ્ ચિત્તવૃત્તિર્ ઉપજાયતે, તન્મયીભવનમ્ ઇતિ યાવત્। આનન્દો હ્ય્ અયં ન લૌકિકસુખાન્તરસાધારણઃ, અનન્તઃકરણવૃત્તિરૂપત્વાત્। ઇત્થં ચાભિનવગુપ્તમમ્મટભટ્ટાદિગ્રન્થસ્વારસ્યેન ભગ્નાવરણચિદ્વિશિષ્ટો રત્યાદિઃ સ્થાયી ભાવો રસ ઇતિ સ્થિતમ્।
વસ્તુતસ્ તુ વક્ષ્યમાણશ્રુતિસ્વારસ્યેન રત્યાદ્યવચ્છિન્ન ભગ્નાવરણા ચિદ્ એવ રસઃ। સર્વથૈવ ચાસ્યા વિશિષ્ટાત્મનો વિશેષણં વિશેષ્યં વા ચિદંશમ્ આદાય નિત્યત્વં સ્વપ્રકાશત્વં ચ સિદ્ધમ્। રત્યાદ્યંશમ્ આદાય ત્વ્ અનિત્યત્વમ્ ઇતરભાસ્યત્વં ચ। ચર્વણા ચાસ્ય ચિદ્ગતાવરણભઙ્ગ એવ પ્રાગુક્તા, તદાકારાન્તઃકરણવૃત્તિર્ વા। ઇયં ચ પરબ્રહ્માસ્વાદાત્ સમાધેર્વિલક્ષણા, વિભાવાદિવિષયસંવલિતચિદાનન્દાલમ્બનત્વાત્। ભાવ્યા ચ કાવ્યવ્યાપારમાત્રાત્। અથાસ્યાં સુખાંશભાને કિં માનમ્ ઇતિ ચેત્ સમાધાવ્ અપિ તદ્ભાને કિં માનમ્ ઇતિ પર્યનુયોગસ્ય તુલ્યત્વાત્। "સુખમ્ આત્યન્તિકં યત્ તદ્બુદ્ધિગ્રાહ્યમ્ અતીન્દ્રિયમ્", ઇત્યાદિઃ શબ્દો ઽસ્તિ તત્ર માનમ્ ઇતિ ચેત્, અસ્ત્ય્ અત્રાપિ "રસો વૈ સઃ, રસં હ્ય્ એવાયં લબ્ધ્વાનન્દી ભવતિ" ઇતિ શ્રુતિઃ, સકલસહૃદયપ્રત્યક્ષં ચેતિ
પ્રમાણદ્વયમ્।
યેયં દ્વિતીયપક્ષે તદાકારચિત્તવૃત્ત્યાત્મિકા રસચર્વણોપન્યસ્તા સા શબ્દવ્યાપારભાવ્યત્વાચ્ છાબ્દી। અપરોક્ષસુખાલમ્બનત્વાચ્ ચાપરોક્ષાત્મિકા। તત્ત્વં વાક્યજબુદ્ધિવત્। ઇત્યાહુર્ અભિનવગુપ્તાચાર્યપાદાઃ।
(2) ભટ્ટનાયકાસ્ તુ "તાટસ્થ્યેન રસપ્રતીતાવ્ અનાસ્વાદ્યત્વમ્। આત્મગતત્વેન તુ પ્રત્યયો દુર્ઘટઃ। શકુન્તલાદીનાં સામાજિકાન્ પ્રત્યવિભાવત્વાત્। વિના
વિભાવમ્ અનાલમ્બનસ્ય રસાદેર્ અપ્રતિપત્તેઃ। ન ચ કાન્તાત્વં સાધારણવિભાવતાવચ્છેદકમત્રાપ્યસ્તીતિ વાચ્યમ્। અપ્રામાણ્યનીશ્ચયાનાલિઙ્ગિતાગમ્યાત્વપ્રકારકજ્ઞાનવિરહસ્ય વિશેષ્યતાસંબન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકસ્ય વિભાવતાવચ્છેદકકોટાવવશ્યઃ નિવેશ્યત્વાત્। અન્યથા સ્વસ્રાદેર્ અપિ કાન્તાત્વાદિના તત્ત્વાપત્તેઃ। એવમ્ અશોચ્યત્વકાપુરુષત્વાદિજ્ઞાનવિરહસ્ય તથાવિધસ્ય કરુણરસાદૌ।

તાદૃશજ્ઞાનાનુત્પાદસ્ તુ તત્પ્રતિબન્ધકાન્તરનિર્વચનમ્ અન્તરેણ દુરુપપાદઃ। સ્વાત્મનિ દુષ્યન્તાદ્યભેદબુદ્ધિર્ એવ તથેતિ ચેત્, ન। નાયકે ધરાધૌરેયત્વધીરત્વાદેર્ આત્મનિ ચાધુનિકત્વકાપુરુષત્વાદેર્ વાઇધર્મ્યસ્ય સ્ફુટં પ્રતિપત્તેર્ અભેદબોધસ્યૈવ દુર્લભત્વાત્। કિં ચ કેયં પ્રતીતિઃ। પ્રમાણન્તરાનુપસ્થાનાચ્ છાબ્દીતિ ચેત્, ન। વ્યાવહારિકશબ્દાન્તરજન્યનાયકમિથુનવૃત્તાન્તવિત્તીનામ્ ઇવાસ્યા અપ્ય્ અહૃદ્યત્વાપત્તેઃ। નાપિ માનસી। ચિન્તોપનીતાનાં તેષામ્ એવ પદાર્થાનાં માનસ્યાઃ પ્રતીતેર્ અસ્યા વૈલક્ષણ્યોપલમ્ભાત્। ન ચ સ્મૃતિઃ। તથા પ્રાગ્ અનનુભવાત્। તસ્માદ્ અભિધયા નિવેદિતાઃ પદાર્થા ભાવકત્વવ્યાપારેણાગમ્યાત્વાદિરસવિરોધિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધદ્વારા કાન્તાત્વાદિરસાનુકૂલધર્મપુરસ્કારેણાવસ્થાપ્યન્તે। એવં સાધારણીકૃતેષુ દુઃષ્યન્તશકુન્તલાદેશકાલવયોવસ્થાદિષુ, પઙ્ગૌ પૂર્વવ્યાપારમહિમનિ, તૃતીયસ્ય ભોગકૃત્ત્વવ્યાપારસ્ય મહિમ્ના નિગીર્ણયો રજસ્તમસોર્ ઉદ્રિક્તસત્ત્વજનિતેન નિજચિત્સ્વભાવનિર્વૃતિવિશ્રાન્તિલક્ષણેન
સાક્ષાત્કારેણ વિષયીકૃતો ભાવનોપનીતઃ સાધારણાત્મા રત્યાદિઃ સ્થાયી રસઃ। તત્ર ભુજ્યમાનો રત્યાદિઃ, રત્યાદિભોગો વેત્યુભયમ્ એવ રસઃ। સો ઽયં ભોગો વિષયસંવલનાદ્ બ્રહ્માસ્વાદસવિધવર્તીત્યુચ્યતે। એવં ચ ત્રયો ઽમ્શાઃ કાવ્યસ્ય-- "અભિધા ભાવના ચૈવ તદ્ભોગીકૃતિર્ એવ ચ" ઇત્ય્ આહુઃ। મતસ્યૈતસ્ય પૂર્વસ્માન્ મતાદ્ ભાવકત્વવ્યાપારાન્તરસ્વીકાર એવ વિશેષ। ભોગસ્ તુ વ્યક્તિઃ। ભોગકૃત્ત્વં તુ વ્યઞ્જનાદ્ અવિશિષ્ટમ્। અન્યા તુ સૈવ સરણિઃ।
(3) નવ્યાસ્ તુ "કાવ્યે નાટ્યે ચ કવિના નટેન ચ પ્રકાશિતેષુ વિભાવાદિષુ વ્યઞ્જનવ્યાપારેણ દુષ્યન્તાદૌ શકુન્તલાદિરતૌ ગૃહીતાયામ્ અનન્તરં ચ સહૃદયતોલ્લાસિતસ્ય ભાવનાવિશેષરૂપસ્ય દોષસ્ય મહિમ્ના કલ્પિતદુષ્યન્તત્વાવચ્છાદિતે સ્વાત્મન્ય્ અજ્ઞાનાવચ્છિન્ને શુક્તિકાશકલ ઇવ રજતખણ્ડઃ સમુત્પદ્યમાનો ઽનિર્વચનીયઃ સાક્ષિભાસ્યઃ શકુન્તલાદિવિષયકરત્યાદિર્ એવ રસઃ।
અયં ચ કાર્યો દોષવિશેષસ્ય। નાશ્યશ્ ચ તન્નાશસ્ય। સ્વોત્તરભાવિના લોકોત્તરાહ્લાદેન ભેદાગ્રહાત્ સુખપદવ્યપદેશ્યો ભવતિ। સ્વપૂર્વોપસ્થિતેન રત્યાદિના તદગ્રહાત્ તદ્રતિત્વેનૈકત્વાધ્યવસાનાદ્ વા વ્યઙ્ગ્યો વર્ણનીયશ્ ચોચ્યતે। અવચ્છાદકં દુષ્યન્તત્વમ્ અપ્ય્ અનિર્વચનીયમ્ એવ। અવચ્છાદકત્વં ચ રત્યાદિવિશિષ્ટબોધે વિશેષ્યતાવચ્છેદકત્વમ્। એતેન દુષ્યન્તાદિનિષ્ઠસ્ય રત્યાદેર્ અનાસ્વાદ્યત્વાન્ ન રસત્વમ્। સ્વનિષ્ઠસ્ય તુ તસ્ય શકુન્તલાદિભિર્ અતત્સંબન્ધિભિઃ કથમ્ અભિવ્યક્તિઃ। સ્વસ્મિન્ દુષ્યન્તાદ્યભેદબુદ્ધિસ્ તુ બાધબુદ્ધિપરાહતેત્યાદિકમ્ અપાસ્તમ્।
યદ્ અપિ વિભાવાદીનાં સાધારણ્યં પ્રાચીનૈર્ ઉક્તં તદ્ અપિ કાવ્યેન શકુન્તલાદિશબ્દૈઃ શકુન્તલાત્વાદિપ્રકારકબોધજનકૈઃ પ્રતિપાદ્યમાનેષુ શકુન્તલાદિષુ દોષવિશેષકલ્પનં વિના દુરુપપાદમ્। અતો ઽવશ્યકલ્પ્યે દોષવિશેષે તેનૈવ સ્વાત્મનિ દુષ્યન્તાદ્યભેદબુદ્ધિર્ અપિ સૂપપાદા।
નન્વ્ એવમ્ અપિ રતેર્ અસ્તુ નામ દુષ્યન્ત ઇવ સહૃદયે ઽપિ સુખવિશેષજનકતા કરુણરસાદિષુ તુ સ્થાયિનઃ શોકાદેર્ દુઃખજનકતયા પ્રસિદ્ધસ્ય કથમ્ ઇવ
સહૃદયાહ્લાદહેતુત્વમ્। પ્રત્યુત નાયક ઇવ સહૃદયે ઽપિ દુઃખજનનસ્યૈવૌચિત્યાત્। ન ચ સત્યસ્ય શોકાદેર્ દુઃખજનકત્વં કૢપ્તં ન કલ્પિતસ્યેતિ નાયકાનામ્ એવ દુઃખમ્, ન સહૃદયસ્યેતિ વાચ્યમ્।
રજ્જુસર્પાદેર્ ભયકમ્પાદ્યનુત્પાદકતાપત્તેઃ। સહૃદયે રતેર્ અપિ કલ્પિતત્વેન સુખજનકતાનુપપત્તેશ્ ચેતિ ચેત્। સત્યમ્। શૃઙ્ગારપ્રધાનકાવ્યેભ્ય ઇવ કરુણપ્રધાનકાવ્યેભ્યો ઽપિ યદિ કેવલાહ્લાદ એવ સહૃદયહૃદયપ્રમાણકસ્ તદા કાર્યાનુરોધેન કારણસ્ય કલ્પનીયત્વાલ્ લોકોત્તરકાવ્યવ્યાપારસ્યૈવાહ્લાદપ્રયોજકત્વમ્ ઇવ દુઃખપ્રતિબન્ધકત્વમ્ અપિ કલ્પનીયમ્।
અથ યદ્ય્ આહ્લાદ ઇવ દુઃખમ્ અપિ પ્રમાણસિદ્ધં તદા પ્રતિબન્ધકત્વં ન કલ્પનીયમ્। સ્વસ્વકારણવશાચ્ ચોભયમ્ અપિ ભવિષ્યતિ। અથ તત્ર કવીનાં કર્તુમ્, સહૃદયાનાં ચ શ્રોતુમ્, કથં પ્રવૃત્તિઃ। અનિષ્ટસાધનત્વેન નિવૃત્તેર્ ઉચિતત્વાત્। ઇતિ ચેત્। ઇષ્ટસ્યાધિક્યાદ્ અનિષ્ટસ્ય ચ ન્યૂનત્વાચ્ ચન્દનદ્રવલેપનાદાવ્ ઇવ પ્રવૃત્તેર્ ઉપપત્તેઃ। કેવલાહ્લાદવાદિનાં તુ પ્રવૃત્તિર્ અપ્રત્યૂહૈવ। અશ્રુપાતાદયો ઽપિ તત્તદાનન્દાનુભવસ્વાભાવ્યાત્। ન તુ દુઃખાત્। અત એવ ભગવદ્ભક્તાનાં ભગવદ્વર્ણનાકર્ણનાદ્ અશ્રુપાતાદય ઉપપદ્યન્તે। ન હિ તત્ર જાત્વપિ દુઃખાનુભવો ઽસ્તિ।
ન ચ કરુણરસાદૌ સ્વાત્મનિ શોકાદિમદ્દશરથાદિતાદાત્મ્યારોપે યદ્ય્ આહ્લાદસ્ તદા સ્વપ્નાદૌ સંનિપાતાદૌ વા સ્વાત્મનિ તદારોપે ઽપિ સ સ્યાત્। આનુભવિકં ચ તત્ર કેવલં દુઃખમ્। ઇતીહાપિ તદ્ એવ યુક્તમ્ ઇતિ વાચ્યમ્। અયં હિ લોકોત્તરસ્ય કાવ્યવ્યાપારસ્ય મહિમા, યત્પ્રયોજ્યા અરમણીયા અપિ શોકાદયઃ પદાર્થા આહ્લાદમ્ અલૌકિકં જનયન્તિ।
વિલક્ષણો હિ કમનીયઃ કાવ્યવ્યાપારજ આસ્વાદઃ પ્રમાણાન્તરજાદ્ અનુભવાત્। જન્યત્વં ચ સ્વજન્યભાવનાજન્યરત્યાદિવિષયકત્વમ્। તેન રસાસ્વાદસ્ય કાવ્યવ્યાપારાજન્યત્વે ઽપિ ન ક્ષતિઃ। શકુન્તલાદાવ્ અગમ્યાત્વજ્ઞાનોત્પાદસ્ તુ સ્વાત્મનિ દુષ્યન્તાદ્યભેદબુદ્ધ્યા પ્રતિબધ્યતે" ઇત્ય્ આહુઃ।
(4) પરે તુ "વ્યઞ્જનવ્યાપારસ્યાનિર્વચનીયખ્યાતેશ્
ચાનભ્યુપગમે ઽપિ પ્રાગુક્તદોષમહિમ્ના સ્વાત્મનિ દુષ્યન્તાદિતાદાત્મ્યાવગાહી શકુન્તલાદિવિષયકરત્યાદિમદભેદબોધો માનસઃ વિલક્ષણવિષયિતાશાલી રસઃ। સ્વાપ્નાદિસ્ તુ તાદૃશબોધો ન કાવ્યાર્થચિન્તનજન્મેતિ ન રસઃ। તેન તત્ર ન તાદૃશાહ્લાદાપત્તિઃ।
એવમ્ અપિ સ્વસ્મિન્ન્ અવિદ્યમાનસ્ય રત્યાદેર્ અનુભવઃ કથં નામ સ્યાત્। મૈવમ્। ન હ્ય્ અયં લૌકિકસાક્ષાત્કારો રત્યાદેઃ, યેનાવશ્યં વિષયસદ્ભાવો ઽપેક્ષણીયઃ સ્યાત્। અપિ તુ ભ્રમઃ। આસ્વાદનસ્ય રસવિષયકત્વવ્યવહારસ્ તુ રત્યાદિવિષયકત્વાલમ્બનઃ" ઇત્ય્ અપિ વદન્તિ।
એતૈશ્ ચ સ્વાત્મનિ દુષ્યન્તત્વધર્મિતાવચ્છેદકશકુન્તલાદિવિષયકરતિવૈશિષ્ટ્યાવગાહી, સ્વાત્મત્વવિશિષ્ટે શકુન્તલાદિવિષયકરતિવિશિષ્ટદુષ્યન્તતાદાત્મ્યાવગાહી, સ્વાત્મત્વવિશિષ્ટે દુષ્યન્તત્વશકુન્તલાવિષયકરત્યોર્ વાઇશિષ્ટ્યાવગાહી, વા ત્રિવિધો ઽપિ બોધો રસપદાર્થતયાભ્યુપેયઃ। તત્ર "રતેર્ વિશેષણીભૂતાયાઃ શબ્દાદ્ અપ્રતીતત્વાદ્ વ્યઞ્જનાયાશ્ ચ તત્પ્રત્યાયિકાયા અનભ્યુપગમાચ્ ચેષ્ટાદિલિઙ્ગકમ્ આદૌ વિશેષણજ્ઞાનાર્થમ્ અનુમાનમ્ અભ્યુપેયમ્।
(5) "મુખ્યતયા દુષ્યન્તાદિગત એવ રસો રત્યાદિઃ કમનીયવિભાવાદ્યભિનયપ્રદર્શનકોવિદે દુષ્યન્તાદ્યનુકર્તરિ નટે સમારોપ્ય સાક્ષાત્ક્રિયતે" ઇત્ય્ એકે। મતે ઽસ્મિન્ સાક્ષાત્કારો દુષ્યન્તો ઽયં શકુન્તલાદિવિષયકરતિમાન્" ઇત્યાદિઃ પ્રાગ્વદ્ ધર્મ્યંશે લૌકિક આરોપ્યાંશે ત્વ્ અલૌકિકઃ।
(6) દુષ્યન્તાદિગતો રત્યાદિર્ નટે પક્ષે દુષ્યન્તત્વેન ગૃહીતે વિભાવાદિભિઃ કૃત્રિમૈર્ અપ્ય્ અકૃત્રિમતયા ગૃહીતૈર્ ભિન્ને વિષયે ઽનુમિતિસામગ્ર્યા બલવત્ત્વાદ્ અનુમીયમાનો રસઃ" ઇત્ય્ અપરે।
(7) "વિભાવાદયસ્ ત્રયઃ સમુદિતા રસાઃ" ઇતિ કતિપયે।
(8) "ત્રિષુ ય એવ ચમત્કારી સ એવ રસો ઽન્યથા તુ ત્રયો ઽપિ ન" ઇતિ બહવઃ।
(9)

"ભાવ્યામાનો વિભાવ એવ રસઃ ઇત્ય્ અન્યે।

(10) "તથા અનુભાવસ્ તથા ઇતીતરે।
(11) "તથા વ્યભિચાર્ય્ એવ તથા પરિણમતિ" ઇતિ કેચિત્।
તત્ર "વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિસંયોગાદ્ રસનિષ્પત્તિઃ" ઇતિ સૂત્રં તત્તન્મતપરતયા વ્યાખ્યાયતે-- "વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિભિઃ સંયોગાદ્ વ્યઞ્જનાદ્ રસસ્ય ચિદાનન્દવિશિષ્ટસ્થાય્યાત્મનઃ સ્થાય્યુપહિતચિદાનન્દાત્મનો વા નિષ્પત્તિઃ સ્વરૂપેણ પ્રકાશનમ્" ઇત્ય્ આદ્યે।
"વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિણાં સમ્યક્સાધારણાત્મતયા યોગાદ્ ભાવકત્વવ્યાપારેણ ભાવનાદ્ રસસ્ય સ્થાય્યુપહિતસત્ત્વોદ્રેકપ્રકાશિતસ્વાત્માનન્દરૂપસ્ય નિષ્પત્તિર્ ભોગાખ્યેન સાક્ષાત્કારેણ વિષયીકૃતિઃ" ઇતિ દ્વિતીયે।
"વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિણાં સંયોગાદ્ ભાવનાવિશેષરૂપાદ્ દોષાદ્ રસસ્યાનિર્વચનીયદુષ્યન્તરત્યાદ્યાત્મનો નિષ્પત્તિર્ ઉત્પત્તિઃ" ઇતિ તૃતીયે। "વિભાવાદીનાં સંયોગાજ્ જ્ઞાનાદ્ રસસ્ય જ્ઞાનવિશેષાત્મનો નિષ્પત્તિર્ ઉત્પત્તિઃ" ઇતિ ચતુર્થે। વિભાવાદીનાં સંબન્ધાદ્ રસસ્ય રત્યાદેર્ નિષ્પત્તિર્ આરોપઃ ઇતિ પઞ્ચમે।
વિભાવાદિભિઃ કૃત્રિમૈર્ અપ્ય્ અકૃત્રિમતયા ગૃહીતૈઃ સંયોગાદ્ અનુમાનાદ્ રસસ્ય રત્યાદેર્ નિષ્પત્તિર્ અનુમિતિર્ નટાદૌ પક્ષ ઇતિ શેષઃ" ઇતિ ષષ્ઠે। "વિભાવાદીનાં ત્રયાણાં સંયોગાત્ સમુદાયાદ્ રસનિષ્પત્તી રસપદવ્યવહારઃ" ઇતિ સપ્તમે। "વિભાવાદિષુ સમ્યગ્યોગાચ્ ચમત્કારાત્" ઇત્ય્ અષ્ટમે। તદ્ એવં પર્યવસિતસ્ ત્રિષુ મતેષુ સૂત્રવિરોધઃ।
વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિણામ્ એકસ્ય તુ રસાન્તરસાધારણતયા નિયતરસવ્યઞ્જકતાનુપપત્તેઃ સૂત્રે મિલિતાનામ્ ઉપાદાનમ્। એવં ચ પ્રામાણિકે મિલિતાનાં વ્યઞ્જકત્વે યત્ર ક્વચિદ્ એકસ્માદ્ એવાસાધારણાદ્ રસોદ્બોધસ્ તત્રેતરદ્વયમ્ આક્ષેપ્યમ્। અતો નાનૈકાન્તિકત્વમ્। ઇત્થં નાનાજાતીયાભિઃ
શેમુષીભિર્ નાનારૂપતયાવસિતો ઽપિ મનીષિભિઃ પરમાહ્લાદાવિનાભાવિતયા પ્રતીયમાનઃ પ્રપઞ્ચે ઽસ્મિન્ રસો રમણીયતામ્ આવહતીતિ નિર્વિવાદમ્।
સ ચ--
"શૃઙ્ગારઃ કરુણઃ શાન્તો રૌદ્રો વીરો ઽદ્ભુતસ્ તથા।
હાસ્યો ભયાનકશ્ ચૈવ બીભત્સશ્ ચેતિ તે નવ॥"
ઇત્ય્ ઉક્તેર્ નવધા। મુનિવચનં ચાત્ર માનમ્।
કેચિત્ તુ--
"શાન્તસ્ય શમસાધ્યત્વાન્ નટે ચ તદસંભવાત્।
અષ્ટાવ્ એવ રસા નાટ્યે ન શાન્તસ્ તત્ર યુજ્યતે॥"
ઇત્ય્ આહુઃ। તચ્ ચાપરે ન ક્ષમન્તે। તથા હિ-- નટે શમાભાવાદ્ ઇતિ હેતુર્ અસંગતઃ। નટે રસાભિવ્યક્તેર્ અસ્વીકારાત્। સામાજિકાનાં શમવત્ત્વેન તત્ર રસોદ્બોધે બાધકાભાવાત્। ન ચ નટસ્ય શમાભાવાત્ તદભિનયપ્રકાશકત્વાનુપપત્તિર્ ઇતિ વાચ્યમ્। તસ્ય ભયક્રોધાદેર્ અપ્ય્ અભાવેન તદભિનયપ્રકાશકતાયા અપ્ય્ અસંગત્યાપત્તેઃ। યદિ ચ નટસ્ય ક્રોધાદેર્ અભાવેન વાસ્તવતત્કાર્યાણાં વધબન્ધાદીનામ્ ઉત્પત્ત્યસંભવે ઽપિ કૃત્રિમતત્કાર્યાણાં શિક્ષાભ્યાસાદિત ઉત્પત્તૌ નાસ્તિ બાધકમ્ ઇતિ નિરીક્ષ્યતે, તદા પ્રકૃતે ઽપિ તુલ્યમ્।
અથ નાટ્યે ગીતવાદ્યાદીનાં વિરોધિનાં સત્ત્વાત્ સામાજિકેષ્વ્ અપિ વિષયવૈમુખ્યાત્મનઃ શાન્તસ્ય કથમ્ ઉદ્રેક ઇતિ ચેત્, નાટ્યે શાન્તરસમ્ અભ્યુપગચ્છદ્ભિઃ ફલબલાત્ તદ્ગીતવાદ્યાદેસ્ તસ્મિન્ વિરોધિતાયા અકલ્પનાત્। વિષયચિન્તાસામાન્યસ્ય તત્ર વિરોધિત્વસ્વીકારે તદીયાલમ્બનસ્ય સંસારાનીત્યત્વસ્ય તદુદ્દીપનસ્ય પુરાણશ્રવણસત્સઙ્ગપુણ્યવનતીર્થાવલોકનાદેર્ અપિ વિષયત્વેન વિરોધિત્વાપત્તેઃ। અત એવ ચરમાધ્યાયે સંગીતરત્નાકરે--
"અષ્ટાવ્ એવ રસા નાટ્યેષ્વ્ ઇતિ કેચિદ્ અચૂચુદન્।
તદચારુ યતઃ કંચિન્ ન રસં સ્વદતે નટઃ॥"
ઇત્યાદિના નાટ્યે ઽપિ શાન્તો રસો ઽસ્તીતિ વ્યવસ્થાપિતમ્। યૈર્ અપિ નાટ્યે શાન્તો રસો નાસ્તીત્ય્ અભ્યુપગમ્યતે તૈર્ અપિ બાધકાભાવાન્ મહાભારતાદિપ્રબન્ધાનાં શાન્તરસપ્રધાનતયા અખિલલોકાનુભવસિદ્ધત્વાચ્ ચ કાવ્યે સો ઽવશ્યં સ્વીકાર્યઃ। અત્ર એવ "અષ્ટૌ નાટ્યે રસાઃ સ્મૃતાઃ" ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય "શાન્તો ઽપિ નવમો રસઃ" ઇતિ મમ્મટભટ્ટા અપ્ય્ ઉપસમહાર્ષુઃ।
અમીષાં ચ--
"રતિઃ શોકશ્ ચ નિર્વેદક્રોધોત્સાહશ્ ચ વિસ્મય।
હાસો ભયં જુગુપ્સા ચ સ્થાયિભાવાઃ ક્રમાદ્ અમી॥"
રસેભ્યઃ સ્થાયિભાવાનાં ઘટાદેર્ ઘટાદ્યવચ્છિન્નાકાશાદ્ ઇવ પ્રથમદ્વિતીયયોર્ મતયોઃ, સત્યરજતસ્યાનિર્વચનીયરજતાદ્ ઇવ તૃતીયે, વિષયસ્ય (રજતાદેઃ) જ્ઞાનાદ્ ઇવ ચતુર્થે ભેદો બોધ્યઃ। તત્ર આ પ્રબન્ધં સ્થિરત્વાદ્ અમીષાં ભાવાનાં
સ્થાયિત્વમ્। ન ચ ચિત્તવૃત્તિરૂપાણામ્ એષામ્ આશુવિનાશિત્વેન સ્થિરત્વં દુર્લભમ્, વાસનારૂપતયા સ્થિરત્વં તુ વ્યભિચારિષ્વ્ અતિપ્રસક્તમ્ ઇતિ વાચ્યમ્। વાસનારૂપાણામ્ અમીષાં મુહુર્મુહુર્ અભિવ્યક્તેર્ એવ સ્થિરપદાર્થત્વાત્। વ્યભિચારિણાં તુ નૈવ, તદભિવ્યક્તેર્ વિદ્યુદુદ્દ્યોતપ્રાયત્વાત્।
યદાહુઃ--
"વિરૂદ્ધૈર્ અવિરુદ્ધૈર્ વા ભાવૈર્ વિચ્છિદ્યતે ન યઃ।
આત્મભાવં નયત્યાશુ સ સ્થાયી લવણાકરઃ॥
ચિરં ચિત્તે ઽવતિષ્ઠન્તે સંબધ્યન્તે ઽનુબન્ધિભિઃ।
રસત્વં યે પ્રપદ્યન્તે પ્રસિદ્ધાઃ સ્થાયિનો ઽત્ર તે॥"
ચિરમ્ ઇતિ વ્યભિચારિવારણાય। અનુબન્ધિભિર્ વિભાવાદ્યૈઃ।
તથા--
"સજાતીયવિજાતીયૈર્
અતિરસ્કૃતમૂર્તિમાન્।
યાવદ્ રસં વર્તમાનઃ સ્થાયિભાવ ઉદાહૃતઃ॥" ઇતિ।
કેચિત્ તુ રત્યાદ્યન્યતમત્વં સ્થાયિત્વમ્ આહુઃ। તન્ ન। રત્યાદીનામ્ એકસ્મિન્ પ્રરૂઢે ઽન્યસ્યાપ્રરૂઢસ્ય વ્યભિચારિત્વોપગમાત્। પ્રરૂઢત્વાપ્રરૂઢત્વે બહ્વલ્પવિભાવજત્વે।
તદુક્તં રત્નાકરે--
"રત્યાદયઃ સ્થાયિભાવાઃ સ્યુર્ ભૂયિષ્ઠવિભાવજાઃ।
સ્તોકં વિભાવૈર્ ઉત્પન્નાસ્ ત એવ વ્યભિચારિણઃ॥ ઇતિ।
એવં ચ વીરરસે પ્રધાને ક્રોધો, રૌદ્રે ચોત્સાહઃ, શૃઙ્ગારે હાસો વ્યભિચારી ભવતિ, નાન્તરીયકશ્ ચ। યદા તુ પ્રધાનપરિપોષાર્થં સો ઽપિ બહુવિભાવજઃ ક્રિયતે તદા તુ રસાલંકાર ઇત્યાદિ બોધ્યમ્।

તત્ર--
સ્ત્રીપુંસયોર્ અન્યોન્યાલમ્બનઃ પ્રેમાખ્યશ્ ચિત્તવૃત્તિવિશેષો રતિઃ સ્થાયિભાવઃ॥
ગુરુદેવતાપુત્રાદ્યાલમ્બનસ્ તુ વ્યભિચારી।
પુત્રાદિવિયોગમરણાદિજન્માવૈક્લવ્યાખ્યશ્ચિત્તવૃત્તિવિશેષઃ શોકઃ॥
સ્ત્રીપુંસયોસ્ તુ વિયોગે જીવિતત્વજ્ઞાનદશાયાં વૈક્લવ્યપોષિતાયા રતેર્ એવ પ્રાધાન્યાચ્ છૃઙ્ગારો વિપ્રલમ્ભાખ્યો રસઃ। વૈક્લવ્યં તુ સંચારિમાત્રમ્। મૃતત્વજ્ઞાનદશાયાં તુ રતિપોષિતસ્ય વૈક્લવ્યસ્યેતિ કરુણ એવ। યદા તુ સત્ય્ અપિ મૃતત્વજ્ઞાને દેવતાપ્રસાદાદિના પુનર્ ઉજ્જીવનજ્ઞાનં કથંચિત્ સ્યાત્, તદાલમ્બનસ્યાત્યન્તિકનિરાસાભાવાચ્ ચિરપ્રવાસ ઇવ વિપ્રલમ્ભ એવ, ન સ કરુણઃ। યથા ચન્દ્રાપીડં પ્રતિ મહાશ્વેતાવાક્યેષુ। કેચિત્ તુ રસાન્તરમ્ એવાત્ર કરુણવિપ્રલમ્ભાખ્યમ્ ઇચ્છન્તિ।
નિત્યાનિત્યવસ્તુવિચારજન્મા વિષયવિરાગાખ્યો નિર્વેદઃ॥
ગૃહકલહાદિજસ્ તુ વ્યભિચારિ।
ગુરુબન્ધુવધાદિપરમાપરાધજન્મા પ્રજ્વલનાખ્યઃ ક્રોધઃ॥
અયં ચ પરવિનાશાદિહેતુઃ। ક્ષુદ્રાપરાધજન્મા તુ પરુષવચનાસંભાષણાદિહેતુઃ। અયમ્ એવામર્ષાખ્યો વ્યભિચારીતિ વિવેકઃ।
પરપરાક્રમદાનાદિસ્મૃતિજન્મા ઔન્નત્યાખ્ય ઉત્સાહઃ॥
અલૌકિકવસ્તુદર્શનાદિજન્મા વિકાસાખ્યો વિસ્મયઃ॥
વાગઙ્ગાદિવિકારદર્શનજન્મા વિકાસાખ્યો હાસઃ॥
વ્યાઘ્રદર્શનાદિજન્મા પરમાનર્થવિષયકો વૈક્લવ્યાખ્યઃ સ ભયમ્॥
પરમાનર્થવિષયકત્વાભાવે તુ સ એવ ત્રાસો વ્યભિચારિ। અપરે તુ ઔત્પાતિકપ્રભવસ્ ત્રાસઃ, સ્વાપરાધદ્વારોત્થં ભયમ્ ઇતિ ભયત્રાસયોર્ ભેદમ્ આહુઃ।
કદર્યવસ્તુવિલોકનજન્મા વિચિકિત્સાખ્યશ્ ચિત્તવૃત્તિવિશેષો જુગુપ્સા॥
એવમ્ એષાં સ્થાયિભાવાનાં લોકે તત્તન્નાયકગતાનાં યાન્યાલમ્બનતયોદ્દીપનતયા વા કારણત્વેન પ્રસિદ્ધાનિ તાન્ય્ એષુ કાવ્યનાટ્યયોર્ વ્યજ્યમાનેષુ વિભાવશબ્દેન વ્યપદિશ્યન્તે॥
વિભાવયન્તીતિ વ્યુત્પત્તેઃ।
યાનિ ચ કાર્યતયા તાન્ય્ અનુભાવશબ્દેન॥
અનુ પશ્ચાદ્ ભાવ ઉત્પત્તિર્ યેષામ્। અનુભાવયન્તીતિ વા વ્યુત્પત્તેઃ।
યાનિ સહ ચરન્તિ તાનિ વ્યભિચારિશબ્દેન॥
તત્ર શૃઙ્ગારસ્ય સ્ત્રીપુંસાવાલમ્બને। ચન્દ્રિકાવસન્તવિવિધોપવનરહઃસ્થાનાદય ઉદ્દીપનવિભાવાઃ। તન્મુખાવલોકનતદ્ગુણશ્રવણકીર્તનાદયો ઽન્યે સાત્ત્વિકભાવાશ્ ચાનુભાવાઃ। સ્મૃતિચિન્તાદયો વ્યભિચારિણઃ।
કરુણસ્ય બન્ધુનાશાદય આલમ્બનાનિ। તત્સમ્બન્ધિગૃહતુરગાભરણદર્શનાદયસ્ તત્કથાશ્રવણાદયશ્ ચોદ્દીપકાઃ। ગાત્રક્ષેપાશ્રુપાતાદયો ઽનુભાવા ગ્લાનિક્ષયમોહવિષાદચિન્તૌત્સુક્યદીનતાજડતાદયો વ્યભિચારિણઃ।
શાન્તસ્યાનિત્યત્વેન જ્ઞાતં જગદાલમ્બનમ્। વેદાન્તશ્રવણતપોવનતાપસદર્શનાદ્યુદ્દીપનમ્। વિષયારુચિશત્રુમિત્ત્રાદ્યૌદાસીન્યચેષ્ટાહાનિનાસાગ્રદૃષ્ટ્યાદયો ઽનુભાવાઃ। હર્ષોન્માદસ્મૃતિમત્યાદયો વ્યભિચારિણઃ।
રૌદ્રસ્યાગસ્કૃત્પુરુષાદિર્ આલમ્બનમ્। તત્કૃતો ઽપરાધાદિર્ ઉદ્દીપકઃ। વધબન્ધાદિફલકો નેત્રારુણ્યદન્તપીડનપરુષભાષણશસ્ત્રગ્રહણાદિર્ અનુભાવઃ। અમર્ષવેગૌગ્ર્યચાપલાદયઃ સંચારિણઃ।
એવં યસ્યાશ્ ચિત્તવૃત્તેર્ યો વિષયઃ સ તસ્યા આલમ્બનમ્। નિમિત્તાનિ ચોદ્દીપકાનીતિ બોધ્યમ્।
તત્ર શૃઙ્ગારો દ્વિવિધઃ। સંભોગો વિપ્રલમ્ભશ્ ચ। રતેઃ સંયોગકાલાવચ્છિન્નત્વે પ્રથમઃ। વિયોગકાલાવચ્છિન્નત્વે દ્વિતીયઃ। સંયોગશ્ ચ ન દંપત્યોઃ સામાનાધિકરણ્યમ્। એકતલ્પશયને ઽપીર્ષ્યાદિસદ્ભાવે વિપ્રલમ્ભસ્યૈવ વર્ણનાત્। એવં વિયોગો ઽપિ ન વૈયધિકરણ્યમ્। દોષસ્યોક્તત્વાત્। તસ્માદ્ દ્વાવ્ ઇમૌ સંયોગવિયોગાખ્યાવ્ અન્તઃકરણવૃત્તિવિશેષૌ। યત્ સંયુક્તો વિયુક્તશ્ ચાસ્મીતિ ધીઃ। તત્રાદ્યો યથા "શયિતા સવિધે ઽપ્યનીશ્વરા" ઇત્ય્ અત્ર નિરૂપિતઃ।
યત્ તુ ચિત્રમીમાંસાયામ્--
"વાગર્થાવિવ સંપૃક્તૌ" ઇત્યત્ર રસધ્વનિઃ।
નિરતિશયપ્રેમશાલિતાવ્યઞ્જનાત્" ઇતિતદ્ધ્વનિમાર્ગાનાકલનનિબન્ધનમ્। પાર્વતીપરમેશ્વરવિષયકકવિરતૌ પ્રધાને નિરતિશયપ્રેમ્ણો ગુણીભાવાત્। ન હિ ગુણીભૂતસ્ય રત્યાદે રસધ્વનિવ્યપદેશહેતુત્વં યુક્તમ્। "ભિન્નો રસાદ્યલંકારાદ્ અલંકાર્યતયા સ્થિતઃ" ઇતિ સિદ્ધાન્તાત્।
દ્વિતીયો યથા--
"વાચો માઙ્ગલિકીઃ પ્રયાણસમયે જલ્પત્ય્ અનલ્પં જને
કેલીમન્દિરમારુતાયનમુખે વિન્યસ્તવક્ત્રામ્બુજા।
નિઃશ્વાસગ્લપિતાધરોપરિપતદ્બાષ્પાર્દ્રવક્ષોરુહા
બાલા લોલવિલોચના શિવ શિવ પ્રાણેશમ્ આલોકતે॥"
અત્રાપ્ય્ આલમ્બનસ્ય નાયકસ્ય, નિઃશ્વાસાશ્રુપાતાદેર્ અનુભાવસ્ય, વિષાદચિન્તાવેગાદેશ્ ચ વ્યભિચારિણઃ, સંયોગાદ્ રતિર્ અભિવ્યજ્યમાના વિયોગકાલાવચ્છિન્નત્વાદ્ વિપ્રલમ્ભરસવ્યપદેશહેતુઃ।
યથા વા--
"આવિર્ભૂતા યદવાધિ મધુસ્યન્દિની નન્દસૂનોઃ
કાન્તિઃ કાચિન્ નિખિલનયનાકર્ષણે કાર્મણજ્ઞા।
શ્વાસો દીર્ઘસ્ તદવાધિ મુખે પાણ્ડિમા ગણ્ડયુગ્મે
શૂન્યા વૃત્તિઃ કુલમૃગદૃશાં ચેતસિ પ્રાદુરાસીત્॥"

યથા વા--
"નયનાઞ્ચલાવમર્શં યા ન કદાચિત્ પુરા સેહે।
આલિઙ્ગિતાપિ જોષં તસ્થૌ સા ગન્તુકેન દયિતેન॥"
ઇહાપિ સહજચાઞ્ચલ્યનિવૃત્તિર્ જડતા ચાનુભાવવ્યભિચારિણૌ। ઇમં ચ પઞ્ચવિધં પ્રાઞ્ચઃ પ્રવાસાદિભિર્ ઉપાધિભિર્ આમનન્તિ। તે ચ પ્રવાસાભિલાષવિરહેર્ષ્યાશાપાનાં વિશેષાનુપલમ્ભાન્ નાસ્માભિઃ પ્રપઞ્ચિતાઃ।
કરુણો યથા--
"અપહાય સકલબાન્ધવચિન્તામ્ ઉદ્વાસ્ય ગુરુકુલપ્રણયમ્।
હા તનય વિનયશાલિન્ કથમ્ ઇવ પરલોકપથિકો ઽભૂઃ॥"
અત્ર પ્રમીતતનય આલમ્બનમ્। તત્કાલાવચ્છિન્નબાન્ધવદર્શનાદ્ય્ ઉદ્દીપનમ્। રોદનમ્ અનુભાવઃ। દૈન્યાદયઃ સંચારિણઃ।
શાન્તો યથા--
"મલયાનિલકાલકૂટયો રમણીકુન્તલભોગિભોગયોઃ।
શ્વપનાત્મભુવોર્ નિરન્તરા મમ જાતા પરમાત્મનિ સ્થિતિઃ॥"
અત્ર પ્રપઞ્ચઃ સર્વો ઽપ્ય્ આલમ્બનમ્। સર્વત્ર સામ્યમ્ અનુભાવઃ। મત્યાદયઃ સંચારિણઃ। યદ્ય્ અપિ પ્રથમાર્ધે ઉત્તમાધમયોર્ ઉપક્રમા દ્વિતીયાર્ધે ઽધમોત્તમવચનં ક્રમભઙ્ગમ્ આવહતિ, તથાપિ વક્તુર્ બ્રહ્માત્મકતયોત્તમાધમજ્ઞાનવૈકલ્યં સંપન્નમ્ ઇતિ દ્યોતનાય ક્રમભઙ્ગો ગુણ એવ।
ઇદં પુનર્ નોદાહાર્યમ્--
"સુરસ્રોતસ્વિન્યાઃ પુલિનમ્ અધિતિષ્ઠન્ નયનયોર્
વિધાયાન્તર્મુદ્રામ્ અથ સપદિ વિદ્રાવ્ય વિષયાન્।
વિધૂતાન્તર્ધ્વાન્તો મધુરમધુરાયાં ચિતિ કદા
નિમગ્નઃ સ્યાં કસ્યાંચન નવનભસ્યામ્બુદરુચિ॥"
અત્રાપિ યદ્ય્ અપિ વિષયગણાલમ્બનઃ સુરસ્રોતસ્વિનીતટાદ્યુદ્દીપિતો નયનનિમીલનાદિભિર્ અનુભાવિતઃ સ્થાયિ નિર્વેદઃ પ્રતીયતે, તથાપિ
ભગવદ્વાસુદેવાલમ્બનાયાં કવિરતૌ ગુણીભૂત ઇતિ ન શાન્તરસધ્વનિવ્યપદેશહેતુઃ। ઇદં ચ પદ્યં મન્નિર્મિતાયાં ભગવદ્ભક્તિપ્રધાનાયાં કરુણાલહર્યામ્ ઉપનિબદ્ધમ્ ઇતિ તત્પ્રધાનભાવપ્રાધાન્યમ્ એવાર્હતિ। શાન્તરસાનનુગુણશ્ ચાયમ્ ઓજસ્વી ગુમ્ફ ઇતિ ચાનુદાહાર્યમ્ એવૈતત્। પૂર્વપદ્યે તુ "પરમાત્મનિ સ્થિતિઃ" ઇત્ય્ અનેન તત્તાદ્રૂપ્યાવગમાદ્ રતેર્ અપ્રતિપત્તિઃ।
રૌદ્રો યથા--
"નવોચ્છલિતયૌવનસ્ફરદખર્વગર્વજ્વરે
મદીયગુરુકાર્મુકં ગલિતસાધ્વસં વૃશ્ચતિ।
અયં પતતુ નિર્દયં દલિતદૃપ્તભૂભૃદ્ગલ-
સ્ખલદ્રુધિરઘસ્મરો મમ પરશ્વધો ભૈરવઃ॥"
અત્ર તદાનીં રામત્વેનાજ્ઞાતો ગુરુકાર્મુકભઞ્જક આલમ્બનમ્। અત એવ વિશેષ્યાનુપાદાનમ્। ગુરુદ્રુહો નામગ્રહણાનૌચિત્યાત્, ક્રોધાવિષ્કારાદ્ વા। ધ્વનિવિશેષાનુમિતો નિઃશઙ્કધનુર્ભઙ્ગ ઉદ્દીપકઃ। પરુષોક્તિર્ અનુભાવઃ। ગર્વોગ્રત્વાદયઃ સંચારિણઃ। એષા ચ ધનુર્ભઙ્ગધ્વનિભગ્નસમાધેર્ ભાર્ગવસ્યોક્તિઃ।
વૃત્તિર્ અપ્ય્ અત્ર મહોદ્ધતા રૌદ્રસ્ય પરમૌજસ્વિતાં પરિપુષ્ણાતિ। અન્યત્ર ગુરુસ્મરણે સત્ય્ અહંભાવવિગમસ્યાવશ્યકતયા પ્રકૃતે ચાજહત્સ્વાર્થલક્ષણામૂલધ્વનનેન મદીયેત્ય્ અનેન ગર્વોત્કર્ષસ્યૈવ પ્રકાશનાત્ સ્ફુટં ગમ્યમાનેન વિવેકશુન્યત્વેન ક્રોધસ્યાધિક્યં ગમ્યતે।
ઇદં તુ નોદાહાર્યમ્--
"ધનુર્વિદલનધ્વનિશ્રવણતત્ક્ષણાવિર્ભવન્
મહાગુરુવધસ્મૃતિઃ શ્વસનવેગધૂતાધરઃ।
વિલોચનવિનિઃસરદ્બહલવિસ્ફુલિઙ્ગવ્રજો
રઘુપ્રવરમ્ આક્ષિપઞ્ જયતિ જામદગ્ન્યો મુનિઃ॥"
અત્રાપ્ય્ અપરાધાસ્પદેન રઘુનન્દનેનાલમ્બિતો ધનુર્વિદલનધ્વનિશ્રવણેનોદ્દીપિતો નિઃશ્વાસનેત્રજ્વલનાદિભિર્ અનુભાવિતો મહાગુરુવધસ્મૃતિગર્વોગ્રત્વાદિભિશ્ ચ સંચારિતઃ ક્રોધો યદ્ય્ અપિ વ્યજ્યતે, તથાપ્ય્ અસૌ તત્પ્રભાવવર્ણનબીજભૂતાયાં કવિરતૌ ગુણીભૂત ઇતિ ન રૌદ્રરસધ્વનિવ્યપદેશહેતુઃ। કાવ્યપ્રકાશગતરૌદ્રરસોદાહરણે તુ "કૃતમ્ અનુમતં દૃષ્ટં વા યૈર્ ઇદં ગુરુપાતકમ્" ઇતિ પદ્યે રૌદ્રરસવ્યજનક્ષમા નાસ્તિ વૃત્તિઃ, અતસ્ તત્કવેર્ અશક્તિર્ એવ।
વીરશ્ ચતુર્ધા। દાનદયાયુદ્ધધર્માઇસ્ તદુપાધેર્ ઉત્સાહસ્ય ચતુર્વિધત્વાત્।
તત્રાદ્યો યથા--
"કિયદ્ ઇદમ્ અધિકં મે યદ્દ્વિજાયાર્થયિત્રે
કવચમ્ અરમરમણીયં કુણ્ડલે ચાર્પયામિ।
અકરુણમ્ અવકૃત્ત્ય દ્રાક્કૃપાણેન નિર્યદ્-
બહલરુધિરધારં મૌલિમ્ આવેદયામિ॥"
એષા દ્વિજવેષાયેન્દ્રાય કવચકુણ્ડલદાનોદ્યતસ્ય કર્ણસ્ય તદ્દાનવિસ્મિતાન્ સભ્યાન્ પ્રત્યુક્તિઃ। અત્ર યાચમાન આલમ્બનમ્। તદુદીરિતા સ્તુતિર્ ઉદ્દીપિકા। કવચાદિવિતરણં તત્ર લઘુત્વબુદ્ધ્યાદિકં ચાનુભાવઃ। મે ઇત્ય્ અર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યધ્વન્યુત્થાપિતો ગર્વઃ સ્વકીયલોકોત્તરપિતૃજન્યત્વાદિસ્મૃતિશ્ ચ સંચારિણૌ। વૃત્તિર્ અપ્ય્ અત્ર તત્તદર્થાનુરૂપોદ્ગમવિરામશાલિતયા સહૃદયૈકચમત્કારિણી। તથા હિ--ઉત્સાહપોષકં કવચકુણ્ડલાર્પણયોર્ લઘુત્વનિરૂપણં વિધાતું પૂર્વાર્ધે તદનુકૂલશિથિલબન્ધાત્મિકા। ઉત્તરાર્ધે તુ મૌલિતઃ પ્રાગ્વક્તૃગતગર્વોત્સાહપરિપોષણાયોદ્ધતા। તતઃ પરં બ્રાહ્મણે સવિનયત્વં પ્રકાશયિતું તન્મૂલીભૂતં ગર્વરાહિત્યં ધ્વનયિતું પુનઃ શિથિલૈવ। અત એવાવેદયામીત્ય્ ઉક્તમ્। ન તુ દદામિ વિતરામીતિ વા।
ઇદં તુ નોદાહરણીયમ્--

યસ્યોદ્દામદિવાનિશાર્થિવિલસદ્દાનપ્રવાહપ્રથામ્
આકર્ણ્યાવનિમણ્ડલાગતવિયદ્બન્દીન્દ્રવૃન્દાનનાત્।
ઈર્ષ્યાનિર્ભરફુલ્લરોમનિકરવ્યાવલ્ગદૂધઃસ્રવત્-
પીયૂષપ્રકરૈઃ સુરેન્દ્રસુરભિઃ પ્રાવૃટ્પયોદાયતે॥
અત્રેન્દ્રસભામધ્યગતસકલનિરીક્ષકાલમ્બનઃ અવનિમણ્ડલાગતવિષયવન્દીન્દ્રવદનવિનિર્ગતરાજદાનવર્ણનોદ્દીપિતઃ, ઊધઃપ્રસ્નુતપીયૂષપ્રકરૈર્ અનુભાવિતઃ, અસૂયાદિભિઃ સંચારિભિઃ પરિપોષિતો ઽપિ કામગવીગત ઉત્સાહો રાજસ્તુતિગુણીભૂત ઇતિ ન રસવ્યપદેશહેતુઃ।
અત એવેદમ્ અપિ નોદાહરણમ્--
"સાબ્ધિદ્વીપકુલાચલાં વસુમતીમ્ આક્રમ્ય સપ્તાન્તરાં
સર્વાં દ્યામ્ અપિ સુસ્મિતેન હરિણા મન્દં સમાલોકિતઃ।
પ્રાદુર્ભૂતપરપ્રમોદવિદલદ્રોમાઞ્ચિતસ્ તત્ક્ષણં
વ્યાનમ્રીકૃતકંધરો ઽસુરવરો મૌલિં પુરો ન્યસ્તવાન્॥"
ઇહ ચ ભગવદ્વામનાલમ્બનઃ તત્કર્તૃકમન્દનિરીક્ષણોદ્દીપિતઃ, રોમાઞ્ચાદિભિર્ અનુભાવિતઃ, હર્ષાદિભિઃ પોષિતઃ, ઉત્સાહો વ્યજ્યમાનો ઽપિ ગુણઃ। પ્રાગ્ અન્યગતસ્યેવ પ્રકૃતે રાજગતસ્યાપિ તસ્ય રાજસ્તુત્યુત્કર્ષકત્વાત્। એતેન
"ત્યાગઃ સપ્તસમુદ્રમુદ્રિતમહીનિર્વ્યાજદાનાવધિઃ" ઇતિ શ્રીવત્સલાઞ્છનોક્તમ્ ઉદાહરણં પરાસ્તમ્। તસ્ય ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વેન રસધ્વનિપ્રસઙ્ગે ઽનુદાહરણીયત્વાત્। નનુ "અકરુણમ્ અવકૃત્ય-" ઇત્ય્ અત્રાપિ પ્રતીયમાનસ્ય દાનવીરસ્ય કર્ણસ્તુત્યઙ્ગત્વાત્ કથં ધ્વનિત્વમ્ ઇતિ ચેત્, સત્યમ્। અત્ર કવેઃ કર્ણવચનાનુવાદમાત્રતાત્પર્યકત્વેન
કર્ણસ્તુતૌ તાત્પર્યવિરહાત્। કર્ણસ્ય ચ મહાશયત્વેનાત્મસ્તુતૌ તાત્પર્યાનુપપત્તેઃ સ્તુતિર્ અવાક્યાર્થ એવ। પરં તુ વીરરસપ્રત્યયાનન્તરં તાદૃશોત્સાહેન લિઙ્ગેન સ્વાધિકરણે સાનુમીયતે। રાજવર્ણનપદ્યે તુ રાજસ્તુતૌ તાત્પર્યાદ્ વાક્યાર્થતૈવ તસ્યાઃ।
દ્વિતીયો યથા--
"ન કપોત ભવન્તમ્ અણ્વ્ અપિ સ્પૃશતુ શ્યેન સમુદ્ભવં ભયમ્।
ઇદમ્ અદ્ય મયા તૃણીકૃતં ભવદાયુઃકુશલં કલેવરમ્॥"
અથવૈવં વિન્યાસઃ--
"ન કપોતકપોતકં તવ સ્પૃશતુ શ્યેન મનાગ્ અપિ સ્પૃહા।
ઇદમ્ અદ્ય મયા સમર્પિતં ભવતે ચારુતરં કલેવરમ્॥"
એષા શિવેઃ કપોતં શ્યેનં પ્રતિ ચોક્તિઃ। અત્ર કપોત આલમ્બનમ્। તદ્ગતં વ્યાકુલીભવનમ્ ઉદ્દીપનમ્। તસ્ય કૃતે સ્વકલેવરાર્પણમ્ અનુભાવઃ। ન ચાત્ર શરીરદાનપ્રત્યયાદ્ દાનવીરધ્વનિત્વાપત્તિર્ ઇતિ વાચ્યમ્। શ્યેનકપોતયોર્ ભક્ષ્યભક્ષકભાવાપન્નત્વેન શિબિશરીરસ્યાર્થિનો ઽભાવાત્ તદપ્રતિપત્તેઃ। શ્યેન શરીરનિવેદનસ્ય કપોતશરીરત્રાણોપાધિકતયા વિનિમયપદવાચ્યત્વાત્।
તૃતીયો યથા--
"રણે દીનાન્ દેવાન્ દશવદન વિદ્રાવ્ય વહતિ
પ્રભાવપ્રાગલ્ભ્યં ત્વયિ તુ મમ કો ઽયં પરિકરઃ।
લલાટોદ્યજ્જ્વાલાકવલિતજગજ્જાલવિભવો
ભવો મે કોદણ્ડચ્યુતવિશિખવેગં કલયતુ॥"
એષા દશવદનં પ્રતિ ભગવતો રામસ્યોક્તિઃ। ઇહ ભવ આલમ્બનમ્। રણદર્શનમ્ ઉદ્દીપનમ્। દશવદનાવજ્ઞાનુભાવઃ। ગર્વઃ સંચારી। વૃત્તિર્ અત્ર દેવાનાં પ્રસ્તાવે તદ્ગતકાતર્યપ્રકાશનદ્વારા વીરરસાનાલમ્બનત્વાવગતયે ઽનુદ્ધતૈવ।
દશવદનપ્રસ્તાવે તુ દેવદર્પદમનવીરત્વપ્રતિપાદનાયોદ્ધતાપિ
તસ્યાવજ્ઞયા રામગતોત્સાહાનાલમ્બનત્વેન તદાલમ્બનસ્ય રસસ્યાપ્રત્યયાન્ ન પ્રકર્ષવતી। ભગવતો ભવસ્ય તુ પરમોત્તમાલમ્બનવિભાવત્વાત્ તત્પ્રસ્તાવે તદાલમ્બનસ્યૌજસ્વિનો વીરરસસ્ય નિષ્પત્તેઃ પ્રકૃષ્ટોદ્ધતા।
ચતુર્થો યથા--
"સપદિ વિલયમ્ એતુ રાજ્યલક્ષ્મીર્ ઉપરિ પતન્ત્વ્ અથવા કૃપાણધારાઃ।
અપહરતુતરાં શિરઃ કૃતાન્તો મમ તુ મતિર્ ન મનાગ્ અપૈતિ ધર્માત્॥"
એષાધર્મેણાપિ રિપુર્ જેતવ્ય ઇતિ વદન્તં પ્રતિ યુધિષ્ઠિરસ્યોક્તિઃ। અત્ર ધર્મવિષય આલમ્બનમ્। "ન જાતુ કામાન્ ન ભયાન્ ન લોભાદ્ ધર્મં ત્યજેજ્ જીવીતસ્યાપિ હેતોઃ" ઇત્ય્ આદિવાક્યાલોચનમ્ ઉદ્દીપનમ્। શિરશ્છેદાદ્યઙ્ગીકારો ઽનુભાવઃ। ધૃતિઃ સંચારિણી। ઇત્થં વીરરસસ્ય ચાતુર્વિધ્યં પ્રપઞ્ચિતં પ્રાચામ્ અનુરોધાત્।
વસ્તુતસ્ તુ બહવો વીરરસસ્ય શૃઙ્ગારસ્યેવ પ્રકારા નિરૂપયિતું શક્યન્તે। તથા હિ--પ્રાચીન એવ "સપદિ વિલયમ્ એતુ" ઇત્યાદિ પદ્યે "મમ તુ મતિર્ ન મનાગ્ અપૈતિ સત્યાત્" ઇતિ ચરમપાદવ્યત્યાસેન પદ્યાન્તરતાં પ્રાપિતે સત્યવીરસ્યાપિ સંભવાત્। ન ચ સત્યસ્યાપિ ધર્માન્તર્ગતતયા ધર્મવીરરસ એવ તદ્વીરસ્યાપ્ય્ અન્તર્ભાવ ઇતિ વાચ્યમ્। દાનદયયોર્ અપિ તદન્તર્ગતતયા તદ્વીરયોર્ અપિ ધર્મવીરાત્ પૃથગ્ગણનાનૌચિત્યાત્।
એવં પાણ્ડિત્યવીરો ઽપિ પ્રતીયતે।
યથા--
"અપિ વક્તિ ગિરાં પતિઃ સ્વયં યદિ તાસામ્ અધિદેવતાપિ વા।
અયમ્ અસ્મિ પુરો હયાનનસ્મરણોલ્લઙ્ઘિતવાઙ્મયામ્બુધિઃ॥"
અત્ર બૃહસ્પત્યાદ્યાલમ્બનઃ સભાદિદર્શનોદ્દીપિતો નિખિલવિદ્વત્તિરસ્કારાનુભાવિતો ગર્વેણ સંચારિણા પોષિત ઉત્સાહો વક્તુઃ પ્રતીયતે। નનુ ચાત્ર યુદ્ધવીરત્વમ્। યુદ્ધત્વસ્ય વાદસાધારણસ્ય વાચ્યત્વાદ્ ઇતિ ચેત્। ક્ષમાવીરે કિં બ્રૂયાઃ।
યથા--
અપિ બહલદહનજાલં મૂર્ધ્નિ રિપુર્ મે નિરન્તરં ધમતુ।

પાતયતુ વાસિધારામ્ અહમ્ અણુમાત્રં ન કિંચિદ્ આભાષે॥"
ક્ષમાવત ઉક્તિર્ ઇયમ્।
બલવીરે વા કિં સમાદધ્યાઃ।
યથા--
"પરિહરતુ ધરાં ફણિપ્રવીરઃ સુખમયતાં કમઠો ઽપિ તાં વિહાય।"
અહમ્ ઇહ પુરુહૂત પક્ષકોણે નિખિલમ્ ઇદં જગદ્ અક્લમં વહામિ॥
પુરુહૂતં પ્રત્યેષા ગરુત્મત ઉક્તિઃ। નનુ "અપિ વક્તિ-"પરિહરતુ ધરામ્-" ઇતિ પદ્યદ્વયે ગર્વ એવ નોત્સાહઃ। મધ્યસ્થપદ્યે તુ ધૃતિર્ એવ ધ્વન્યતે ઇતિ ભાવધ્વનય એવૈતે ન રસધ્વનય ઇતિ ચેત્ તર્હિ યુદ્ધવીરાદિષ્વ્ અપિ ગર્વાદિધ્વનિતામ્ એવ કિં ન બ્રૂયાઃ। રસધ્વનિસામાન્યમ્ એવ વા કિં ન તદ્વ્યભિચારધ્વનનેન ગતાર્થયેઃ। સ્થાયિપ્રતીતિર્ દુરપહ્નવા ચેત્ તુલ્યં પ્રકૃતે ઽપિ। અનન્તરોક્તપદ્યે તુ નોત્સાહઃ પ્રતીયતે। દયાવીરાદિષુ પ્રતીયત ઇતિ તુ રાજાજ્ઞામાત્રમ્।
અદ્ભુતો યથા--
"ચરાચરજગજ્જાલસદનં વદનં તવ।
ગલદ્ગગનગામ્ભીર્યં વીક્ષ્યાસ્મિ હૃતચેતના॥"
કદાચિદ્ ભગવતો વાસુદેવસ્ય વદનમ્ આલોકિતવત્યા યશોદાયા ઇયમ્ ઉક્તિઃ। અત્ર વદનમ્ આલમ્બનમ્। અન્તર્ગતચરાચરજગજ્જાલદર્શનમ્ ઉદ્દીપનમ્। હૃતચેતનત્વમ્, તેન ગમ્યં રોમાઞ્ચનેત્રસ્ફારણાદિ ચાનુભાવઃ। ત્રાસાદયો વ્યભિચારિણઃ। નૈવાત્ર વિદ્યમાનાપિ પુત્રગતા પ્રીતિઃ પ્રતીયતે। વ્યઞ્જકાભાવાત્।
પ્રતીતાયાં વા તસ્યાં વિસ્મયસ્ય ગુણત્વં ન યુજ્યતે। એવં કશ્ચિન્ મહાપુરુષો ઽયમ્ ઇતિ ભક્તિર્ અપિ તસ્યાઃ મમાયં બાલ ઇતિ નિશ્ચયેન પ્રતિબન્ધાદ્ ઉત્પત્તમ્ એવ નેષ્ટે। અતસ્ તસ્યામ્ અપિ વિસ્મયસ્ય ગુણીભાવો ન શઙ્ક્યઃ।
યત્ તુ સહૃદયશિરોમણિભિઃ પ્રાચીનૈર્
ઉદાહૃતમ્--
"ચિત્રં મહાન્ એષ નવાવતારઃ, ક્વ કાન્તિર્ એષાભિનવૈવ ભઙ્ગિઃ।
લોકોત્તરં ધૈર્યમ્ અહો પ્રભાવઃ કાપ્ય્ આકૃતિર્ નૂતન એષ સર્ગઃ॥ ઇતિ,
તત્રેદં વક્તવ્યમ્-- પ્રતીયતાં નામાત્ર વિસ્મયઃ પરં ત્વ્ અસૌ કથંકારં અદ્ભુતરસ] ધ્વનિવ્યપદેશહેતુઃ। પ્રતિપાદ્યમહાપુરુષવિશેષવિષયાયાઃ પ્રધાનીભૂતાયાઃ સ્તોતૃગતભક્તઃ પ્રકર્ષકત્વેનાસ્ય ગુણીભૂતત્વાત્। યથા મહાભારતે ગીતાસુ વિશ્વરૂપં દૃષ્ટવતઃ પાર્થસ્ય "પશ્યામિ દેવાંસ્ તવ દેવ દેહે સર્વાંસ્ તથા ભૂતવિશેષસંઘાન્" ઇત્ય્ આદૌ વાક્યસંદર્ભે। ઇત્થં ચાસ્ય રસાલંકારત્વમ્ ઉચિતમ્। ભક્તિર્ નૈવાત્ર પ્રતીયત ઇતિ ચેદ્ દરમુકુલિતલોચનં વિદાંકુર્વન્તુ સહૃદયાઃ।
હાસ્યો યથા--
"શ્રીતાતપાદૈર્ વિહિતે નિબન્ધે નિરૂપિતા નૂતનયુક્તિર્ એષા।
અઙ્ગં ગવાં પૂર્વમ્ અહો પવિત્રં ન વા કથં રાસભધર્મપત્ન્યાઃ॥"
તાર્કિકપુત્રો ઽત્રાલમ્બનમ્। તદીયા નિઃશઙ્કોક્તિર્ ઉદ્દીપિકા। રદનપ્રકાશાદિર્ ઉદ્વેગાદયશ્ ચાનુભાવવ્યભિચારિણઃ।
અત્રાહુઃ-
"આત્મસ્થઃ પરસંસ્થશ્ચેત્ય્ અસ્ય ભેદદ્વયં મતમ્।
આત્મસ્થો દ્રષ્ટુર્ ઉત્પન્નો વિભાવેક્ષણમાત્રતઃ॥
હસન્તમ્ અપરં દૃષ્ટ્વાવિભાવઃ ચોપજાયતે।
યો ઽસૌ હાસ્યરસસ્ તજ્જ્ઞૈઃ પરસ્થઃ પરિકીર્તિતઃ॥
ઉત્તમાનાં મધ્યમાનાં નીચાનામ્ અપ્ય્ અસૌ ભવેત્।
ત્ર્યવસ્થઃ કથિતસ્ તસ્ય ષડ્ભેદાઃ સન્તિ ચાપરે॥
સ્મિતં ચ હસિતં પ્રોક્તમ્ ઉત્તમે પુરુષે બુધૈઃ।
ભવેદ્ વિહસિતં ચોપહસિતં મધ્યમે નરે॥
નીચે ઽપહસિતં ચાતિહસિતં પરિકીર્તિતમ્।
ઈષફુલ્લકપોલાભ્યાં કટાક્ષૈર્ અપ્ય્ અનલ્બણૈઃ॥
અદૃશ્યદશનો હાસો મધુરઃ સ્મિતમ્ ઉચ્યતે।
વક્ત્રનેત્રકપોલૈશ્ ચેદ્ ઉત્ફુલ્લૈર્ ઉપલક્ષિતઃ॥
કિંચિલ્લક્ષિતદન્તશ્ ચ તદા હસિતમ્ ઇષ્યતે।
સશબ્દં મધુરં કાયગતં વદનરાગવત્॥
આકુઞ્ચિતાક્ષિ મન્દ્રં ચ વિદુર્ વિહસિતં બુધાઃ।
નિકુઞ્ચિતાંસશીર્ષશ્ ચ જિહ્મદૃષ્ટિવિલોકનઃ॥
ઉત્ફુલ્લનાસિકો હાસો નામ્નોપહસિતં મતમ્।
અસ્થાનજઃ સાશ્રુદૃષ્ટિર્ આકમ્પસ્કન્ધમૂર્ધજઃ॥

શાર્ઙ્ગદેવેન ગદિતો હાસો ઽપહસિતાહ્વયઃ।
સ્થૂલકર્ણકટુધ્વાનો બાષ્પપૂરપ્લુતેક્ષણઃ।
કરોપગૂઢપાર્શ્વશ્ ચ હાસો ઽતિહસિતં મતમ્॥ ઇતિ॥
ભયાનકો યથા--
"શ્યેનમ્ અમ્બરતલાદ્ ઉપાગતં શુષ્યદાનનબિલો વિલોકયન્।
કમ્પમાનતનુર્ આકુલેક્ષણાઃ સ્પન્દિતું ન હિ શશાક લાવકઃ॥"
અત્ર શ્યેન આલમ્બનમ્। સવેગાપતનમ્ ઉદ્દીપનમ્। આનનશોષાદયો ઽનુભાવાઃ। દૈન્યાદયઃ સંચારિણઃ।
બીભત્સો યથા--
"નખૈર્ વિદારિતાન્ત્રાણાં શવાનાં પૂયશોણિતમ્।
આનનેષ્વ્ અનુલિમ્પન્તિ હૃષ્ટા વેતાલયોષિતઃ॥"
શવા ઇહાલમ્બનમ્। અન્ત્રવિદારણાદ્ય્ ઉદ્દીપનમ્। આક્ષિપ્તા રોમાઞ્ચનેત્રનિમીલનાદયો ઽનુભાવાઃ। આવેગાદયઃ સંચારિણઃ।
નનુ રતિક્રોધોત્સાહભયશોકવિસ્મયનિર્વેદેષુ પ્રાગ્ ઉદાહૃતેષુ યથાલમ્બનાશ્રયયોઃ સંપ્રત્યયઃ ન તથા હાસે જુગુપ્સાયાં ચ। તત્રાલમ્બનસ્યૈવ પ્રતીતેઃ। પદ્યશ્રોતુશ્ ચ રસાસ્વાદાધિકરણત્વેન લૌકિકહાસજુગુપ્સાશ્રયત્વાનુપપત્તેર્ ઇતિ ચેત્। સત્યમ્। તદાશ્રયસ્ય દ્રષ્ટૃપુરુષવિશેષસ્ય તત્રાક્ષેપ્યત્વાત્। તદનાક્ષેપે તુ શ્રોતુઃ સ્વીયકાન્તાવર્ણનપદ્યાદ્ ઇવ રસોદ્બોધે બાધકાભાવાત્।
એવં સંક્ષેપેણ નિરૂપિતા રસાઃ। એષાં પ્રાધાન્યે ધ્વનિવ્યપદેશહેતુત્વમ્ ગુણીભાવે તુ રસાલંકારત્વમ્। કેચિત્ તુ "પ્રાધાન્ય એવૈષાં રસત્વમ્ અન્યથાલંકારત્વમ્ એવ। રસાલંકારવ્યપદેશસ્ ત્વ્ અલંકારધ્વનિવ્યપદેશવત્,
બ્રાહ્મણશ્રમણન્યાયાત્। એવમ્ અસંલક્ષ્યક્રમતાયામ્ એવ। અન્યથા તુ વસ્તુમાત્રમ્" ઇત્ય્ આહુઃ। એતે ચાસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યાઃ સહૃદયેન રસવ્યક્તૌ ઝગિતિ જાયમાનાયાં વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિવિમર્શક્રમસ્ય સતો ઽપિ સૂચીશતપત્ત્રશતવેધક્રમસ્યેવાલક્ષણાત્, ન ત્વ્ અક્રમવ્યઙ્ગ્યઃ, વ્યક્તેસ્ તદ્ધેતૂનાં ચ હેતુહેતુમદ્ભાવાસંગત્યાપત્તેઃ।
અથ કથમ્ એત એવ રસાઃ। ભગવદાલમ્બનસ્ય રોમાઞ્ચાશ્રુપાતાદિભિર્ અનુભાવિતસ્ય હર્ષાદિભિઃ પરિપોષિતસ્ય ભાગવતાદિપુરાણશ્રવણસમયે ભગવદ્ભક્તૈર્
અનુભૂયમાનસ્ય ભક્તિરસસ્ય દુરપહ્નવત્વાત્। ભગવદનુરાગરૂપા ભક્તિશ્ ચાત્ર સ્થાયિભાવઃ। ન ચાસૌ શાન્તરસે ઽન્તર્ભાવમ્ અર્હતિ। અનુરાગસ્ય વૈરાગ્યવિરુદ્ધત્વાત્। ઉચ્યતે-- ભક્તેર્ દેવાદિવિષયરતિત્વેન ભાવાન્તર્ગતતયા રસત્વાનુપપત્તેઃ।
"રતિર્ દેવાદિવિષયા વ્યભિચારી તથાઞ્જિતઃ।
ભાવઃ પ્રોક્તસ્ તદાભાસા હ્ય્ અનૌચિત્યપ્રવર્તિતાઃ॥"
ઇતિ હિ પ્રાચાં સિદ્ધાન્તાત્। ન ચ તર્હિ કામિનીવિષયાયા અપિ રતેર્ ભાવત્વમ્ અસ્તુ, રતિત્વાવિશેષાત્। અસ્તુ વા ભગવદ્ભક્તેર્ એવ સ્થાયિત્વમ્, કામિન્યાદિરતીનાં ચ ભાવત્વમ્ વિનિગમકાભાવાત્, ઇતિ વાચ્યમ્। ભરતાદિમુનિવચનાનામ્ એવાત્ર રસભાવત્વાદિવ્યવસ્થાપકત્વેન સ્વાતન્ત્ર્યયોગાત્।
અન્યથા પુત્રાદિવિષયાયા અપિ રતેઃ સ્થાયિભાવત્વં કુતો ન સ્યાત્। ન સ્યાદ્ વા કુતઃ શુદ્ધભાવત્વં જુગુપ્સાશોકાદીનામ્ ઇત્ય્ અખિલદર્શનં વ્યાકુલી સ્યાત્। રસાનાં નવત્વગણના ચ મુનિવચનનિયન્ત્રિતા ભજ્યેત, ઇતિ યથાશાસ્ત્રમ્ એવ જ્યાયઃ।
એતેષાં પરસ્પરં કૈર્ અપિ વિરોધઃ। તત્ર વીરશૃઙ્ગારયોઃ, શૃઙ્ગારહાસ્યયોઃ, વીરાદ્ભુતયોઃ, વીરરૌદ્રયોઃ, શૃઙ્ગારાદ્ભુતયોશ્ ચાવિરોધઃ। શૃઙ્ગારબીભત્સયોઃ શૃઙ્ગારકરુણયોઃ, વીરભયાનકયોઃ, શાન્તરૌદ્રયોઃ, શાન્તશૃઙ્ગારયોશ્ ચ વિરોધઃ। અત્ર કવિના પ્રકૃતરસં પરિપોષ્ટુકામેન તદભિવ્યઞ્જકે કાવ્યે તદ્વિરુદ્ધરસાઙ્ગાનાં નિબન્ધનં ન કાર્યમ્। યથા હિ સતિ તદભિવ્યક્તૌ વિરુદ્ધઃ પ્રકૃતં બાધેત। સુન્દોપસુન્દન્યાયેન વોભયોર્ ઉપહતિઃ સ્યાત્। યદિ તુ વિરુદ્ધયોર્ અપિ રસયોર્ એકત્ર સમાવેશ ઇષ્યતે તદા વિરોધં પરિહૃત્ય વિધેયઃ। તથા હિ-- વિરોધસ્ તાવદ્ દ્વિવિધઃ। સ્થિતિવિરોધો જ્ઞાનવિરોધશ્ ચ। આદ્યસ્
તદધિકરણાવૃત્તિતારૂપઃ।
દ્વિતીયસ્ તજ્જ્ઞાનપ્રતિબદ્ધજ્ઞાનકત્વલક્ષણઃ।
તત્રાધિકરણાન્તરે વિરોધિનઃ સ્થાપને પ્રથમો નિવર્તતે। યથા નાયકગતત્વેન વીરરસે વર્ણનીયે પ્રતિનાયકે ભયાનકસ્ય। રસપદેનાત્ર પ્રકરણે તદુપાધિઃ સ્થાયિભાવો ગૃહ્યતે। રસસ્ય સામાજિકવૃત્તિત્વેન નાયકાદ્યવૃત્તિત્વાત્। અદ્વિતીયાનન્દમયત્વેન વિરોધાસમ્ભવાચ્ ચ।
ઉદાહરણમ્--
"કુણ્ડલીકૃતકોદણ્ડદોર્દણ્ડસ્ય પુરસ્ તવ।
મૃગારાતેર્ ઇવ મૃગાઃ પરે નૈવાવતસ્થિરે॥"
રસાન્તરસ્યાવિરોધિનઃ સંધિકર્તુર્ ઇવાન્તરાલે ઽવસ્થાને દ્વિતીયો ઽપિ નિવર્તતે। યથા મન્નિર્મિતાયામ્ આખ્યાયિકાયાં કણ્વાશ્રમગતસ્ય શ્વેતકેતોર્ મહર્ષેઃ શાન્તરસપ્રધાને વર્ણને પ્રસ્તુતે "કિમ્ ઇદમ્ અનાકલિતપૂર્વં રૂપમ્, કો ઽયમ્ અનિર્વાચ્યો વચનરચનાયા મધુરિમા" ઇત્ય્ અદ્ભુતસ્યાન્તરવસ્થાપનેન વરવર્ણિનીં પ્રત્યનુરાગવર્ણને।
યથા વા--
"સુરાઙ્ગનાભિર્ આશ્લિષ્ટા વ્યોમ્નિ વીરા વિમાનગાઃ।
વિલોકન્તે નિજાન્ દેહાન્ ફેરુનારીભિર્ આવૃતાન્॥"
અત્ર સુરાઙ્ગનામૃતશરીરાલમ્બનયોઃ શૃઙ્ગારબીભત્સયોર્ અન્તઃ સ્વર્ગલાભાક્ષિપ્તો વીરરસો નિવેશિતઃ। અન્તર્નિવેશશ્ ચ તદુભયચર્વણાકાલાન્તર્વર્તિકાલગતચર્વણાકત્વમ્। તચ્ ચ પ્રકૃતપદ્યે પ્રથમાર્ધ એવ શૃઙ્ગારચર્વણોત્તરં વીરસ્ય ચર્વણાદ્ અનન્તરં ચ દ્વિતીયાર્ધે બીભત્સસ્યેતિ સ્ફુટમ્ એવ। "ભૂરેણુદિગ્ધાન્" ઇત્ય્ આદિ કાવ્યપ્રકાશગતપદ્યકદમ્બેતુ પ્રથમશ્રુતબીભત્સસામગ્રીવશાદ્ બીભત્સચર્વણોત્તરં તત્સામગ્ર્યાક્ષિપ્તનિઃશઙ્કપ્રાણત્યાગાદિરૂપસામગ્રીકસ્ય વીરસ્ય ચર્વણે શૃઙ્ગારચર્વણેતિ
વિવેકઃ। ઇત્થં ચોદાસીનચર્વણેન પ્રતિબન્ધકજ્ઞાનનિવૃત્તૌ નિષ્પ્રત્યૂહઃ પ્રતિબધ્યચર્વણોદય ઇતિ ફલિતો ઽર્થઃ। અઙ્ગાઙ્ગિનોઃ, અઙ્ગિન્ય્ અન્યસ્મિન્ન્ અઙ્ગયોર્ વા ન વિરોધઃ। અઙ્ગત્વાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્।
યથા--
પ્રત્યુદ્ગતા સવિનયં સહસા સખીભિઃ સ્મેરૈઃ સ્મરસ્ય સચિવૈઃ સરસાવલોકૈઃ।
મામ્ અદ્ય મઞ્જુરચનૈર્ વચનૈશ્ ચ બાલે હા લેશતો ઽપિ ન કથં વદ સત્કરોષિ॥
ઇયં ચ પુરો નિપતિતાં પ્રમીતાં નાયિકાં પ્રતિ નાયકસ્યોક્તિઃ। ઇહ નાયિકાલમ્બના, અશ્રુપાતાદિભિર્ અનુભાવૈર્ આવેગવિષાદાદિભિઃ સંચારિભિશ્ ચ વ્યજ્યમાના નાયકગતા રતિસ્ તુલ્યસામગ્ર્યભિવ્યક્તે પ્રકૃતત્વાત્ પ્રધાનીભૂતે તદ્ગત એવ શોકે પ્રકર્ષકત્વાદ્ અઙ્ગમ્। યદિ તુ નાયકગતા રતિર્ નાત્ર પ્રતીયતે, કિં તુ નિરુક્તસામગ્ર્યા શોક એવ પ્રકૃતત્વાદ્ ઇત્ય્ આગૃહ્યતે તદા નાયકાલમ્બના પ્રત્યુદ્ગમાદ્યનુભાવિતા હર્ષાદિભિઃ પોષિતા નાયિકાશ્રયા રતિર્ એવ તત્રાઙ્ગમ્ અસ્તુ। નાયિકાગતરતેર્ નાયકશોકપ્રકર્ષહેતુતાયાઃ સર્વસંમતત્વાત્। ન ચ નાયિકાયા નાશાત્ તદ્ગતાયા રતેર્ અસંનિધાનાત્ કથમ્ અઙ્ગતેતિ વાચ્યમ્। સંનિધાનસ્યાઙ્ગતાયામ્ અતન્ત્રત્વેન સ્મર્યમાણાયાસ્ તસ્યા અઙ્ગત્વોપપત્તેઃ।
અઙ્ગયોર્ યથા--
"ઉત્ક્ષિપ્તાઃ કબરીભરં, વિવલિતાઃ પાર્શ્વદ્વયં ન્યક્કૃતાઃ
પાદામ્ભોજયુગં રુષા પરિહૃતા દૂરેણ ચેલાઞ્ચલમ્।

ગૃહ્ણન્તિ ત્વરયા ભવત્પ્રતિભટક્ષ્માપાલવામભ્રુવાં
યાન્તીનાં ગહનેષુ કણ્ટકચિતાઃ કે કે ન ભૂમીરુહાઃ॥"
અત્ર સમાસોક્ત્યવયવાભ્યાં તરુકામિકર્તૃકરિપુકામિનીકબર્યાદિગ્રહણરૂપાભ્યાં પ્રકૃતાપ્રકૃતવ્યવહારાભ્યાં વ્યક્તયોઃ કરુણશૃઙ્ગારયો રાજવિષયકરતિભાવાઙ્ગત્વમ્। કિં ચ પ્રકૃતરસપરિપુષ્ટિમ્ ઇચ્છતા વિરોધિનો ઽપિ રસસ્ય બાધ્યત્વેન નિબન્ધનં કાર્યમ્ એવ। તથા હિ સતિ વૈરિવિજયકૃતા વર્ણ્યસ્ય કાપિ શોભા સંપદ્યતે। બાધ્યત્વં ચ રસસ્ય પ્રબલૈર્ વિરોધિનો રસસ્યાઙ્ગૈર્ વિદ્યમાનેષ્વ્ અપિ સ્વાઙ્ગેષુ નિષ્પિત્તેઃ પ્રતિબન્ધઃ। વ્યભિચારિણો બાધ્યત્વં તુ તદીયરસનિષ્પત્તિપ્રતિબન્ધમાત્રાત્, ન ત્વ્ અનભિવ્યત્તયા। આભિવ્યક્તૌ બાધકાભાવાત્।
ન ચ વિરોધ્યઙ્ગાભિવ્યત્યા પ્રતિબન્ધાન્ નાભિવ્યક્તિર્ ઇતિ વાચ્યમ્। તદ્વ્યઞ્જકશબ્દાર્થજ્ઞાનસમયે વિરોધ્યઙ્ગાભિવ્યઞ્જકશબ્દાર્થજ્ઞાનસ્યાસંનિધાનાત્। પ્રતિબધ્યપ્રતિબન્ધકભાવકલ્પને માનાભાવાત્, ભાવશબલતાયા ઉચ્છેદાપત્તેશ્ ચ। રસનિષ્પત્તેઃ પ્રતિબન્ધસ્ ત્વ્ અનુભવસિદ્ધ ઇતિ તાં પ્રત્ય્ એવ વિરોધ્યઙ્ગાનાં બલવતામ્ અભિવ્યક્તેઃ પ્રતિબન્ધકત્વં ન્યાય્યમ્। અપિ ચ યત્ર સાધારણવિશેષણમહિમ્ના વિરુદ્ધયોર્ અભિવ્યક્તિસ્ તત્રાપિ વિરોધો નિવર્તતે।
યથા--
"નિતાન્તં યૌવનોન્મત્તા ગાઢરક્તાઃ સદાહવે।
વસુન્ધરાં સમાલિઙ્ગ્ય શેરતે વીર તે ઽરયઃ॥"
ઇત્થમ્ અવિરોધસંપાદનેનાપિ નિબધ્યમાનો રસો રસશબ્દેન શૃઙ્ગારાદિશબ્દૈર્ વા નાભિધાતુમ્ ઉચિતઃ, અનાસ્વાદ્યતાપત્તેઃ। તદાસ્વાદશ્ ચ વ્યઞ્જનમાત્રનિષ્પાદ્ય ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્। યત્ર વિભાવાદિભિર્ અભિવ્યક્તસ્ય રસસ્ય સ્વશબ્દેનાભિધાનં તત્ર કો દોષ ઇતિ ચેત્, વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યીકરણે સામાન્યતો વમનાખ્યદોષસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્। આસ્વાદ્યતાવચ્છેદકરૂપેણ પ્રત્યયાજનકતયા રસસ્થલે વાચ્યવૃત્તેઃ કાપેયકલ્પત્વેન વિશેષદોષત્વાચ્ ચ। એવં સ્થાયિવ્યભિચારિણામ્ અપિ શબ્દવાચ્યત્વં દોષઃ। એવં વિભાવાનુભાવયોર્ અસમ્યક્પ્રત્યયે વિલમ્બેન પ્રત્યયે વા ન રસાસ્વાદ ઇતિ તયોર્ દોષત્વમ્। સમબલપ્રબલપ્રતિકૂલરસાઙ્ગાનાં નિબન્ધનં તુ પ્રકૃતરસપોષપ્રાતીપિકમ્ ઇતિ દોષઃ। પ્રબન્ધે પ્રકૃતસ્ય પ્રસઙ્ગાન્તરેણ વિચ્છિન્નસ્ય પુનર્દીપને સામાજિકાનાં ન સામગ્ર્યેણ રસાસ્વાદ ઇતિ વિચ્છિન્નદીપનં દોષઃ। તથા તત્તદ્રસપ્રસ્તાવનાનર્હે ઽવસરે પ્રસ્તાવઃ,
વિચ્છેદાનર્હે ચ વિચ્છેદઃ। યથા સન્ધ્યાવન્દનદેવયજનાદિધર્મવર્ણને પ્રસક્તે કયાપિ કામિન્યા સહ કસ્યચિત્કામુકસ્યાનુરાગવર્ણને। યથા ચ સમુપસ્થિતેષુ મહાહવદુર્મદેષુ પ્રતિભટેષુ મર્મભિન્દિ વચનાન્ય્ ઉદ્ગિરત્સુ નાયકસ્ય સંધ્યાવન્દનાદિવર્ણને ચેત્ય્ ઉભયમ્ અનુચિતમ્।
એવમ્ અપ્રધાનસ્ય પ્રતિનાયકાદેર્ નાનાવિધાનાં ચરિતાનામ્ અનેકવિધાયાશ્ ચ સંપદો નાયકસમ્બન્ધિભ્યસ્ તેભ્યો નાતિશયો વર્ણનીયઃ। યથા સતિ વર્ણયિતુમિષ્ટો નાયકસ્યોત્કર્ષો ન સિદ્ધ્યેત્। તત્પ્રયુક્તો રસપોષશ્ ચ ન સ્યાત્। ન ચ પ્રતિનાયકોત્કર્ષસ્ય તદભિભાવકનાયકોત્કર્ષાઙ્ગત્વાત્ કથમ્ અવર્ણનીયત્વમ્ ઇતિ વાચ્યમ્। યાદૃશસ્ય પ્રતિનાયકોત્કર્ષવર્ણનસ્ય તદભિભાવકનાયકોત્કર્ષાઙ્ગતાસંપાદકત્વં તાદૃશસ્યેષ્ટત્વાત્। તદ્વિરોધિન એવ નિષેધ્યત્વાત્। ન ચ પ્રતિપક્ષસ્ય પ્રકૃતાપેક્ષયા વર્ણ્યમાનો ઽપ્ય્ ઉત્કર્ષઃ સ્વાશ્રયહન્તૃતામાત્રાદ્ એવ પ્રકૃતગતમ્ ઉત્કર્ષમ્ અતિશાયયેત્, અતો ન દોષાવહ ઇતિ વાચ્યમ્। એવં હિ સતિ મહારાજં કમ્ અપિ વિષશરક્ષેપમાત્રેણ વ્યાપાદિતવતો વરાકસ્ય શબરસ્યેવ પ્રકૃતસ્ય નાયકસ્ય ન કો ઽપ્ય્ ઉત્કર્ષઃ સ્યાદ્ ઇતિ। તથા રસાલમ્બનાશ્રયયોર્ અનુસંધાનમ્ અન્તરાન્તરા વિરતા ન ચેદ્, દોષઃ। તદનુસંધાનાધીના હિ રસપ્રતિપત્તિધારા તદનનુસંધાને વિરતા સ્યાત્। એવં પ્રકૃતરસાનુપકારકસ્ય વસ્તુનો વર્ણનમ્ અપિ પ્રકૃતરસવિરામહેતુત્વાદ્ દોષ એવ। અનૌચિત્યં તુ રસભઙ્ગહેતુત્વાત્ પરિહરણીયમ્। ભઙ્ગશ્ ચ પાનકાદિરસાદૌ સિકતાદિનિપાતજનિતેવારુંતુદતા। તચ્ ચ જાતિદેશકાલવર્ણાશ્રમવયોવસ્થાપ્રકૃતિવ્યવહારાદેઃ પ્રપઞ્ચજાતસ્ય તસ્ય યસ્ય યલ્લોકશાસ્ત્રસિદ્ધમ્ ઉચિતદ્રવ્યગુણક્રિયાદિ, તદ્ભેદઃ। જાત્યાદેર્ અનુચિતં યથા--ગવાદેસ્ તેજોબલકાર્યાણિ પરાક્રમાદીનિ, સિંહાદેશ્ ચ સાધુભાવાદીનિ। સ્વર્ગે જરાવ્યાધ્યાદિ, ભૂલોકે સુધાસેવનાદિ। શિશિરે જલવિહારાદીનિ, ગ્રીષ્મે વહ્નિસેવા। બ્રાહ્મણસ્ય મૃગયા, બાહુજસ્ય પ્રતિગ્રહઃ, શૂદ્રસ્ય નિગમાધ્યયનમ્। બ્રહ્મચારિણો યતેશ્ ચ તામ્બૂલચર્વણમ્, દારોપસંગ્રઃ। બાલવૃદ્ધયોઃ સ્ત્રીસેવનમ્, યૂનશ્ ચ વિરાગઃ। દરિદ્રાણામ્ આઢ્યાચરણમ્, આઢ્યાનાં ચ દરિદ્રાચારઃ। પ્રકૃતયો દિવ્યાઃ,
અદિવ્યાઃ, દિવ્યાદિવ્યાશ્ ચ। ધીરોદાત્તધીરોદ્ધતધીરલલિતધીરશાન્તા ઉત્સાહક્રોધકામિનીરતિનિર્વેદપ્રધાના ઉત્તમમધ્યમાધમાશ્ ચ। તત્ર રત્યાદીનાં ભયાતિરિક્તસ્થાયિભાવાનાં સર્વત્ર સમત્વે ઽપિ રતેઃ સંભોગરુપાયા મનુષ્યેષ્વ્ ઇવોત્તમદેવતાસુ સ્ફુટીકૃતસકલાનુભાવવર્ણનમ્ અનુચિતમ્।
ક્રોધસ્ય ચ લોકભસ્મીકરણપટોર્ દિનરાત્રિવ્યત્યયાદ્યનેકાશ્ચર્યકારિણો દિવ્યેષ્વ્ ઇવાદિવ્યેષુ। આલમ્બનગતારાધ્યત્વસ્યાનુભાવગતમિથ્યાત્વસ્ય ચ પ્રતીત્યા રસાનુલ્લાસાપત્તેઃ। ન ચ સાધારણીકરણાદ્ આરાધ્યત્વજ્ઞાનાનુત્પત્તિર્ ઇતિ વાચ્યમ્। યત્ર સહૃદયાનાં રસોદ્બોધઃ પ્રમાણસિદ્ધસ્ તત્રૈવ સાધારણીકરણસ્ય કલ્પનાત્। અન્યથા સ્વમાતૃવિષયકસ્વપિતૃરતિવર્ણને ઽપિ સહૃદયસ્ય રસોદ્બોધાપત્તેઃ। જયદેવાદિભિસ્ તુ ગીતગોવિન્દાદિપ્રબન્ધેષુ સકલસહૃદયસંમતોઽયં સમયો મદોન્મત્તમતઙ્ગજૈર્ ઇવ ભિન્ન ઇતિ ચ તન્નિદર્શનેનેદાનીંતનેન તથા વર્ણયિતું સાંપ્રતમ્। તથા વિદ્યાવયોવર્ણાશ્રમતપોભિર્ ઉત્કૃષ્ટૈઃ સ્વતો ઽપકૃષ્ટેષુ ન સબહુમાનેન વચસા વ્યવહર્તવ્યમ્। વ્યવહર્તવ્યં ચાપકૃષ્ટૈર્ ઉત્કૃષ્ટેષુ। તત્રાપિ તત્રભવન્ ભગવન્ન્ ઇત્યાદિભિઃ સંબોધનૈર્ મુનિગુરુદેવતાપ્રભૃતય એવ ન રાજાદયઃ, જાત્યોત્તમૈર્ દ્વિજૈર્ એવ, નાધમૈઃ શૂદ્રાદિભિઃ, પરમેશ્વરેત્યાદિસંબોધનૈશ્ ચક્રવર્તિન એવ, ન મુનિપ્રભૃતયઃ સંબોધ્યાઃ।
તથા નાહુઃ--
"અનૌચિત્યાદ્ ઋતે નાન્યદ્ રસભઙ્ગસ્ય કારણમ્।
પ્રસિદ્ધૌચિત્યબન્ધસ્ તુ રસસ્યોપનિષત્પરા॥" ઇતિ।
યાવતા ત્વ્ અનૌચિત્યેન રસસ્ય પુષ્ટિસ્ તાવત્ તુ ન વાર્યતે, રસપ્રતિકૂલસ્યૈવ તસ્ય નિષેધ્યત્વાત્। અત એવ--
"બ્રહ્મન્ન્ અધ્યયનસ્ય નૈષ સમયસ્ તૂષ્ણીં બહિઃ
સ્થીયતાં
સ્વલ્પં જલ્પ બૃહસ્પતે જડમતે નૈષા સભા વજ્રિણઃ।
વીણાં સંહર નારદ સ્તુતિકથાલાપૈર્ અલં તુમ્બુરો
સીતારલ્લકભલ્લભગ્નહૃદયઃ સ્વસ્થો ન લઙ્કેશ્વરઃ॥"
ઇતિ કસ્યચિન્ નાટકસ્ય પદ્યે વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારાઙ્ગીભૂતવીરરસાક્ષેપકપરમૈશ્વર્યપરિપોષકતયા સ્થિતદૌવારિકવચનસ્ય બ્રહ્માદ્યધિક્ષેપપરસ્યાનૌચિત્યં ન દોષઃ। એવમ્ એવ "અલે લે સદ્દઃસમુપ્પાડિઅ હરિયકુસગ્ગંથિમયાચ્છમાલાપૈ વિત્તિવિસ્સમ્ભિઅ બાલવિહવંદઃકઅણા બમ્હણા" ઇત્ય્ આદિવિદૂષકવચને ઽપિ રેશબ્દાદિપ્રયોગસ્ય તત્તથા, હાસ્યાનુગુણત્વાત્। એષા હિ દિગુપદર્શિતા। અનયા સુધીભિર્ અન્યદ્ અપ્ય્ ઊહ્યમ્।

રસેષુ ચૈતેષુ નિગદિતેષુ માધુર્યૌજઃપ્રસાદાખ્યાંસ્ ત્રીન્ ગુણાન્ આહુઃ। તત્ર "શૃઙ્ગારે સંયોગાખ્યે યન્માધુર્યં તતો ઽતિશયિતં કરુણે, તાભ્યાં વિપ્રલમ્ભે , તેભ્યો ઽપિ શાન્તે। ઉત્તરોત્તરમ્ અતિશયિતાયાશ્ ચિત્તદ્રુતેર્ જનનાત્। સંયોગશૃઙ્ગારાત્ કરુણશાન્તયોસ્ તાભ્યામ્ અપિ વિપ્રલમ્ભે" ઇત્ય્ અપરે। સંયોગશૃઙ્ગારાત્ કરુણવિપ્રલમ્ભશાન્તેષ્વ્ અતિશયિતમ્ એવ ન પુનસ્ તત્રાપિ તારતમ્યમ્" ઇત્ય્ અન્યે। તત્ર પ્રથમચરમયોર્ મતયોઃ "કરુણે વિપ્રલમ્ભે તચ્છાન્તે ચાતિશયાન્વિતમ્" ઇતિ પ્રાચાં સૂત્રમ્ અનુકૂલમ્। તસ્યોત્તરસૂત્રગતસ્ય ક્રમેણેતિ પદસ્યાપકર્ષાનપકર્ષાભ્યાં વ્યાખ્યાદ્વયસ્ય સંભવાત્। મધ્યસ્થે તુ મતે કરુણશાન્તાભ્યાં વિપ્રલમ્ભસ્ય માધુર્યાતિશયે યદિ સહૃદયાનામ્ અનુભવો ઽસ્તિ સાક્ષી તદા સ પ્રમાણમ્।
વીરબીભત્સરૌદ્રેષ્વ્ ઓજસો યથોત્તરમ્ અતિશયઃ, ઉત્તરોત્તરમ્ અતિશયિતાયાશ્ ચિત્તદીપ્તેર્ જનનાત્। અદ્ભુતહાસ્યભયાનકાનાં ગુણદ્વયયોગિત્વં કેચિદ્ ઇચ્છન્તિ। અપરે તુ પ્રસાદમાત્રમ્। પ્રસાદસ્ તુ સર્વેષુ રસેષુ સર્વાસુ રચનાસુ ચ સાધારણઃ।
ગુણાનાં ચૈષાં દ્રુતિદીપ્તિવિકાસાખ્યાસ્ તિસ્રશ્ ચિત્તવૃત્તયઃ ક્રમેણ પ્રયોજ્યાઃ। તત્તદ્ગુણવિશિષ્ટરસચર્વણાજન્યા ઇતિ યાવત્। એવમ્ એતેષુ ગુણેષુ રસમાત્રધર્મેષુ
વ્યવસિતેષુ મધુરા રચના, ઓજસ્વી બન્ધ ઇત્ય્ આદયો વ્યવહારા આકારો ઽસ્ય શૂર ઇત્ય્ આદિવ્યવહારવદ્ ઔપચારિકા ઇતિ મમ્મટભટ્ટાદયઃ।
યે ઽમી માધુર્યૌજઃ પ્રસાદારસમાત્રધર્મતયોક્તાસ્ તેષાં રસધર્મત્વે કિં માનમ્? પ્રત્યક્ષમ્ એવેતિ ચેત્, ન। દાહાદેઃ કાર્યાદ્ અનલગતસ્યોષ્ણસ્પર્શસ્ય યથા ભિન્નતયાનુભવસ્ તથા દ્રુત્યાદિચિત્તવૃત્તિભ્યો રસકાર્યેભ્યો ઽન્યેષાં રસગતગુણાનામ્ અનનુભવાત્। તાદૃશગુણવિશિષ્ટરસાનાં દ્રુત્યાદિકારણત્વાત્ કારણતાવચ્છેદકતયા ગુણાનામ્ અનુમાનમ્ ઇતિ ચેત્, પ્રાતિસ્વિકરૂપેણૈવ રસાનાં કારણતોપપત્તૌ ગુણકલ્પને ગૌરવાત્। શૃઙ્ગારકરુણશાન્તાનાં માધુર્યવત્ત્વેન દ્રુતિકારણત્વં, પ્રાતિસ્વિકરૂપેણ કારણત્વકલ્પનાપેક્ષયા લઘુભૂતમ્ ઇતિ તુ ન વાચ્યમ્। પરેણ
મધુરતરાદિગુણાનાં પૃથગ્ દ્રુતતરત્વાદિ કાર્યતારતમ્યપ્રયોજકતયાભ્યુપગમેન માધુર્યવત્ત્વેન કારણતાયા ગડુભૂતત્વાત્। ઇત્થં ચ પ્રાતિસ્વિકરૂપેણૈવ કારણત્વે લાઘવમ્।
કિં ચાત્મનો નિર્ગુણતયાત્મરૂપરસગુણત્વં માધુર્યાદીનામ્ અનુપપન્નમ્। એવં તદુપાધિરત્યાદિગુણત્વમ્ અપિ, માનાભાવાત્, પરરીત્યા ગુણે ગુણાન્તરસ્યાનૌચિત્યાચ્ ચ। અથ શૃઙ્ગારો મધુર ઇત્ય્ આદિવ્યવહારઃ કથમ્ ઇતિ ચેત્, એવં તર્હિ દ્રુત્યાદિચિત્તવૃત્તિપ્રયોજકત્વમ્, પ્રયોજકતાસંબન્ધેન દ્રુત્યાદિકમ્ એવ વા માધુર્યાદિકમ્ અસ્તુ। વ્યવહારસ્ તુ વાજિગન્ધોષ્ણેતિવ્યવહારવદ્ અક્ષતઃ।
પ્રયોજકત્વં ચાદૃષ્ટાદિવિલક્ષણં શબ્દાર્થરસરચનાગતમ્ એવ ગ્રાહ્યમ્। અતો ન વ્યવહારાતિપ્રસક્તિઃ। તથા ચ શબ્દાર્થયોર્ અપિ માધુર્યાદેર્ ઈદૃશસ્ય સત્ત્વાદ્ ઉપચારો નૈવ કલ્પ્ય ઇતિ તુ માદૃશાઃ।
જરત્તરાસ્ તુ--
શ્લેષઃ પ્રસાદઃ સમતા માધુર્યં સુકુમારતા।
અર્થવ્યક્તિર્ ઉદારત્વમ્ ઓજઃકાન્તિસમાધયઃ॥"
ઇતિ દશા શબ્દગુણાન્, દશૈવ ચાર્થગુણાન્ આમનન્તિ। નામાનિ પુનસ્ તાન્ય્ એવ, લક્ષણં તુ ભિન્નમ્।
તથા હિ--
શબ્દાનાં ભિન્નાનામ્ અપ્ય્ એકત્વપ્રતિભાનપ્રયોજકઃ સંહિતયૈકજાતીયવર્ણવિન્યાસવિશેષો ગાઢત્વાપરપર્યાયઃ શ્લેષઃ॥
યદાહુઃ- "શ્લિષ્ટમ્ અસ્પષ્ટશૈથિલ્યમ્" ઇતિ। યથા--"અનવરતવિદ્વદ્દ્રુમદ્રોહિદારિદ્ર્યમાદ્યદ્દ્વિપોદ્દામદર્પૌઘવિદ્રાવણપ્રૌઢપઞ્ચાનનઃ ઇતિ।
ગાઢત્વશૈથિલ્યાભ્યાં વ્યુત્ક્રમેણ મિશ્રણં બન્ધસ્ય પ્રસાદઃ॥
યથા--
"કિં બ્રૂમસ્ તવ વીરતાં વયમ્ અમી, યસ્મિન્ ધરાખણ્ડલ-

ક્રીડાકુણ્ડલિતભ્રુશોણનયને દોર્મણ્ડલં પશ્યસિ।
માણિક્યાવલિકાન્તિદન્તુરતરૈર્ ભૂષાસહસ્ત્રોત્સરૈર્
વિન્ધ્યારણ્યગુહાગૃહાવનિરુહાસ્ તત્કાલમ્ ઉલ્લાસિતાઃ॥"
અત્ર યસ્મિન્ન્ ઇત્યન્તં શૈથિલ્યમ્, ભ્રુશબ્દાન્તં ગાઢત્વમ્, પુનર્ નયનેત્યન્તં પ્રથમમ્ ઇત્યાદિ બોધ્યમ્।
ઉપક્રમાદ્ આસમાપ્તે રીત્યભેદઃ સમતા॥
યથા વક્ષ્યમાણમાધુર્યોદાહરણે। તત્ર હ્ય્ ઉપનાગરિકયૈવોપક્રમસંહારૌ।
સંયોગપરહ્રસ્વાતિરિક્તવર્ણઘટિતત્વે સતિ પૃથક્પદત્વં માધુર્યમ્॥
યથા--
"નિતરાં પરુષા સરોજમાલા ન મૃણાલાનિ વિચારપેશલાનિ।
યદિ કોમલતા તવાઙ્ગકાનામ્ અથ કા નામ કથાપિ પલ્લવાનામ્॥"
અપરુષવર્ણઘટિતત્વં સુકુમારતા॥
યથા--
સ્વેદામ્બુસાન્દ્રકણશાલિકપોલપાલિદોલાયિતશ્રવણકુણ્ડલવન્દનીયા।
આનન્દમ્ અઙ્કુરયતિ સ્મરણેન કાપિ રમ્યા દશા મનસિ મે મદિરેક્ષણાયાઃ॥"
અત્ર પૂર્વાર્ધે। ઉત્તરાર્ધે તુ માધુર્યમ્ અપિ।
ઝગિતિ પ્રતીયમાનાર્થાન્વયકત્વમ્ અર્થવ્યક્તિઃ॥
યથા "નિતરામ્" ઇત્યાદૌ।
કઠિનવર્ણઘટનારૂપવિકટત્વલક્ષણોદારતા॥
યથા--
"પ્રમોદભરતુન્દિલપ્રમથદત્તતાલાવલી-
વિનોદિનિ વિનાયકે ડમરુડિણ્ડિમધ્વાનિનિ।
લલાટતટવિસ્ફુટન્નવકૃપીટયોનિચ્છટો
હઠોદ્ધતજટોદ્ભટો ગતપટો નટો નૃત્યતિ॥"
"પદાનાં નૃત્યત્પ્રાયત્વં વિકટતા" ઇતિ કાવ્યપ્રકાશટીકાકારા વ્યાચક્ષતે। ઉદાહરન્તિ ચ "સ્વચરણવિનિવિષ્ટૈર્ નૂપુરૈર્ નર્તકીનાં ઝટિતિ રણિતમ્ આસીત્" ઇત્યાદિ। તત્ર તેષામ્ એતાદૃશીં વિકટત્વલક્ષણામ્ ઉદારતામ્ ઓજસ્ય્
અન્તર્ભાવયન્ કાવ્યપ્રકાશકારઃ કથમ્ અનુકૂલ ઇતિ ત એવ જાનન્તિ। ન હ્ય્ અત્રૌજસો વૈપુલ્યેન પ્રતિભાનમ્ અસ્તિ।
"વિનિવિષ્ટૈર્ નૂપુરૈર્ નર્ત-" ઇત્ય્ અત્ર સન્નપ્ય્ ઓજસો લવો ન ચમત્કારી। નાપિ તત્ર નૃત્યત્પ્રાયત્વં વર્ણાનામ્ અનુભવન્તિ સહૃદયાઃ। અંશાન્તરે તુ માધુર્યમ્ એવ।
સંયોગપરહ્રસ્વપ્રાચુર્યરૂપં ગાઢત્વમ્ ઓજઃ॥
યથા--
"સાહંકારસુરાસુરાવલિકરાકૃષ્ટભ્રમન્મન્દર-
ક્ષુભ્યત્ક્ષીરધિવલ્ગુવીચિવલયશ્રીગર્વસર્વંકષાઃ।
તૃષ્ણાતામ્યદમન્દતાપસકુલૈઃ સાનન્દમ્ આલોકિતા
ભૂમીભૂષણ ભૂષયન્તિ ભૂવનાભોગં ભવત્કીર્તયઃ॥"
યથા વા "અયં પતતુ નિર્દયમ્" ઇત્યાદિપ્રાગ્ ઉદાહૃતે।
અવિદગ્ધવૈદિકાદિપ્રયોગયોગ્યાનાં પદાનાં પરિહારેણ પ્રયુજ્યમાનેષુ પદેષુ લોકોત્તરશોભારૂપમ્ ઔજ્જ્વલ્યં કાન્તિઃ॥
યથા "નિતરામ્" ઇત્યાદિ પ્રાગ્ ઉદાહૃતે।
બાન્ધગાઢત્વશિથિલત્વયોઃ ક્રમેણાવસ્થાપનં સમાધિઃ॥
અનયોર્ એવ પ્રાચીનૈર્ આરોહાવરોહવ્યપદેશઃ કૃતઃ। ક્રમ એવ હિ તયોઃ પ્રસાદાદ્ અસ્ય ભેદકઃ। તત્ર હિ તયોર્ વ્યુત્ક્રમેણ વૃત્તેઃ।
યથા--
સ્વર્ગનિર્ગતનિરર્ગલગઙ્ગાતુઙ્ગુભઙ્ગુરતરઙ્ગસખાનામ્।
કેવલામૃતમુચાં વચનાનાં યસ્ય લાસ્યગૃહમ્ આસ્યસરોજમ્॥"

અત્રારોહઃ પ્રથમે ઽર્ધે। તૃતીયચરણે ત્વ્ અવરોહઃ। ગઙ્ગેત્ય્ આદૌ માધુર્યસ્ય વ્યઞ્જકેષુ વર્ણેષુ સત્સ્વ્ અપિ દીર્ઘસમાસાન્તઃપાતિતયાન તસ્ય પ્રરોહઃ। ઉત્તરાર્ધે તુ સો ઽપિ। એતે દશ શબ્દગુણાઃ।
એવં ક્રિયાપરમ્પરયા વિદગ્ધચેષ્ટિતસ્ય તદસ્ફુટત્વસ્ય તદુપપાદકયુક્તેશ્ ચ સામાનાધિકરણ્યરૂપઃ સંસર્ગઃ શ્લેષઃ॥
યાવદ્ અર્થકપદત્વરૂપમ્ અર્થવૈમલ્યં પ્રસાદઃ॥
યથા-- "કમલાનુકારિ વદનં કિલ તસ્યાઃ" ઇત્યાદિ। પ્રત્યુદાહરણં તુ "કમલકાન્ત્યનુકારિ વક્ત્રમ્" ઇત્યાદિ ।
પ્રક્રમાભઙ્ગેનાર્થઘટનાત્મકમ્ અવૈષમ્યં સમતા॥
યથા--
"હરિઃ પિતા હરિર્માતા હરિર્ભ્રાતા હરિઃ સુહૃત્।
હરિં સર્વત્ર પશ્યામિ હરેર્ અન્યન્ ન ભાતિ મે॥"
અત્ર વિષ્ણુર્ ભ્રાતેત્ય્ આદિનિર્માણે પ્રક્રમભઙ્ગાત્મકં વૈષમ્યમ્।
એકસ્યા એવોક્તેર્ ભઙ્ગ્યન્તરેણ પુનઃ કથનાત્મકમ્ ઉક્તિવૈચિત્ર્યં માધુર્યમ્॥
યથા--
"વિધત્તાં નિઃશઙ્કં નિરવધિસમાધિં વિધિર્ અહો
સુખં શેષે શેતાં હરિર્ અવીરતં નૃત્યતુ હરઃ।
કૃતં પ્રાયશ્ચિત્તૈર્ અલમ્ અથ તપોદાનયજનૈઃ
સવિત્રી કામાનાં યદિ જગતિ જાગર્તિ ભવતી॥"
અત્ર વિધ્યાદિભિર્ નાસ્તિ કિમ્ અપિ પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ એષો ઽર્થઃ સમાધિવિધાનાદિપ્રેરણારૂપેણોક્તિવૈચિત્ર્યેણાભિહિતઃ। અન્યથાનવીકૃતત્વાપત્તેઃ।
અકાણ્ડે શોકદાયિત્વાભાવરૂપમ્ અપારુષ્યં સુકુમારતા॥
યથા-- "ત્વરયા યાતિ પાન્થો ઽયં પ્રિયાવિરહકાતરઃ"।
"પ્રિયામરણકાતરઃ" ઇત્ય્ અત્ર તુ શોકદાયિનો મરણશબ્દસ્ય સત્ત્વાત્ પારુષ્યમ્। ઇદં ચાશ્લીલતાદોષવ્યાપ્યમ્।
વસ્તુનો વર્ણનીયસ્યાસાધારણક્રિયારૂપયોર્ વર્ણનમ્ અર્થવ્યક્તિઃ॥
યથા--
ગુરુમધ્યે કમલાક્ષી કમલાક્ષેણ પ્રહર્તુકામં મામ્।
રદયન્ત્રિતરસનાગ્રં તરલિતનયનં નિવારયાંચક્રે॥"
અયમ્ એવેદાનીંતનૈઃસ્વભાવોક્ત્યલંકાર ઇતિ વ્યપદિશ્યતે।
"ચુમ્બનં દેહિ મે ભાર્યે કામચાણ્ડાલતૃપ્તયે" ઇત્ય્ આદિગ્રામ્યાર્થપરિહાર ઉદારતા॥
એકસ્ય પદાર્થસ્ય બહુભિઃ પદૈર્ અભિધાનં, બહૂનાં ચૈકેન, તથૈકસ્ય વાક્યાર્થસ્ય બહુભિર્ વાક્યૈઃ, બહુવાક્યાર્થસ્યૈકવાક્યેનાભિધાનં, વિશેષણાનાં સાભિપ્રાયત્વં ચેતિ પઞ્ચવિધમ્ ઓજઃ॥
યદ્ આહુઃ--
પદાર્થે વાક્યરચના વાક્યાર્થે ચ પદાભિધા।
પ્રૌઢિર્ વ્યાસસમાસૌ ચ સાભિપ્રાયત્વમ્ અસ્ય ચ॥ ઇતિ।
પૂર્વાર્ધપ્રતિપાદ્યં દ્વયં વ્યાસસમાસૌ ચેતિ ચતુષ્પ્રકારા પ્રૌઢિઃ, સાભિપ્રાયત્વં ચેતિ પઞ્ચપ્રકારમ્ ઓજ ઇત્ય્ અર્થઃ। પ્રૌઢિઃ પ્રતિપાદનવૈચિત્ર્યમ્।
યથા--
"સરસિજવનબન્ધુશ્રીસમારમ્ભકાલે
રજનિરમણરાજ્યે નાશમ્ આશુ પ્રયાતિ।
પરમપુરુષવક્ત્રાદ્ ઉદ્ગતાનાં નરાણાં
મધુમધુરગિરાં ચ પ્રાદુરાસીદ્ વિનોદઃ॥"
અત્રોષસીત્ય્ એકપદાર્થસ્યાભિધાનાય પ્રથમચરણઃ। ઇત્ય્ આદ્યગ્રે ઽપિ બોધ્યમ્।
"ખણ્ડિતાનેત્રકઞ્જાલિમઞ્જુરઞ્જનપણ્ડિતાઃ।
મણ્ડિતાખિલદિક્પ્રાન્તાશ્ ચણ્ડાંશોર્ ભાન્તિ ભાનવઃ॥"
અત્ર "યસ્યાઃ પરાઙ્ગનાગેહાત્ પતિઃ પ્રાતર્ગૃહે ઽઞ્ચતિ" ઇતિ વાક્યાર્થે ખણ્ડિતાપદાભિધાનમ્।
"અયાચિતઃ સુખં દત્તે યાચિતશ્ ચ ન યચ્છતિ।

સર્વસ્વં ચાપિ હરતે વિધિર્ ઉચ્છૃઙ્ખલો નૃણામ્॥"
અત્ર દૈવાધીનં સર્વમ્ ઇત્ય્ એકસ્મિન્ વાક્યાર્થે નાનાવાક્યરચનાત્મકો વ્યાસપદવાચ્યો વિસ્તરઃ।
"તપસ્યતો મુનેર્ વક્ત્રાદ્ વેદાર્થમ્ અધિગત્ય સઃ।
વાસુદેવનિવિષ્ટાત્મા
વિવેશ પરમ્ પદમ્॥"
અત્ર "મુનિસ્ તપસ્યતિ", "તદ્વક્ત્રાત્ સ વેદાર્થમ્ અધિગતવાન્", "તદનન્તરં વાસુદેવે પરબ્રહ્મણિ મનઃ પ્રાવેશયત્", "તતશ્ ચ મુક્તો ઽભૂદ્" ઇતિ વાક્યાર્થકલાપઃ શતૃ-ક્ત્વા-બહુવ્રીહિભિસ્ તિઙન્તેન ચાનુવાદ્યવિધેયભાવેનૈકવાક્યાર્થીકૃતઃ। સાભિપ્રાયત્વં ચપ્રકૃતાર્થપોષકતા।
યથા--
"ગણિકાજામિલમુખ્યાનવતા ભવતા બતાહમ્ અપિ।
સીદન્ભવમરુગર્તે કરુણામૂર્તે ન સર્વથોપેક્ષ્યઃ॥"
અત્રોપેક્ષાભાવે કરુણામૂર્તિત્વં પોષકમ્। પાપિષ્ઠવાત્ કરુણાયા અભાવે પ્રકૃતે ઽસ્યાઃ સંપાદનાય ગણિકેત્ય્ આદિ સીદન્ન્ ઇતિ ચ।
દીપ્તરસત્વં કાન્તિઃ॥
તચ્ ચ સ્ફુટપ્રતીયમાનરસત્વમ્। ઉદાહરણં ચ વર્ણિતમ્ એવ રસપ્રકરણે, વર્ણયિષ્યતે ચ।
અવર્ણિતપૂર્વો ઽયમ્ અર્થઃ પૂર્વવર્ણિતચ્છાયો વેતિ કવેર્ આલોચનં સમાધિઃ॥
જ્ઞાનસ્ય વિષયતાસંબન્ધેનાર્થનિષ્ઠત્વાદ્ અર્થગુણતા।
આદ્યો યથા-- "તનયમૈનાકગવેષણ" ઇત્યાદૌ, દ્વિતીયસ્ તુ પ્રાયશઃ સર્વત્રૈવેત્ય્ આહુઃ। અપરે ત્વ્ એષુ ગુણેષુ કતિપયાન્ પ્રાગુક્તૈસ્ ત્રિભિર્ ગુણૈર્ વક્ષ્યમાણદોષાભાવાલંકારૈશ્ ચ ગતાર્થયન્તઃ કાંશ્ચિદ્ વૈચિત્ર્યમાત્રરૂપતયા, ક્વચિદ્ દોષતયા ચ મન્યમાના ન તાવતઃ સ્વીકુર્વન્તિ। તથા હિ-- શ્લેષોદારતાપ્રસાદસમાધીનામ્ ઓજોવ્યઞ્જકઘટનાયામ્ અન્તર્ભાવઃ। ન ચ શ્લેષોદારતયોઃ સર્વાંશે ગાઢબન્ધાત્મનોર્ ઓજોવ્યઞ્જકઘટનાન્તર્ભાવો ઽસ્તુ નામ, પ્રસાદસમાધ્યોસ્ તુ
ગાઢશિથિલાત્મનોર્ અંશેનૌજોવ્યઞ્જકાન્તર્ભાવે ઽપ્ય્ અંશાન્તરેણ કુત્રાન્તર્ભાવ ઇતિ વાચ્યમ્। માધુર્યાભિવ્યઞ્જકે પ્રસાદાભિવ્યઞ્જકે વેતિ સુવચત્વાત્। માધુર્યં તુ પરેષામ્ અસ્મદભ્યુપગતમાધુર્યવ્યઞ્જકમ્ એવ। એવં ચ સર્વત્ર વ્યઞ્જકે વ્યઙ્ગ્યશબ્દપ્રયોગો ભાક્તઃ। સમતા તુ સર્વત્રાનુચિતૈવ। પ્રતિપાદ્યોદ્ભટત્વાનુદ્ભટત્વાભ્યામેકસ્મિન્ન્ એવ પદ્યે માર્ગભેદસ્યેષ્ટત્વાત્।
યથા--
"નિર્માણે યદિ માર્મિકો ઽસિ નિતરામ્ અત્યન્તપાકદ્રવન્-મૃદ્વીકામધુમાધુરીમદપરીહારોદ્ધુરાણાં ગિરામ્।
કાવ્યં તર્હિ સખે સુખેન કથય ત્વં સંમુખે માદૃશાં
નો ચેદ્ દુષ્કૃતમ્ આત્મના કૃતમ્ ઇવ સ્વાન્તાદ્ બહિર્ મા કૃથાઃ॥"
અત્ર પૂર્વાર્ધે તૃતીયચરણે ચ લોકોત્તરનિર્માણપ્રતિપાદકે યો માર્ગો ન સ ચતુર્થચરણે કદર્યકાવ્યપ્રતિપાદક ઇતિ વૈષમ્યમ્ એવ ગુણઃ। ગ્રામ્યત્વકષ્ટત્વયોસ્ ત્યાગાત્ કાન્તિસૌકુમાર્યયોર્ ગતાર્થતા। પ્રસાદેન ચાર્થવ્યક્તેર્ ઇતિ।
અર્થગુણેષ્વ્ અપિ-- શ્લેષઃ ઓજસ આદ્યાશ્ ચત્વારો ભેદાશ્ ચ ઉક્તિવૈચિત્ર્યમાત્રરૂપા ઇતિ ન ગુણાન્તર્ભાવમ્ અર્હન્તિ। અન્યથા પ્રતિશ્લોકમ્ અર્થવૈચિત્ર્યવૈલક્ષણ્યાદ્ ગુણભેદાપત્તેઃ। અનધિકપદત્વાત્મા પ્રસાદઃ, ઉક્તિવૈચિત્ર્યવપુર્ માધુર્યમ્, અપારુષ્યશરીરં સૌકુમાર્યમ્, અગ્રામ્યરૂપોદારતા, વૈષમ્યાભાવલક્ષણા સમતા, સાભિપ્રાયત્વાત્મકઃ પઞ્ચમ ઓજસઃ પ્રકારઃ, સ્વભાવસ્ફુટત્વાત્મિકાર્થવ્યક્તિઃ, સ્ફુટરસત્વરૂપા કાન્તિશ્ ચ, અધિકપદત્વાનવીકૃતત્વામઙ્ગલરૂપાશ્લીલત્વગ્રામ્ય-ભગ્નપ્રક્રમાપુષ્ટાર્થરૂપાણાં દોષાણાં નિરાકરણેન સ્વભાવોક્ત્યલંકારસ્ય રસધ્વનિરસવદલંકારયોશ્ ચ સ્વીકરણેન ચ ગતાર્થાનિ। સમાધિસ્ તુ કવિગતઃ કાવ્યસ્ય કારણં ન તુ ગુણઃ, પ્રતિભાયા અપિ કાવ્યગુણત્વાપત્તેઃ। અતસ્ ત્રય એવ ગુણા ઇતિ મમ્મટભટ્ટાદયઃ।
તત્ર ટવર્ગવર્જિતાનાં વર્ગાણાં પ્રથમતૃતીયૈઃ શર્ભિર્ અન્તસ્થૈશ્ ચ ઘટિતા, નૈકટ્યેન પ્રયુક્તૈર્ અનુસ્વારપરસવર્ણાઇઃ શુદ્ધાનુનાસિકૈશ્ ચ શોભિતા, વક્ષ્યમાણૈઃ સામાન્યતો વિશેષતશ્ ચ નિષિદ્ધૈઃ સંયોગાદ્યૈર્ અચુમ્બિતા, અવૃત્તિર્ મુદુવૃત્તિર્વા રચનાનુપૂર્વ્યાત્મિકા માધુર્યસ્ય વ્યઞ્જિકા। દ્વિતીયચતુર્થાસ્ તુ વર્ગ્યા ગુણસ્યાસ્ય નાનુકૂલાઃ, નાપિ પ્રતિકૂલાઃ, દૂરતયા સંનિવેશિતાશ્ ચેત્। નૈકટ્યેન તુ પ્રતિકૂલા અપિ ભવન્તિ, યદિ તદાયત્તો નાનુપ્રાસઃ। અન્યે તુ વર્ગસ્થાનાં પઞ્ચાનામ્ અપ્ય્ અવિશેષેણ માધુર્યવ્યઞ્જકતામ્ આહુઃ।
ઉદાહરણમ્--
તાં તમાલતરુકાન્તિલઙ્ઘિનીં કિંકરીકૃતનવામ્બુદત્વિષમ્
સ્વાન્ત મે કલય શાન્તયે ચિરં નૈચિકીનયનચુમ્બિતાં શ્રિયમ્॥"
યથા વા--
"સ્વેદામ્બુસાન્દ્રકણશાલિકપોલપાલિર્ અન્તઃસ્મિતાલસવિલોકનવન્દનીયા।
આનન્દમ્ અઙ્કુરયતિ સ્મરણેન કાપિ રમ્યા દશા મનસિ મે મદિરેક્ષણાયાઃ॥"
પ્રથમે પદ્યે ઽતિશયોક્ત્યલંકૃતસ્ય ભગવદ્ધ્યાનૌત્સુક્યસ્ય ભગવદ્વિષયકરતેર્ વા ધ્વન્યમાનાયાઃ શાન્ત એવ પર્યવસાનાત્ તદ્ગતમાધુર્યસ્યાભિવ્યઞ્જિકા રચનેયમ્। દ્વિતીયે તુ સ્મૃત્યુપષ્ટબ્ધશૃઙ્ગારગતસ્ય। નૈકટ્યેન દ્વિતીયચતુર્થવર્ગવર્ણટવર્ગજિહ્વામૂલીયોપધ્માનીયવિસર્ગસકારબહુલૈર્ વર્ણાઇર્ ઘટિતો ઝય્રેફાન્યતરઘટિતસંયોગપરહ્રસ્વૈશ્ ચ નૈકટ્યેન પ્રયુક્તૈર્ આલિઙ્ગિતો દીર્ઘવૃત્ત્યાત્મા ગુમ્ફ ઓજસઃ। અસ્મિન્ પતિતાઃ પ્રથમતૃતીયવર્ગ્યા ગુણસ્યાસ્ય નાનુકૂલા નાપિ પ્રતિકૂલાઃ સંયોગાઘટકાશ્ ચેત્।
તદ્ઘટકાસ્ ત્વ્ અનુકૂલા એવ। એવમ્ અનુસ્વારપરસવર્ણા અપિ। યથા-- "અયં પતતુ નિર્દયં દલિતદૃપ્ત-" ઇત્ય્ આદૌ પ્રાગુદાહૃતે। શ્રુતમાત્રા વાક્યાર્થમ્ કરતલબદરમ્ ઇવ નિવેદયન્તી ઘટના પ્રસાદસ્ય। અયં ચ સર્વસાધારણો ગુણઃ। ઉદાહરણાન્ય્ અત્ર પ્રાયશો મદીયાનિ સર્વાણ્ય્ એવ પદ્યાનિ। તથાપિ યથા--
"ચિન્તામીલિતમાનસો મનસિજઃ સખ્યો વિહીનપ્રભાઃ
પ્રાણેશઃ પ્રણયાકુલઃ પુનર્ અસાવ્ આસ્તાં સમસ્તા કથા।
એતત્ ત્વાં વિનિવેદયામિ મમ ચેદુક્તિં હિતાં મન્યસે
મુગ્ધે મા કુરુ માનમ્ આનનમ્ ઇદં રાકાપતિર્ જેષ્યતિ॥"
અત્ર સર્વાવચ્છેદેન પ્રસાદાભિવ્યઞ્જકત્વમ્ અંશભેદેન તુ માધુર્યૌજોભિવ્યઞ્જકત્વમ્ અપિ, મનસિજાન્તસ્ય મા કુર્વ્ આદેશ્ ચ માધુર્યાભિવ્યક્તિહેતુત્વાત્। સખ્ય ઇત્યાદેર્ ઓજોગમકત્વાત્। નન્વ્ અત્ર શૃઙ્ગારાશ્રયસ્ય માધુર્યસ્યાભિવ્યક્તયે તદનુકૂલાસ્ તુ નામ રચના, ઓજસસ્ તુ કઃ પ્રસઙ્ગો યદ્ અર્થં તદનુકૂલવર્ણવિન્યાસ ઇતિ ચેત્।
નાયિકામાનોપશાન્તયે કૃતાનેકયત્નાયાસ્ તદીયં હિતમ્ ઉપદિશન્ત્યાઃ સખ્યાઃ સક્રોધત્વસ્ય વ્યઞ્જનીયતયા તથાવિન્યાસસ્ય સાફલ્યાત્। કિં બહુના રસસ્યૌજસ્વિનો ઽમર્ષાદેર્ ભાવસ્ય ચાવિવક્ષાયામ્ અપિ વક્તરિ ક્રુદ્ધતયા પ્રસિદ્ધે વાચ્યે વા ક્રૂરતરે આખ્યાયિકાદૌ પ્રબન્ધે વા, પરુષવર્ણઘટનેષ્યતે। યથા વા--
વાચા નિર્મલયા સુધામધુરયા યાં નાથ શિક્ષામદાસ્
તાં સ્વપ્ને ઽપિ ન સંસ્પૃશામ્ય્ અહમ્ અહંભાવાવૃતો નિસ્ત્રપઃ।
ઇત્ય્ આગઃશતશાલિનં પુનર્ અપિ સ્વીયેષુ માં બિભ્રતસ્

ત્વત્તો નાસ્તિ દયાનિધિર્ યદુપતે મત્તો ન મત્તઃ પરઃ॥"
અત્ર ગુણાન્તરાસમાનાધિકરણઃ પ્રસાદઃ। ઇદાનીં
તત્તદ્ગુણવ્યઞ્જનક્ષમાયા નિર્મિતેઃ પરિચયાય સામાન્યતો વિશેષતશ્ ચ વર્જનીયં કિંચિન્ નિરૂપ્યતે-- વર્ણાનાં સ્વાનન્તર્યં સકૃદેકપદગતત્વે કિંચિદ્ અશ્રવ્યમ્। યથા-- "કકુભસુરભિઃ, વિતતગાત્રઃ, પલલમ્ ઇવાભાતિ" ઇત્ય્ આદૌ। અસકૃચ્ ચેદ્ અધિકમ્॥ યથા-- "વિતતતરસ્તરુર્ એષ ભાતિ ભૂમૌ"। એવં ભિન્નપદગતત્વે ઽપિ। યથા-- "શુક કરોષિ કથં વિજને રુચિમ્" ઇત્ય્ આદૌ। અસકૃદ્ભિન્નપદગતત્વે તતો ઽપ્ય્ અધિકમ્। યથા-- "પિક કકુભો મુખરીકુરુ પ્રકામમ્"। એવં સ્વસમાનવર્ગ્યાનન્તર્યં સકૃદ્ એકપદગતત્વે કિંચિદ્ અશ્રવ્યમ્। યથા-- "વિતથસ્ તે મનોરથઃ"। અસકૃચ્ ચેદ્ અધિકમ્। યથા-- "વિતથતરં વચનં તવ પ્રતીમઃ"। એવં ભિન્નપદગતત્વે। યથા-- "અથ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા" ઇત્ય્ આદૌ। અસકૃદ્ ભિન્નપદગતત્વે તુ તતો ઽપ્ય્ અધિકમ્। "અથ તથા કુરુ યેન સુખં લભે"। એતચ્ ચ વર્ગાણાં પ્રથમદ્વિતીયયોસ્ તૃતીયચતુર્થયોર્ આનન્તર્યમ્। પ્રથમતૃતીયયોર્ દ્વિતીયતૃતીયયોર્ વાનન્તર્યં તુ તથા નાશ્રાવ્યમ્। કિં ત્વ્ ઈષત્, નિર્માણમાર્મિકૈકવેદ્યમ્। એતદ્ અપ્ય્ અસકૃચ્ ચેત્ તતો ઽધિકત્વાત્ સાધારણૈર્ અપિ વેદ્યમ્। યથા-- "ખગ કલાનિધિર્ એષ વિજૃમ્ભતે"। "ઇતિ વદતિ દિવાનિશં સ ધન્યઃ"। પઞ્ચમાનાં મધુરત્વેન સ્વવર્ગ્યાનન્તર્યં ન તથા। યથા-- "તનુતે તનુતાં તનૌ"। સ્વાનન્તર્યં ત્વ્ અશ્રવ્યમ્ એવ। યથા-- "મમ મહતી મનસિ વ્યથાવિરાસીત્"। એતાનિ ચાશ્રવ્યત્વાનિ ગુરુવ્યવાયેનાપોદ્યન્તે। "સંજાયતાં કથંકારં કાકે કેકાકલસ્વનઃ"।
યથા વા--
"યથા યથા તામરસાયતેક્ષણા મયા સરાગં નિતરાં નિષેવિતા।
તથા તથા તત્ત્વકથેવ સર્વતો વિકૃષ્ય મામ્ એકરસં ચકાર સા॥"
ઇદં તુ દીર્ઘવ્યવાયે। સંયોગપરવ્યવાયે તુ--
સદા જયાનુષઙ્ગાણામ્ અઙ્ગાનાં સંગરસ્થલમ્।
રઙ્ગાઙ્ગાણમ્ ઇવાભાતિ તત્તત્તુરગતાણ્ડવૈઃ॥
ઇદં તુ બોધ્યમ્-- ગુરુર્ યયોર્ વ્યવધાયકસ્ તયોર્ એવ વર્ણયોર્ આનન્તર્યકૃતમ્ અશ્રવ્યત્વમ્ અપવદતિ। તેનાત્ર થકારતકારાનન્તર્યકૃતદોષાપવાદે ઽપિ
તકારથકારાનન્તર્યકૃતમ્ અશ્રવ્યત્વમ્ અનપોદિતમ્ એવ। એવં ત્ર્યાદીનાં સંયોગો ઽપિ પ્રાયેણાશ્રવ્યઃ। "રાષ્ટ્રે તવોષ્ટ્ર્યઃ પરિતશ્ ચરન્તિ" ઇત્ય્ એવમાદયઃ શૃઉતિકાટવભેદા અન્યે ઽપ્ય્ અનુભવાનુસારેણ બોધ્યાઃ। અથ દીર્ઘાનન્તર્યં સંયોગસ્ય ભિન્નપદગતસ્ય સકૃદ્ અપ્ય્ અશ્રવ્યમ્, અસકૃત્ તુ સુતરામ્।
"હરિણીપ્રેક્ષણા યત્ર ગૃહિણી ન વિલોક્યતે।
સેવિતં સર્વસંપદ્ભિર્ અપિ તદ્ભવનં વનમ્॥"
એકપદગતસ્ય તુ તથા નાશ્રવ્યત્વમ્। યથા-- "જાગ્રતા વિચિતઃ પન્થાઃ શાત્રવાણાં વૃથોદ્યમઃ"। પરસવર્ણકૃતસ્ય તુ સંયોગસ્ય સર્વથા દીર્ઘાદ્
ભિન્નપદગતત્વાભાવાન્ મધુરત્વાચ્ ચાનન્તર્યં ન મનાગ્ અપ્ય્ અશ્રવ્યમ્। યથા-- "તાંતમાલતરુકાન્તિ-" ઇત્ય્ આદિપદ્યે। અત્ર તામ્ ઇત્ય્ અત્ર નીમ્ ઇત્ય્ અત્ર ચ પરસવર્ણસ્ય પૂર્વપદભક્તતયા ન સંયોગો ભિન્નપદગતઃ। પ્રત્યેકં સંયોગસંજ્ઞેતિ પક્ષે ઽપિ ભિન્નપદગતઃ સંયોગો ન દીર્ઘાદ્ અવ્યવહિતપરઃ। નવામ્બુદેત્ય્ અત્ર ત્વ્ એકાદેશસ્ય પદદ્વયભક્તતયા દીર્ઘાદ્ ભિન્નપદગતત્વે સત્ય્ અવ્યવહિતોત્તરત્વં યદ્ય્ અપિ પરસવર્ણકૃતસંયોગસ્ય ભવતિ તથાપ્ય્ અત્ર ભિન્નપદગતત્વમ્ એકપદગતભિન્નત્વં વિવક્ષિતમ્ ઇત્ય્ અદોષઃ। અસકૃત્ તુ સુતરામ્। યથા-- "એષાં પ્રિયા મે ક્વ ગતા ત્રપાકુલા"। ઇદં ચાશ્રવ્યત્વં કાવ્યસ્ય પઙ્ગુત્વમ્ ઇવ પ્રતીયતે।
અથ સ્વેચ્છયા સંધ્યકરણં સકૃદ્ અપ્ય્ અશ્રવ્યમ્। યથા-- "રમ્યાણિ ઇન્દુમુખિ તે કિલકિઞ્ચિતાનિ। પ્રગૃહ્યતાપ્રયુક્તં ત્વ્ અસકૃદ્ એવ। અહો અમી ઇન્દુમુખીવિલાસાઃ"। એવમ્ એવ ચ ય-વ-લોપપ્રયુક્તમ્ "અપર ઇષવએતે કામિનીનાં દૃગન્તાઃ"।
કથં તર્હિ--
"ભુજગાહિતપ્રકૃતયો ગારુડમન્ત્રા ઇવાવનીરમણ।
તારા ઇવ તુરગા ઇવ સુખલીના મન્ત્રિણો ભવતઃ॥"
ઇતિ ભવદીયં કાવ્યમ્ ઇતિ ચેદ્ અકૃત્વૈવ યલોપં
પાઠાન્ ન દોષઃ।
એવં રોરુત્વસ્ય હલિ લોપસ્ય યણ્ગુણવૃદ્ધિસવર્ણદીર્ઘપૂર્વરૂપાદીનાં નૈકટ્યેન બાહુલ્યમ્ અશ્રવ્યતાહેતુઃ। એવમ્ ઇમે સર્વે ઽપ્ય્ અશ્રવ્યભેદાઃ કાવ્યસામાન્યે વર્જનીયાઃ।
અથ વિશેષતો વર્જનીયાઃ। તત્ર મધુરરસેષુ યે વિશેષતો વર્જનીયા અનુપદં વક્ષ્યન્તે ત એવૌજસ્વિષ્વ્ અનુકૂલાઃ, યે ચાનુકૂલતયોક્તાસ્ તે પ્રતિકૂલા ઇતિ સામાન્યતો નિર્ણયઃ। મધુરરસેષુ દીર્ઘસમાસં ઝય્ઘટિતસંયોગપરહ્રસ્વસ્ય વિસર્જનીયાદેશસકારજિહ્વામૂલીયોપધ્માનીયાનાં ટવર્ગઝયાં રેફહકારાન્યતરઘટિતસંયોગસ્ય હલાં લ-મ-ન-ભિન્નાનાં સ્વાત્મના સંયોગસ્ય ઝય્દ્વયઘટિતસંયોગસ્ય ચાસકૃત્પ્રયોગં નૈકટ્યેન વર્જયેત્। સવર્ણઝય્દ્વયઘટિતસંયોગસ્ય શર્ભિન્નમહાપ્રાણઘટિતસંયોગસ્ય સકૃદ્ અપીતિ સંક્ષેપઃ।
દીર્ઘસમાસો યથા--
"લોલાલકાવલિવલન્નયનારવિન્દ-લીલાવશંવદિતલોકવિલોચનાયાઃ।
સાયાહનિ પ્રણયિનો ભવનં વ્રજન્ત્યાશ્ ચેતો ન કસ્ય હરતે ગતિર્ અઙ્ગનાયાઃ॥"
ઝય્ઘટિતસંયોગપરહ્રસ્વાનાં પ્રાચુર્યં નૈકટ્યેન યથા--
"હીરસ્ફુરદ્રદનશુભ્રિમશોભિ કિં ચ સાન્દ્રામૃતં વદનમ્ એણવિલોચનાયાઃ।
વેધા વિધાય પુનર્ ઉક્તમ્ ઇવેન્દુબિમ્બં દૂરીકરોતિ ન કથં વિદુષાં વરેણ્યઃ॥"
અત્ર ભ્રિશબ્દપર્યન્તં શૃઙ્ગારાનનુગુણમ્। શિષ્ટં તુ રમણીયમ્। ઉત્તરાર્ધે કકારતકારરૂપઝય્દ્વયસંયોગસ્ય સત્ત્વે ઽપિ પ્રાચુર્યાભાવાન્ ન દોષઃ। યદિ તુ "દન્તાંશુકાન્તમ્ અરવિન્દરમાપહારિ
સાન્દ્રામૃતમ્, ઇત્ય્ આદિ ક્રિયતે તદા સર્વમ્ એવ રમણીયમ્।
વિસર્ગપ્રાચુર્યં યથા--
સાનુરાગાસ્ સાનુકમ્પાશ્ ચતુરાશ્ શીતલાઃ।
હરન્તિ હૃદયં હન્ત કાન્તાયાસ્ સ્વાન્તવૃત્તયઃ॥
અત્ર શકારદ્વયસંયોગાન્તં પૂર્વાર્ધં માધુર્યાનનુગુણમ્।
જિહ્વામૂલીપ્રાચુર્યં યથા--
"કલિતકુલિશઘાતાẖ કે ઽપિ ખેલન્તિ વાતાઃ કુશલમ્ ઇહ કથં વા જાયતાં જીવિતે મે।
અયમ્ અપિ બત ગુઞ્જન્નાલિ માકન્દમૌલૌ ચુલુકયતિ મદીયાં ચેતનાં ચઞ્ચરીકઃ॥"
અત્ર દ્વિતીયજિહ્વામૂલીયપર્યન્તમ્ અનનુગુણં માધુર્યસ્ય। યદિ ચ "કથય કથમ્ ઇવાશા જાયતાં જીવિતે મે મલયભુજગવાન્તા વાન્તિ વાતાઃ કૃતાન્તાઃ" ઇતિ વિધીયતે, તથા નાયં દોષઃ।
ઉપધ્માનીયપ્રાચુર્યં યથા--

"અલકાḫ ફણિશાવતુલ્યશીલા નયનાન્તાḫ પરિપુઙ્ખિતેષુ લીલાઃ।
ચપલોપમિતા ખલુ સ્વયં યા બત લોકે સુખસાધનં કથં સા॥"
અત્ર દ્વાવ્ ઉપધ્માનીયાવ્ એવ ન શાન્તાનુગુણૌ।
ટવર્ગઝયાં પ્રાચુર્યં યથા--
"વચને તવ યત્ર માધુરી સા હૃદિ પૂર્ણા કરુણા ચ કોમલે ઽભૂત્।
અધુના હરિણાક્ષિ હા કથં વા કટુતા તત્ર કઠોરતાવિરાસીત્॥"
અધુના સખિ તત્ર હા કથં વા ગતિર્ અન્યૈવ વિલોક્યતે ગુણાનામ્" ઇતિ ત્વ્ અનુગુણમ્।
રેફઘટિતસંયોગસ્યાસકૃત્ પ્રયોગો યથા--
તુલામ્ અનાલોક્ય નિજામ્ અખર્વં ગૌરાઙ્ગિ ગર્વં ન કદાપિ કુર્યાઃ।
લસન્તિ નાનાફલભારવત્યો લતાઃ કિયત્યો ગહનાન્તરેષુ॥
યદિ તુ "તુલામ્ અનાલોક્ય મહીતલે ઽસ્મિન્" ઇતિ નિર્મીયતે તથા સાધુ।
હલાં લ-મ-ન-ભિન્નાનાંસ્વાત્મના સંયોગસ્યાસકૃત્ પ્રયોગો યથા-- "વિગણય્ય મે નિકાય્યં તામ્ અનુયાતો ઽસિ નૈવ તન્ન્યાય્યમ્।" લ-મ-નાનાં સ્વાત્મના સંયોગસ્ તુ ન તથા પારુષ્યમ્ આવહતિ।યથા--
"ઇયમ્ ઉલ્લસિતા મુખસ્ય શોભા પરિફુલ્લં નયનામ્બુજદ્વયં તે।
જલદાલિમ્ અયં જગદ્વિતન્વન્ કલિતઃ ક્વાપિ કિમ્ આલિ નીલમેઘઃ॥"
ઝય્દ્વયઘટિતસંયોગસ્ય યથા--
"આ સાયં સલિલભરે સવિતારમ્ ઉપાસ્ય સાદરં તપસા।
અધુનાબ્જેન મનાક્ તવ માનિનિ તુલના મુખસ્યાપ્તા॥"
અત્ર દ્વિતીયાર્ધમ્ અરમ્યમ્। "સરસિજકુલેન સંપ્રતિ ભામિનિ તે મુખતુલાધિગતા" ઇતિ તુ સાધુ।
સવર્ણ ઝય્દ્વયઘટિતસંયોગસ્ય સકૃત્ પ્રયોગો યથા--
અયિ મન્દસ્મિતમધુરં વદનં તન્વઙ્ગિ યદિ મનાક્ કુરુષે।
અધુનૈવ કલય શમિતં રાકારમણસ્ય હન્ત સામ્રાજ્યમ્॥
નન્વ્ અત્ર
કકારદ્વયસંયોગસ્ય હલ્ઘટિતસ્વાત્મસંયોગત્વેનૈવ નિષેધાત્ ક-ખસંયોગસ્ય મહાપ્રાણસંયોગનિષેધવિષયત્વાત્ તૃતીયસંયોગસ્ય ચાસંભવાત્ સવર્ણઝય્દ્વયસંયોગનિષેધો નિરવકાશ ઇતિ ચેત્, ન। સકૃત્ પ્રયોગવિષયત્વેનાસ્ય પાર્થક્યાત્। આન્યથા "મનાક્ કુરુષે" ઇતિ નિર્દોષં સ્યાત્।
મહાપ્રાણઘટિતસંયોગો યથા--
"અયિ મૃગમદબિન્દું ચેદ્ભાલે બાલે સમાતનુષે।"
ઉત્તરાર્ધં તુ પ્રાચીનમ્ એવ।
એવં ત્વપ્રત્યયં, યઙન્તાનિ, યઙલુગન્તાન્ય્ અન્યાનિ ચ શાબ્દિકપ્રિયાણ્ય્ અપિ મધુરરસે ન પ્રયુઞ્જીત। એવં વ્યઙ્ગ્યચર્વણાતિરિક્તયોજનાવિશેષાપેક્ષાનાપાતતો ઽધિકચમત્કારિણો ઽનુપ્રાસનિચયાન્ યમકાદીંશ્ ચ સંભવતો ઽપિ કવિર્ ન નિબધ્નીયાત્। યતો હિ તે રસચર્વણાયામ્ અનન્તર્ભવન્તઃ સહૃદયહૃદયં સ્વાભિમુખં વિદધાના રસપરાઙ્મુખં વિદધીરન્।વિપ્રલમ્ભે તુ સુતરામ્। યતો મધુરતમત્વેનાસ્ય નિર્મલસિતાનિર્મિતપાનકરસસ્યેવ તનીયાન્ અપિ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ આવહન્ પદાર્થઃ સહૃદયહૃદયારુંતુદતયાન સર્વથૈવ સામાનાધિકરણ્યમ્ અર્હતિ।
યદ્ આહુઃ--
"ધ્વન્યાત્મભૂતે શૃઙ્ગારે યમકાદિનિબન્ધનમ્।
શક્તાવ્ અપિ પ્રમાદિત્વં વિપ્રલમ્ભે વિશેષતઃ॥"
યે તુ પુનર્ અક્લિષ્ટતયાનુન્નતસ્કન્ધતયા ચ ન પૃથગ્ ભાવનામ્ અપેક્ષન્તે, કિં તુ રસચર્વણાયામ્ એવ સુસુખં ગોચરીકર્તું શક્યાઃ, ન તેષામ્ અનુપ્રાસાદીનાં ત્યાગો યુક્તઃ।
યથા--
"કસ્તૂરિકાતિલકમ્
આલિ વિધાય સાયં સ્મેરાનના સપદિ શીલય સૌધમૌલિમ્।
પ્રૌઢિં ભજન્તુ કુમુદાનિ મુદામ્ ઉદારામ્ ઉલ્લાસયન્તુ પરિતો હરિતો મુખાનિ॥"
ઇત્થમ્ એતે પ્રસઙ્ગતો મધુરરસાભિવ્યઞ્જિકાયાં રચનાયાં સંક્ષેપેણ નિરૂપિતા દોષાઃ।
"એભિર્ વિશેષવિષયૈઃ સામાન્યૈર્ અપિ ચ દૂષણૈ રહિતા।
માધુર્યભારભઙ્ગુરસુન્દરપદવર્ણવિન્યાસા॥
વ્યુત્પત્તિમ્ ઉદ્ગિરન્તી નિર્માતુર્ યા પ્રસાદયુતા।
તાં વિબુધા વૈદર્ભીં વદન્તિ વૃત્તિં ગૃહીતપરિપાકામ્॥

અસ્યામ્ ઉદાહૃતાન્ય્ એવ કિયન્ત્ય્ અપિ પદ્યાનિ।
યથા વા--
"આયાતૈવ નિશા નિશાપતિકરૈઃ કીર્ણં દિશામ્ અન્તરં
ભામિન્યો ભવનેષુ ભૂષણગણૈર્ ઉલ્લાસયન્તિ શ્રિયમ્।
વામે માનમ્ અપાકરોષિ ન મનાગ્ અદ્યાપિ રોષેણ તે
હા હા બાલમૃણાલતો ઽપ્ય્ અતિતમાં તન્વી તનુસ્ તામ્યતિ॥"
અસ્યાશ્ ચ રીતેર્ નિર્માણે કવિના નિતરામ્ અવહિતેન ભાવ્યમ્। અન્યથા તુ પરિપાકભઙ્ગઃ સ્યાત્। યથામરુકકવિપદ્યે--
"શૂન્યં વાસગૃહં વિલોક્ય શયનાદ્ ઉત્થાય કિંચિચ્છનૈર્
નિદ્રાવ્યાજમ્ ઉપાગતસ્ય સુચિરં નિર્વર્ણ્ય પત્યુર્ મુખમ્।
વિસ્ત્રબ્ધં પરિચુમ્બ્ય જાતપુલકામ્ આલોક્ય ગણ્ડસ્થલીં
લજ્જાનમ્રમુખી પ્રિયેણ હસતા બાલા ચિરં ચુમ્બિતા॥"
અત્રોત્થાય કિંચિચ્છનૈર્ ઇત્ય્ અત્ર સવર્ણઝય્દ્વયસંયોગસ્ તત્રાપિ નૈકટ્યેનેતિ સુતરામ્ અશ્રવ્યઃ। એવં
ઝય્ઘટિતસંયોગપરહ્રસ્વસ્યાપિ। તથા શનૈર્ નિદ્રેત્ય્ અત્ર, નિર્વર્ણ્ય પત્યુર્ મુખમ્ ઇત્ય્ અત્ર ચ રેફઘટિતસંયોગસ્ય, ઝય્ઘટિતસંયોગપરહ્રસ્વસ્ય ચ પ્રાચુર્યમ્। વિસ્ત્રબ્ધમ્ ઇત્ય્ અત્ર મહાપ્રાણઘટિતસ્ય, લજ્જેત્ય્ અત્ર સ્વાત્મસવર્ણઝય્દ્વયઘટિતસ્ય, મુખી પ્રિયેણેત્ય્ અત્ર ભિન્નપદગતદીર્ઘાનન્તરસ્ય સંયોગસ્ય, તથા ક્ત્વાપ્રત્યયસ્ય પઞ્ચકૃત્વઃ, લોકતેશ્ ચ ધાતોર્ દ્વિઃ પ્રયોગઃ કવેર્ નિર્માણસામગ્રીદારિદ્ર્યં પ્રકાશયતિ। ઇત્ય્ અલં પરકીયકાવ્યવિમર્શનેન। ઇતિ સંક્ષેપેણ નિરૂપિતા રસાઃ।
અથ ભાવધ્વનિર્ નિરૂપ્યતે। અથ કિં ભાવત્વમ્। વિભાવાનુભાવભિન્નત્વે સતિ રસવ્યઞ્જકત્વમ્ ઇતિ ચેત્, રસકાવ્યવાક્યે ઽતિવ્યાપ્ત્યાપત્તેઃ। અર્થદ્વારા શબ્દસ્યાપિ વ્યઞ્જકત્વાત્। દ્વારાન્તરનિરપેક્ષત્વેન વ્યઞ્જકત્વે વિશેષિતે ત્વ્ અસંભવઃ પ્રસજ્યેત। ભાવસ્યાપિ ભાવનાદ્વારૈવ વ્યઞ્જકત્વાત્, ભાવનાયામ્ અતિવ્યાપ્ત્યાપત્તેશ્ ચ। અત એવ ચ વિભાવાનુભાવભિન્નત્વસ્યેવ શબ્દભિન્નત્વસ્યાપિ તદ્વિશેષણત્વે ન નિસ્તારઃ। પ્રધાનધ્વન્યમાનભાવે રસવ્યઞ્જકતાભાવાદ્ અવ્યાપ્ત્યાપત્તેશ્ ચ।
ન ચ તત્રાપિ પ્રાન્તે રસો ઽભિવ્યજ્યત એવેતિ વાચ્યમ્, ભાવધ્વનિવિલોપપ્રસઙ્ગાત્। ભાવચમત્કારપ્રકર્ષાદ્ ભાવધ્વનિત્વમ્। રસસ્ તુ તત્ર વ્યજ્યમાનો ઽપ્ય્ અચમત્કારિત્વાન્ ન ધ્વનિવ્યપદેશહેતુર્ ઇત્ય્ અપિ ન શક્યં વદિતુમ્। ચમત્કારરહિતરસવ્યક્તૌ માનાભાવાત્। રસે હિ ધર્મિગ્રાહકમાનેનાનન્દાંશાવિનાભાવસ્ય પ્રાગ્ એવાવેદનાત્।
અસ્તુ વા પ્રાધાન્યેન ધ્વન્યમાનસ્યાપિ ભાવસ્ય પ્રાન્તે રસાભિવ્યઞ્જકત્વમ્। તથાપિ દેશકાલવયોવસ્થાદિનાનાપદાર્થઘટિતે પદ્યવાક્યાર્થે તથાપ્ય્ અતિવ્યાપ્તિઃ। તસ્ય વિભાવાનુભાવભિન્નત્વે સતિ રસાભિવ્યઞ્જકત્વાત્। નાપિ રસાભિવ્યઞ્જકચર્વણાવિષયચિત્તવૃત્તિત્વં તત્ત્વમ્।ભાવાદિચર્વણાયામ્ અતિપ્રસઙ્ગવારણાય ચર્વણાવિષયેતિ ચિત્તવૃત્તિવિશેષણમ્ ઇતિ વાચ્યમ્।
કાલાગુરુદ્રવં સા હાલાહલવદ્વિજાનતી નિતરામ્।
અપિ નીલોત્પલમાલાં બાલા વ્યાલાવલિં કિલામુનતે॥
ઇત્યત્ર
હાલાહલસદૃશત્વપ્રકારજ્ઞાને અતિવ્યાપ્તેઃ। તસ્ય વિપ્રલમ્ભાનુભાવત્વેન રસાભિવ્યઞ્જકચર્વણાવિષયત્વાત્, ચિત્તવૃત્તિત્વાચ્ ચ। નાપ્ય્ અખણ્ડમ્। તત્ત્વે માનાભાવાત્। અત્રોચ્યતે--
વિભાવાદિવ્યજ્યમાનહર્ષાદ્યન્યતમત્વં તત્ત્વમ્॥
યદ્ આહુઃ-- "વ્યભિચાર્યઞ્જિતો ભાવઃ" ઇતિ।
હર્ષાદીનાં ચ સામાજિકગતાનામ્ એવ સ્થાયિભાવન્યાયેનાભિવ્યક્તિઃ। સાપિ રસન્યાયેનેતિ કેચિત્। વ્યઙ્ગ્યાન્તરન્યાયેનેત્યપરે મન્યન્તે। વિભાવાનુભાવૌ ચાત્ર વ્યઞ્જકૌ। ન ત્વ્ એકસ્મિન્ વ્યાભિચારિણિ ધ્વન્યમાને વ્યભિચાર્યન્તરં વ્યઞ્જકતયાવશ્યમ્ અપેક્ષ્યતે, તસ્યૈવ પ્રાધાન્યાપત્તેઃ। વસ્તુતસ્ તુ પ્રકરણાદિવશાત્ પ્રાધાન્યમ્ અનુભવતિ કસ્મિંશ્ ચિદ્ ભાવે તદીયસામગ્રીવ્યઙ્ગ્યત્વેન નાન્તરીયકતયા તનિમાનમ્ આવહતો વ્યભિચાર્યન્તરસ્યાઙ્ગત્વે ઽપિ ન ક્ષતિઃ। યથા ગર્વાદાવ્ અમર્ષસ્ય, અમર્ષાદૌ વા ગર્વસ્ય। ન ચૈવં સતિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વાપત્તિઃ। પૃથગ્વિભાવાનુભાવાભિવ્યક્તસ્યૈવ (ભાવસ્ય), ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યવ્યપદેશહેતુત્વાત્। અત એવ નાન્તરીયકસ્ય ભાવસ્ય ધ્વનનં ભવતિ। અન્યથા ગર્વાદિધ્વનેર્ ઉચ્છેદ એવ ભવેત્।
વિભાવસ્ ત્વ્ અત્ર વ્યભિચારિણો નિમિત્તકારણસામાન્યમ્। ન તુ રસસ્યેવ સર્વથૈવાલમ્બનોદ્દીપને અપેક્ષિતે। યદિ તુ ક્વચિત્ સંભવતસ્ તદા ન વાર્યેતે।
હર્ષાદયસ્ તુ--
હર્ષસ્મૃતિવ્રીડામોહધૃતિશઙ્કાગ્લાનિદૈન્યચિન્તામદશ્રમગર્વનિદ્રામતિવ્યાધિત્રાસસુપ્તવિબોધામર્ષાવહિત્થોગ્રતોન્માદમરણવિતર્કવિષાદૌત્સુક્યાવેગજડતાલસ્યાસૂયાપસ્મારચપલતાઃ। પ્રતિપક્ષકૃતધિક્કારાદિજન્મા નિર્વેદશ્ ચેતિ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વ્યભિચારિણઃ। ગુરુદેવનૃપપુત્રાદિવિષયા રતિશ્ ચેતિ ચતુસ્ત્રિંશત્।
એતેન વાત્સલ્યાખ્યં પુત્રાદ્યાલમ્બનં રસાન્તરમ્ ઇતિ પરાસ્તમ્। ઉચ્છૃઙ્ખલતાયા મુનિવચનપરાહતત્વાત્।
તત્ર
ઇષ્ટપ્રાપ્ત્યાદિજન્મા સુખવિશેષો હર્ષઃ॥
તદ્ ઉક્તમ્--
"દેવભર્તૃગુરુસ્વામિપ્રસાદઃ પ્રિયસંગમઃ।
મનોરથાપ્તિર્ અપ્રાપ્યમનોહરધનાગમઃ।
તથોત્પત્તિશ્ ચ પુત્રાદેર્ વિભાવો યત્ર જાયતે।
નેત્રવક્ત્રપ્રસાદશ્ ચ પ્રિયોક્તિઃ પુલકોદ્ગમઃ॥
અશ્રુસ્વેદાદયશ્ ચાનુભાવા હર્ષં તમ્ આદિશેત્॥" ઇતિ।
ઉદાહરણમ્--
"અવધૌ દિવસાવસાનકાલે ભવનદ્વારિ વિલોચને દધાના।
અવલોક્ય સમાગતં તદા મામ્ અથ રામા વિકસન્મુખી બભૂવ॥"
અત્રાવધિકાલે પ્રિયાગમનં વિભાવઃ। મુખવિકાસો ઽનુભાવઃ।
સંસ્કારજન્યં જ્ઞાનં સ્મૃતિઃ॥

યથા--
"તન્મઞ્જુ મન્દહસિતં શ્વસિતાનિ તાનિ સા વૈ કલઙ્કવિધુરા મધુરાનનશ્રીઃ।
અદ્યાપિ મે હૃદયમ્ ઉન્મદયન્તિ હન્ત સાયંતનામ્બુજસહોદરલોચનાયાઃ॥"
ચિન્તાવિશેષો ઽત્ર વિભાવઃ। ભ્રૂન્નતિગાત્રનિશ્ચલત્વાદય આક્ષેપગમ્યા અનુભાવાઃ। યદ્ય્ અપ્ય્ અત્રાસ્યા એવ સ્મૃતેઃ સંચારિણ્યાઃ, નાયિકારૂપસ્ય વિભાવસ્ય, હન્તપદગમ્યસ્ય હૃદયવૈકલ્યરૂપાનુભાવસ્ય સંયોગાદ્ વિપ્રલમ્ભરસાભિવ્યક્તે રસધ્વનિત્વં શક્યતે વક્તુમ્ તથાપિ સ્મૃતેર્ એવાત્ર પુરઃસ્ફૂર્તિકત્વાચ્ ચમત્કારિત્વાચ્ ચ તદ્ધ્વનિત્વમ્
ઉક્તમ્।
તદાદેર્ બુદ્ધિસ્થપ્રકારાવચ્છિન્ને શક્તિર્ ઇતિ નયે બુદ્ધેઃ શક્યતાવચ્છેદકાનુગમકતયા ન વાચ્યતાસંસ્પર્શઃ। બુદ્ધિસ્થત્વં શક્યતાવચ્છેદકમ્ ઇતિ નયે ઽપિ સ્મૃતિત્વેન સ્મૃતેર્ વ્યક્તિવેદ્યતૈવ। તસ્યાશ્ ચાત્ર વાક્યવેદ્યત્વે ઽપિ પદસ્યૈવ કુર્વદ્રૂપત્વાત્ પદધ્વનિવિષયત્વમ્। એતેન ભાવાનાં પદવ્યઙ્ગત્વે ન વૈચિત્ર્યમ્ ઇતિ પરાસ્તમ્। સાયંતનામ્બુજોપમાનેન નયનયોર્ ઉત્તરોત્તરાધિકનિમીલનોન્મુખત્વધ્વનનદ્વારા તસ્યા આનન્દમગ્નતાપ્રકાશઃ।
"દરાનમત્કંધરબન્ધમ્ ઈષન્નિમીલિતસ્નિગ્ધવિલોચનાબ્જમ્।
અનલ્પનિઃશ્વાસભરાલસાઙ્ગં સ્મરામિ સઙ્ગં ચિરમ્ અઙ્ગનાયાઃ॥"
ઇત્ય્ અત્ર સ્મૃતિર્ ન ભાવઃ, સ્વશબ્દેન નિવેદનાદ્ અવ્યઙ્ગ્યત્વાત્। નાપિ સ્મરણાલંકારઃ, સાદૃશ્યામૂલકત્વાત્। સાદૃશ્યમૂલકસ્યૈવ સ્મરણસ્યાલંકારત્વમ્, અન્યસ્ય તુ વ્યઞ્જિતસ્ય ભાવત્વમ્ ઇતિ સિદ્ધાન્તાત્। કિં તુ વિભાવ એવ સુન્દરત્વાત્ કથંચિદ્ રસપર્યવસાયી।
સ્ત્રીણાં પુરુષમુખાવલોકનાદેઃ પુંસાં ચ પ્રતિજ્ઞાભઙ્ગપરાભવાદેર્ ઉત્પન્નો વૈવર્ણ્યાધોમુખત્વાદિકારણીભૂતશ્ ચિત્તવૃત્તિવિશેષો વ્રીડા॥
યથા--
"કુચકલશયુગાન્તર્મામકીનં નખાઙ્કં
સપુલકતનુ મન્દં મન્દમ્ આલોકમાના।
વિનિહિતવદનં માં વીક્ષ્ય બાલા ગવાક્ષે
ચકિતનતનતાઙ્ગી સદ્મ સદ્યો વિવેશ॥
અત્ર પ્રિયસ્ય દર્શનં, તેન નાયિકાકર્તૃકતત્કુચાન્તર્વર્તિપ્રિયનખક્ષતાવલોકનજન્યહર્ષાવેદકતત્પુલકાદેર્ દર્શનં ચ વિભાવઃ। સદ્યઃ સદનપ્રવેશો
ઽનુભાવઃ।
યથા વા--
"નિરુદ્ધ્ય યાન્તીં તરસા કપોતીં કૂજત્કપોતસ્ય પુરો દદાને।
મયિ સ્મિતાર્દ્રં વદનારવિન્દં સા મન્દમન્દં નમયાંબભૂવ॥"
પૂર્વત્ર ત્રાસ ઇવાત્રાપિ હર્ષો લેશતયા સન્નપિ વ્રીડાયા અનુગુણ એવ। પ્રિયકર્તૃકં કપોતસ્યાગ્રે કપોત્યાઃ સમર્પણં વિભાવઃ। વદનનમનમ્ અનુભાવઃ।
ભયવિયોગાદિપ્રયોજ્યા વસ્તુતત્ત્વાનવધારિણી ચિત્તવૃત્તિર્ મોહઃ।
"અવસ્થાન્તરશબલિતા સા તથા" ઇતિ તુ નવ્યાઃ।
ઉદાહરણમ્--
"વિરહેણ વિકલહૃદયા વિલપન્તી દયિત દયિતેતિ।
આગતમ્ અપિ તં સવિધે પરિચયહીનેવ વીક્ષતે બાલા॥"
અત્ર કાન્તવિયોગો વિભાવઃ। ઇન્દ્રિયવૈકલ્યં લજ્જાદ્યભાવશ્ ચાનુભાવઃ।
યથા વા--
"શુણ્ડાદણ્ડં કુણ્ડલીકૃત્ય કૂલે કલ્લોલિન્યાઃ કિંચિદ્ આકુઞ્ચિતાક્ષઃ।
નૈવાકર્ષત્ય્ અમ્બુ નૈવામ્બુજાલિં કાન્તાપેતઃ કૃત્યશૂન્યો ગજેન્દ્રઃ॥"
લોભશોકભયાદિજનિતોપપ્લવનિવારણકારણીભૂતશ્ ચિત્તવૃત્તિવિશેષો ધૃતિઃ॥
ઉદાહરણમ્--
"સંતાપયામિ હૃદયં ધાવં ધાવં ધરાતલે કિમ્ અહમ્।
અસ્તિ મમ
શિરસિ સતતં નન્દકુમારઃ પ્રભુઃ પરમઃ॥"
અત્ર વિવેકશ્રુતસંપત્ત્યાદિર્ વિભાવઃ। ચાપલાદ્યુપશમો ઽનુભાવઃ। નનુ ચોત્તરાર્ધે ચિન્તા નાસ્તીતિ વસ્તુનો ઽભિવ્યક્તેઃ કથમ્ અસ્ય ધૃતિભાવધ્વનિત્વમ્ ઇતિ ચેત્, તસ્ય ધૃત્યુપયોગિતયૈવાભિવ્યક્તેઃ।
કિમ્ અનિષ્ટં મમ ભવિષ્યતીત્ય્ આકારશ્ ચિત્તવૃત્તિવિશેષઃ શઙ્કા॥
ઉદાહરણમ્--
"વિધિવઞ્ચિતયા મયા ન યાતં સખિ સંકેતનિકેતનં પ્રિયસ્ય।
અધુના બત કિં વિધાતુકામો મયિ કામો નૃપતિઃ પુનર્ ન જાને॥"

અત્ર રાજાપરાધો વિભાવઃ। મુખવૈવર્ણ્યાદય આક્ષેપ્યા અનુભાવાઃ। ઇયં તુ ભયાદ્યુત્પાદનેન કમ્પાદિકારિણી, ન તુ ચિન્તા।
આધિવ્યાધિજન્યબલહાનિપ્રભવો વૈવર્ણ્યશિથિલાઙ્ગત્વદૃગ્ભ્રમણાદિહેતુર્ દુઃખવિશેષો ગ્લાનિઃ।
યથા--
"શયિતા શૈવલશયને સુષમાશેષા નવેન્દુલેખેવ।
પ્રિયમ્ આગતમ્ અપિ સવિધે સત્કુરુતે મધુરવીક્ષણૈર્ એવ॥"
અત્ર પ્રિયવિરહો વિભાવઃ। મધુરવીક્ષણૈર્ એવેત્ય્ એવકારેણ બોધ્યમાના પ્રત્યુદ્ગમચરણનિપતનાશ્લેષાદીનાં નિવૃત્તિર્ અનુભાવઃ। ન ચાત્ર શ્રમઃ શઙ્ક્યઃ, કારણાભાવાત્। કેચિત્ તુ વ્યાધ્યાદિપ્રભવબલનાશં ગ્લાનિમ્ આહુઃ। તેષાં મતે ચિત્તવૃત્ત્યાત્મકેષુ ભાવેષુ નાશરૂપાયા ગ્લાનેઃ કથં સમાવેશ ઇતિ ધ્યેયમ્। યદ્ય્ અપિ "બલસ્યાપચયો ગ્લાનિર્ આધિવ્યાધિસમુદ્ભવઃ" ઇતિ લક્ષણવાક્યાદ્ અપચયશબ્દેન નાશ એવ પ્રતિયતે, તથાપિ પ્રાગ્ ઉક્તાનુપપત્ત્યા બલનાશજન્યં દુઃખમ્ એવ બલાપચયશબ્દેન
વિવક્ષિતમ્।
દુઃખદારિદ્ર્યાપરાધાદિજનિતઃ સ્વાપકર્ષભાષણાદિહેતુશ્ ચિત્તવૃત્તિવિશેષો દૈન્યમ્॥
ઉદાહરણમ્--
"હતકેન મયા વનાન્તરે વનજાક્ષી સહસા વિવાસિતા।
અધુના મમ કુત્ર સા સતી પતિતસ્યેવ પરા સરસ્વતી॥"
સીતાં પરિત્યક્તવતો ભગવતઃ શ્રીરામભદ્રસ્યેયમ્ ઉક્તિઃ। અત્ર સીતાપરિત્યાગરૂપો ઽપરાધસ્ તજ્જન્યં દુઃખં વા વિભાવઃ। પતિતસામ્યરૂપસ્વાપકર્ષભાષણમ્ અનુભાવઃ।
યદ્ આહુઃ--
"ચિન્તૌત્સુક્યાન્ મનસ્તાપાદ્ દૌર્ગત્યાચ્ ચ વિભાવતઃ।
અનુભાવાત્ તુ શિરસો ઽભ્યાવૃત્તેર્ ગાત્રગૌરવાત્॥
દેહોપસ્કરણત્યાગાદ્ દૈન્યં ભાવં વિભાવયેત્॥" ઇતિ।
"દૌર્ગત્યાદેર્ અનૌજસ્યં દૈન્યં મલિનતાદિકૃત્।" ઇતિ ચ।
અત્ર હતકેન મયા વિવાસિતા ન તુ વિધિનેત્ય્ એતસ્યાર્થસ્ય પતિતોપમયૈવ પરિપોષઃ, ન તુ શૂદ્રાદ્યુપમયા। યતઃ શૂદ્રસ્ય જાત્યૈવ શ્રુતિદૌર્લભ્યં વિધિના કૃતમ્। પતિતસ્ય તુ બ્રાહ્મણાદેર્ વિધિના શ્રુતિસુલભત્વે સ્વભાવેન કૃતે ઽપિ તેનૈવ તથાવિધં પાપમ્ આચરતા સ્વતઃ શ્રુતિર્ દૂરીકૃતેતિ તસ્ય પતિતેન સામ્યમ્, તસ્યાશ્ ચ શ્રુત્યેત્ય્ ઉપમાલંકારો દૈન્યમ્ એવાલંકુરુતે। તથા મયેતિ સેતિ ચોપાદાનલક્ષણામૂલધ્વનિભ્યાં કૃતઘ્નત્વકૃતજ્ઞાત્વનિર્દયત્વદયાવતીત્વાદ્યનેકધર્મપ્રકાશનદ્વારા તદ્ એવ પરિપોષ્યતે, સેતિ સ્મૃત્યા ચ લેશતઃ પ્રતીયમાનયા।
ઇષ્ટાપ્રાપ્ત્યનિષ્ટપ્રાપ્ત્યાદિજનિતા ધ્યાનાપરપર્યાયા વૈવર્ણ્યભૂલેખનાધોમુખત્વાદિહેતુશ્ ચિત્તવૃત્તિવિશેષશ્ ચિન્તા॥
યદ્ આહુઃ--
"વિભાવા યત્ર દારિદ્ર્યમ્ ઐશ્વર્યભ્રંશનં તથા।
ઇષ્ટાર્થાપહૃતિઃ શશ્વચ્છ્વાસોચ્છ્વાસાવ્ અધોમુખમ્॥
સંતાપઃ સ્મરણં ચૈવ કાર્શ્યં દેહાનુપસ્કૃતિઃ।
અધૃતિશ્ ચાનુભાવાઃ સ્યુઃ સા ચિન્તા પરિકીર્તિતા॥
વિતર્કો ઽસ્યાઃ ક્ષણે પૂર્વે પાશ્ચાત્ત્યે વોપજાયતે॥" ઇતિ।
"ધ્યાનં ચિન્તા હિતાનાપ્તેઃ સંતાપાદિકરી મતા।" ઇતિ ચ।
ઉદાહરણમ્-
"અધરદ્યુતિર્ અસ્તપલ્લવા મુખશોભા શશિકાન્તિલઙ્ઘિની।
અકૃતપ્રતિમા તનુઃ કૃતા વિધિના કસ્ય કૃતે મૃગીદૃશઃ॥"
અત્ર તદપ્રાપ્તિર્ વિભાવઃ। અનુતાપાદય આક્ષેપ્યા અનુભાવાઃ। ન ચાત્રૌત્સુક્યધ્વનિર્ ઇતિ વાચ્યમ્। કસ્ય કૃતૈત્ય્ અનિર્ધારિતધર્મ્યાલમ્બનાયાશ્ ચિન્તાયા એવ પ્રતીયમાનતયા સતો ઽપ્ય્ ઔત્સુક્યસ્યૈતદ્વાક્યેન પ્રાધાન્યેના ઽબોધનાત્।
મદ્યાદ્યુપયોગજન્મા ઉલ્લાસાખ્યઃ શયનહસિતાદિહેતુશ્ ચિત્તવૃત્તિવિશેષો મદઃ॥
યદાહુઃ--
"સંમોહાનન્દસંદોહો મદો મદ્યોપયોગજઃ।" ઇતિ। તત્રોત્તમે પુરુષે સ્વાપો ઽનુભાવઃ। મધ્યમે હસિતગાને। નીચે તુ રોદનપરુષોક્ત્યાદિ। અયં મદસ્ ત્રિવિધઃ, તરુણમધ્યમાધમભેદાત્। અવ્યક્તાસંગતવાક્યૈઃ સુકુમારસ્ખલદ્ગત્યા ચ યો ઽભિનીયતે સ આદ્યાઃ। ભુજાક્ષેપસ્ખલિતઘૂર્ણિતાદિભિર્ મધ્યમઃ। ગતિભઙ્ગસ્મૃતિનાશહિક્કાચ્છર્દ્યાભિર્ અધમઃ।
ઉદાહરણમ્--
"મધુરતરં સ્મયમાનઃ સ્વસ્મિન્ન્ એવાલપઞ્ શનૈઃ કિમ્ અપિ।
કોકનદયંસ્ ત્રિલોકીમ્ આલમ્બનશૂન્યમ્ ઈક્ષતે ક્ષીબઃ॥"
અત્ર માદકદ્રવ્યસેવનં વિભાવઃ। અવ્યક્તાલાપાદ્ય્ અનુભાવઃ। અત્ર મત્તસ્વભાવવર્ણનસ્ય તન્નિષ્ઠમદવ્યઞ્જનાર્થત્વાન્ મદભાવ એવ પ્રધાનમ્ ઇતિ ન સ્વભાવોક્ત્યલંકારસ્યપ્રાધાન્યમ્, અપિ તુ તદ્ધ્વન્યુપસ્કારકત્વમ્ એવ।
ઇદં વા પુનર્ ઉદાહરણમ્--
"મધુરસાન્ મધુરં હિ તવાધરં તરુણિ મદ્વદને વિનિવેશય।
મમ ગૃહાણ કરેણ કરામ્બુજં પપપતામિ હહા ભભભૂતલે॥"

અત્રાપિ સ એવ વિભાવઃ। અધિકવર્ણોચ્ચારણાદિર્ અનુભાવઃ। પૂર્વાર્ધગતા ગ્રામ્યોક્તિર્ ઉત્તરાર્ધે ચ તરુણીકરે ઽમ્બુજોપમેયતયા નિરૂપણીયે સ્વકરસ્ય તદુપમેયતયા નિરૂપણં ચ મદમ્ એવ પોષયતઃ।
બહુતરશારીરવ્યાપારજન્મા નિઃશ્વા સાઙ્ગસંમર્દનિદ્રાદિકારણીભૂતઃ ખેદવિશેષઃ શ્રમઃ॥
યદ્ અહુઃ--
"અધ્વવ્યાયામસેવાદ્યૈર્ વિભાવૈર્ અનુભાવકૈઃ।
ગાત્રસંવાહનૈર્ આસ્ય સંકોચૈર્ અઙ્ગમોટનૈઃ॥
નિઃશ્વાસૈર્જૃમ્ભિતૈર્ મન્દૈઃ પાદોત્ક્ષેપૈઃ શ્રમો મતઃ॥" ઇતિ।
"શ્રમઃ ખેદો ઽધ્વગત્યાદેર્ નિદ્રાશ્વાસાદિકૃન્મતઃ।" ઇતિ ચ।
અયં ચ સત્ય્ અપિ બલે જાયતે, શારીરવ્યાપારાદ્ એવ ચ જાયતે, ન તુ ગ્લાનિઃ। અતો ગ્લાનેઃ શ્રમસ્ય ભેદઃ।
ઉદાહરણમ્--
"વિધાય સા મદ્વદનાનુકૂલં કપોલમૂલં હૃદયે શયાના।
ચિરાય ચિત્રે લિખિતેવ તન્વી ન સ્પન્દિતું મન્દમ્ અપિ ક્ષમાસીત્॥"
અત્ર વિપરીતસુરતરૂપઃ શારીરવ્યાપારો વિભાવઃ। સ્પન્દરાહિત્યશયનાદયો ઽનુભાવાઃ। ન ચાત્ર નિદ્રાભાવધ્વનનેન ગતાર્થતેતિ શઙ્ક્યમ્। સુષુપ્તૌ હિ જ્ઞાનરાહિત્યેનૈવ યત્નરાહિત્યાન્ મન્દમ્ અપિ સ્પન્દિતું ન ક્ષમાસીદ્ ઇત્ય્ અસ્યાનતિપ્રયોજનકત્વાપત્તેઃ, શીઙાભિહિતતયા તસ્યા વ્યઙ્ગ્યત્વાનુપપત્તેશ્ ચ। શ્રમે ત્વ્ આનુગુણ્યમ્ ઉચિતમ્।
રૂપધનવિદ્યાદિપ્રત્યુક્તાત્મોત્કર્ષજ્ઞાનાધીનપરાવહેલનં ગર્વઃ॥
ઉદાહરણમ્--
"આ મૂલાદ્ રત્નસાનોર્ મલયવલયિતાદ્ આ ચ કૂલાત્ પયોધેર્
યાવન્તઃ સન્તિ કાવ્યપ્રણયનપટવસ્ તે વિશઙ્કં વદન્તુ।
મૃદ્વીકામધ્યનિર્યન્મસૃણરસઝરીમાધુરીભાગ્યભાજાં
વાચામ્ આચાર્યતાયાઃ પદમ્ અનુભવિતું કો ઽસ્તિ ધન્યો મદન્યઃ॥"
અત્ર સ્વકીયકવિતાયા અનન્યસાધારણતાજ્ઞાનં વિભાવઃ। પરાધિક્ષેપપરૈતાદૃશવાક્યપ્રયોગો ઽનુભાવઃ। ઇમં ચાસૂયાપિ લેશતઃ પુષ્ણાતિ। ઉત્સાહપ્રધાનો ગૂઢગર્વો હિ વીરરસધ્વનિઃ, અયં તુ ગર્વપ્રધાન ઇતિ તસ્માદ્ અસ્ય વિશેષઃ। તથા હિ વીરરસપ્રસઙ્ગે પ્રાગ્ ઉદાહૃતે "યદિ વક્તિ-"ઇત્યાદિ પદ્યે ગીષ્પતિનાગિરામ્ અધિદેવતયાપિ સાકમ્ અહં વદિષ્યામીતિ વચનેનાભિવ્યક્તસ્યોત્સાહસ્ય પરિપોષકતયા સ્થિતઃ સર્વેભ્યઃ પણ્ડિતેભ્યો ઽહમ્ અધિક ઇતિ ગર્વઃ, ન તુ પ્રકૃતપદ્ય ઇવ નાસ્ત્ય્ એવ મહીતલે મદન્ય ઇતિ સ્ફુટોદિતેન સોલ્લુણ્ઠવચનેનાનુભાવેન પ્રાધાન્યેન પ્રતીયમાનઃ।
શ્રમાદિપ્રયોજ્યં ચેતઃસંમીલનં નિદ્રા॥
નેત્રનિમીલનગાત્રનિષ્ક્રિયત્વાદયો ઽસ્યા અનુભાવાઃ।
ઉદાહરણમ્--
"સા મદાગમનબૃંહિતતોષા જાગરેણ ગમિતાખિલદોષા।
બોધિતાપિ બુબુધે મધૂપૈર્ ન પ્રાતર્ આનનજસૌરભલુબ્ધૈઃ॥"
રાત્રિજાગરણશ્રમો ઽત્ર વિભાવઃ। મધુપૈર્ બોધાભાવો ઽનુભાવઃ।
શાસ્ત્રાદિવિચારજન્યમ્ અર્થનિર્ધારણં મતિઃ॥
અત્ર નિઃશઙ્કતદર્થાનુષ્ઠાનસંશયોચ્છેદાદયો ઽનુભાવાઃ।
ઉદાહરણમ્--
"નિખિલં જગદ્ એવ નશ્વરં પુનર્ અસ્મિન્ નિતરાં કલેવરમ્।
અથ તસ્ય કૃતે કિયાનયં ક્રિયતે હન્ત મયા પરિશ્રમઃ॥"
"શરીરમ્ એતજ્જલબુદ્બુદોપમમ્" ઇત્યાદિશાસ્ત્રપર્યાલોચનમ્ અત્ર વિભાવઃ। હન્તપદગમ્યા સ્વનિન્દા રાજસેવાદિવિરતિર્ વિતૃષ્ણતા ચાનુભાવઃ। ઝગિતિ મતેર્ એવ ચમત્કારાદ્ ધ્વનિવ્યપદેશહેતુતા, ન શાન્તસ્ય, વિલમ્બેન પ્રતિતેઃ।
રોગવિરહાદિપ્રભવો મનસ્તાપો વ્યાધિઃ॥
ગાત્રશૈથિલ્યશ્વાસાદયો ઽત્રાનુભાવાઃ।
યદાહુઃ--
"એકૈકશો દ્વન્દ્વશો વા ત્રયાણાં વા પ્રકોપતઃ।
વાતપિત્તકફાનાં સ્યુર્ વ્યાધયો યે જ્વરાદયઃ॥
ઇહ તત્પ્રભવો ભાવો વ્યાધિર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે॥"
ઉદાહરણમ્--
"હૃદયે કૃતશૈવલાનુષઙ્ગા મુહુર્ અઙ્ગાનિ યતસ્ તતઃ ક્ષિપન્તી।
તદુદન્તપરે મુખે સખીનામ્ અતિદીનામ્ ઇયમ્ આદધાતિ દૃષ્ટિમ્॥"

વિરહો ઽત્ર વિભાવઃ। અઙ્ગક્ષેપાદિર્ અનુભાવઃ।
ભીરોર્ ઘોરસત્ત્વદર્શનસ્ફૂર્જથુશ્રવણાદિજન્મા ચિત્તવૃત્તિવિશેષસ્ ત્રાસઃ॥
અનુભાવાશ્ ચાસ્ય રોમાઞ્ચકમ્પસ્તમ્ભભ્રમાદયઃ।
યદાહુઃ--
"ઔત્પાતિકૈર્ મનઃ ક્ષેપસ્ ત્રાસઃ કમ્પાદિકારકઃ।"
ઉદાહરણમ્--
"આલીષુ કેલીરભસેન બાલા મુહુર્ મમાલાપમ્ ઉપાલપન્તી।"
આરાદ્ ઉપાકર્ણ્ય ગિરં મદીયાં સૌદામિનીયાં સુષમા મયાસીત્॥
અત્ર પત્યા સ્વવચનાકર્ણનં વિભાવઃ। પલાયનમ્ અનુભાવઃ। ન ચાત્ર લજ્જાયા વ્યઙ્ગ્યત્વમ્ આશઙ્કનીયમ્। શૈશવેનૈવ તસ્યા નિરાસાત્।
ઇદં વા વિવિક્તમ્ ઉદાહરણમ્--
"મા
કુરુ કશાં કરાબ્જે કરુણાવતિ કમ્પતે મમ સ્વાન્તમ્।
ખેલન્ ન જાતુ ગોપૈર્ અમ્બ વિલમ્બં કરિષ્યામિ॥"
એષા ભગવતો લીલાગોપકિશોરસ્યોક્તિઃ।
નિદ્રાવિભાવોત્થજ્ઞાનં સુપ્તમ્॥
સ્વપ્ન ઇતિ યાવત્। અસ્યાનુભાવઃ પ્રલાપાદિઃ। નેત્રનિમીલનાદયસ્ તુ નિદ્રાયા એવાનુભાવા ન ત્વ્ અસ્ય, અનિદંજન્યત્વાત્। યત્ તુ પ્રાચીનૈઃ "અસ્યાનુભાવા નિભૃતગાત્રનેત્રનિમીલનં" ઇત્યાદ્ય્ ઉક્તં તદન્યથાસિદ્ધાનામ્ અપિ તેષામ્ એતદ્ભાવવ્યાપકત્વાદ્ ઇતિ ધ્યેયમ્।
ઉદાહરણમ્--
"અકરુણ મૃષાભાષાસિન્ધો વિમુઞ્ચ મમાઞ્ચલં
તવ પરિચિતઃ સ્નેહઃ સમ્યઙ્ મયેત્ય્ અનુભાષિણીમ્।
અવિરલગલદ્બાષ્પાં તન્વીં નિરસ્તવિભૂષણાં
ક ઇહ ભવતીં ભદ્રે નિદ્રે વિના વિનિવેદયેત્॥"
એષા પ્રવાસગતસ્ય સ્વપ્ને ઽપિ પ્રિયામ્ એવંભાષિણીં દૃષ્ટવતો નિદ્રાં પ્રતિ કસ્યચિદ્ ઉક્તિઃ। યદ્ય્ અપ્ય્ એવંભૂતાયાઃ પ્રિયતમાવસ્થાયા નિવેદનેન નિદ્રે મમ ભવત્યા મહાનુપકારઃ કૃત ઇતિ વસ્તુ, વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારશ્ ચાત્ર પ્રતીતિપથમ્ અવતરતિ, તથાપિ પુરઃસ્ફૂર્તિકતયા સ્વપ્નધ્વનનમ્ અત્રોદાહૃતં, ન પ્રાન્તે તયોર્ ધ્વનનં નિરોદ્ધુમ્ ઈષ્ટે।
નિદ્રાનાશોત્તરં જાયમાનો બોધો વિબોધઃ॥
નિદ્રાનાશશ્ ચ તત્પૂર્તિસ્વપ્નાન્તબલવચ્છબ્દસ્પર્શાદિભિર્ જાયત ઇતિ ત એવાત્ર વિભાવાઃ। અક્ષિમર્દનગાત્રમર્દનાદયો ઽનુભાવાઃ।
તત્ર
સંક્ષેપેણોદાહરણમ્--
"નિતરાં હિતયાદ્ય નિદ્રયા મે બત યામે ચરમે નિવેદિતાયાઃ।
સુદૃશો વચનં શૃણોમિ યાવન્ મયિ તાવત્ પ્રચુકોપ વારિવાહઃ॥"
અત્ર ગર્જિતશ્રવણં વિભાવઃ। પ્રિયાવચનશ્રવણોલ્લાસનાશો ઽનુભાવસ્ તૂન્નેયઃ। કેચિદ્ અવિદ્યાધ્વંસજન્યમ્ અપ્ય્ અમુમ્ આમનન્તિ। તેષાં મતે--
"નષ્ટો મોહઃ સ્મૃતિર્ લબ્ધા ત્વત્પ્રસાદાન્ મયાચ્યુત।
સ્થિતો ઽસ્મિ ગતસંદેહઃ કરિષ્યે વચનં તવ॥"
ઇતિ ગીતાપદ્યમ્ ઉદાહાર્યમ્। ન તુ વારિવાહવિષયાયા અસૂયાયા એવાત્ર વાક્યાર્થતેતિ શઙ્ક્યમ્। વિબોધપ્રતીતૌ હિ સત્યાં તસ્મિન્ન્ અનૌચિત્યાવગમે સત્ય્ અનુચિતવિબોધજનકત્વેન વારિવાહે ઽસૂયાયા વિલમ્બેન પ્રતીતેઃ, પરમુખનિરીક્ષકત્વાત્। સ્યાદ્ અપિ તસ્યા અપિ પ્રાધાન્યમ્, યદિ વારિવાહે નિષ્કરુણત્વાદિબોધકં કિંચિદ્ અપિ સ્યાત્। નાપિ સ્વપ્નસ્ય, વારિવાહનાદેન તન્નાશસ્યૈવ પ્રતિપત્તેઃ। અસ્તુ વા સ્વપ્નભાવપ્રશમેનાસૂયયા ચ સહાસ્ય સંકરઃ।
ઇદં તુ નોદાહાર્યમ્--
"ગાઢમ્ આલિઙ્ગ્ય સકલાં યામિનીં સહ તસ્થુષીમ્।
નિદ્રાં વિહાય સ પ્રાતર્ આલિલિઙ્ગાથ ચેતનામ્॥"
વિબોધસ્ય ચેતનાપદવાચ્યત્વાત્। યથા કશ્ચિત્ સત્યપ્રતિજ્ઞો દ્વાભ્યાં નાયિકાભ્યાં દ્વૌ કાલાવ્ ઉપભોગાર્થં દત્ત્વા યથોચિતે કાલ એકામ્ ઉપભુજ્ય કાલકન્તરે પ્રવૃત્તે તાં વિહાયાપરાં ભુઙ્ક્તે, તથૈવાયં રાત્રૌ નિદ્રાં પ્રાતશ્ ચેતનામ્ ઇતિ સમાસોક્તેર્ એવેહ પ્રકાશનાત્।
પરકૃતાવજ્ઞાદિનાનાપરાધજન્યો મૌનવાક્પારુષ્યાદિકારણીભૂતશ્ ચિત્તવૃત્તિવિશેષો ઽમર્ષઃ॥
પ્રાગ્વત્
કારણાનાં કાર્યાણાં ચ ક્રમેણ વિભાવાનુભાવત્વમ્।
ઉદાહરણમ્--