રામચરિતમાનસ · અધ્યાય 6

લવ નિમેષ પરમાનુ જુગ, બરષ કલપ સર ચંડ ।
ભજસિ ન મન તેહિ રામ કહઁ, કાલ જાસુ કોદંડ
સિન્ધુ બચન સુનિ રામ,સચિવ બોલિ પ્રભુ અસ કહેઉ ।
અબ બિલમ્બ કેહિ કામ, કરહુ સેતુ ઉત્તરૈ કટક ॥
સુનહુ ભાનુ-કુલ-કેતુ, જામવન્ત કરજોરિ કહ ।
નાથ નામ તવ સેતુ, નર ચઢિ ભવસાગર તરહિઁ ।
યહ લઘુ જલધિ તરત કતિ બારા અસ સુનિ પુનિ કહ પવનકુમારા ॥
પ્રભુ પ્રતાપ બડવાનલ ભારી । સોખેઉ પ્રથમ પયોનિધિ બારી॥૧॥

તવ રિપુ-નારિ રુદન જલ-ધારા । મરેઉ બહોરિ શ્રયૌ તેહિ ખારા ॥
સુનિ અતિ-ઉક્તિ પવન-સુત કેરી । હરષે. કપિ રઘુપતિ તન હેરી ॥૨॥

જામવંત બોલે દોઉ ભાઈ। નલ-નીલહિ સબ કથા સુનાઈ।
રામ-પ્રતાપ સુમિરિ મન માહીં । કરહુ સેતુ પ્રયાસ કછુ નાહીં ॥૩॥

બોલિ લિયે કપિ નિકર બહોરી । સકલ સુનહુ વિનતી કછુ મોરી।
રામ-ચરન-પઙ્કજ ઉર ધરહૂ । કૌતુક એક ભાલુ કપિ કરહૂ ॥૪॥

ધાબહુ મરકટ-બિકટ બરૂથા । આનહુ બિટપ ગિરિન્હ કે જૂથા ॥
સુનિ કપિ ભાલુ ચલે કરિ હૂહા । જય રઘુબીર પ્રતાપ-સમૂહા ॥૫॥

અતિ ઉતડ્ગ ગિરિ પાદપ, લીલહિ લેહિઁ ઉઠાઇ ।
આનિ દેહિ નલ નીલહિ, રચહિઁ તે સેતુ બનાઇ ॥૧॥

સૈલ નિસાલ આનિ કપિ દેહીં। કન્દુક ઇવ નલ નીલ તે લેહીં।
દેખિ સેતુ અતિ સુન્દર રચના । બિહંસિ કૃપાનિધિ બોલે બચના ॥૧॥

પરમ-રસ્ય ઉત્તમ। યહ ધરની। મહિમા અમિત જાઇ નહિઁ બરની
કરિહૌં ઇહાઁ સંભુ થાપના । મારે હૃદય પરમ-કલપના ॥૨॥

સુનિ કપીસ બહુ દૂત પઠાયે। મુનિબર સકલ બોલિ લેઇ આયે ॥
લિઙ્ગ થાપિ વિધિવત કરિ પૂજા।શિવ સમાન મોહિ ન દૂજા ॥૩॥

શિવ-દ્રોહી મમ ભગત કહાવા । સો નર સપનેહુઁ મોહિં ન ભાવા ॥
સઙ્કર-વિમુખ ભગતિ ચહ મોરી। સો . નારકી મૂઢ મતિ થોરી ॥૪॥

સઙ્કર પ્રિય મમ દ્રોહી, સિવ દ્રોહી મમ દાસ ।
તે નર કરહિં કલપ ભરિ, ઘોર નરક મહઁ બાસ ॥૨॥

જો રામેસ્વર દરસન કરિહહિં । તે તનુ તજિ મમ લોક સિધરિહહિં। ।
જો ગંગા-જલ આનિ ચઢાઇહીં । સે સાજુજ્ય મુક્તિ નર પાઇહિં॥૧॥

હોઇ અકામ જો છલ તજિ સેઇહિ । ભગતિ મારિ તેહિ સંકર દેઇહિ ॥
મમકૃત સેતુ જો દરસન કરિહી। સેઆ બિનુ સમ ભવ-સાગર તરિહી ॥૨॥

રામ બચન સબ્દ કે જિય ભાયે । મુનિબર નિજ નિજ આર મ આયે।
ગિરિજા રઘુપતિ કૈ યહ રીતી । સન્તત કરહિં પ્રનત પર પ્રીતી॥૩॥

બાઁધેઉ સેતુ નીલ-નલ-નાગર । રામ કૃપા- જસ ભયૌ ઉજાગર ॥
બૂડહિઁ આનહિઁ બોરહિઁ જેઈ । ભયે ઉપલ બોહિત સમ તેઈ ॥૪॥

મહિમા યહ ન જલધિ કે બરની । પાહન ગુન ન કપિન્હ કૈ કરની ॥૫॥

શ્રીરઘુબીર પ્રતાપ તે , સિન્ધુ તરે પાપોન ।
તે મતિમંદ જે રામ લજિ, અજહિઁ જાઇ પ્રભુ આન ॥૩॥

બાઁધિ સેતુ અતિ સુદૃઢ બનાવા । દેખિ કૃપાનિધિ કે મન ભાવા ॥
ચલી સેન કછુ બરનિ ન જાઈ । ગરજહિ મરકટ ભટ સમુદાઈ ॥૧॥

સેતુબન્ધ ઢિગ ચઢિ રઘુરાઈ। ચિતવ કૃપાલ સિન્ધુ બહુતાઈ।
દેખન કહઁ પ્રભુ કરુનાકન્દા । પ્રગટ ભયે સબ જલચર-બૃન્દા ॥૨॥

મકર નક્ર અખ નાના વ્યાલા । સત-જોજન-તન પરમ ઘિસાલા ॥
ઐસેઉ એક તિન્હહિ જે ખાહીં । એકન્હ કે ડર તેપિ ડેરાહીં ॥૩॥

પ્રભુહિ બિલોકહિ દરહિઁ ન ટારે । મન હરષિત સબ ભયે સુખારે ।
તિન્હકી ઓટ ન દેખિયબારી । મગન ભયે હરિ રૂપ નિહારી ॥૪॥

ચલા કટક કછુ બરનિ ન જાઈ । કો કહિ સક કપિ-દલ-બિપુલાઈ ॥૫॥

સેતુબન્ધ ભૈ ભીર અતિ, કપિ નમ-પંથ ઉડાહિ।
અપરઽ જલચરન્હિ ઊપર, ચઢિ ચઢિ પારહિ જાહિ ॥૧॥

ઽઽચૌ૦--અસ કૌતુક બિલોકિ દોઉ ભાઈ। બિહઁસિ ચલે કૃપાલ રઘુરાઈ ।
સેન સહિત ઉત્તરે રઘુબીશ । કહિ ન જાઇ કપિ-જૂથપ-મીરા ॥૧॥

સિન્ધુ પાર પ્રભુ ડેરા કીન્હા । સકલ કપિન્હ કહઁ આયુસ દીન્હા ।
ખાહુ જાઇ ફલ મૂલ સુહાયે । સુનત ભાલુ કપિ જહઁ તહ ધાયે ॥૨॥

સબ તરુ ફરે રામ-હિત-લાગી । રિતુ અરુ કુરિતુ કાલ ગતિ ત્યાગી॥
ખાહિઁ મધુર-પાલ વિદપ હલાવહિઁ । લઙ્કા સનમુખ સિખર ચલાવહિં ॥૩॥

જહ કહુઁ ફિરત નિસાચર પાવહિં । ધેરિ સકલ બહુ નાચ નચાવહિં ।
દસનન્હિ કાટિ નાસિકા કાનો । કહિ પ્રભુસુજસ દેહિ તબ જાના ॥૪॥

જિન્હ કર નાસા કાન નિપાતા। તિન્હ રાવનહિ કહી સબ બાતા ॥
સુનત સ્રવન બારિધિ-બન્ધાના । દસમુખ બોલિ ઉઠા અકુલાના ॥૫॥

બાઁધેઉ બનનિધિ નીરનિધિ, જલધિ સિન્ધુ બારીસ ।
સત્ય તોયનિધિ કસ્પતિ, ઉદધિ પયોધિ નદીસ ॥૫॥

વ્યાકુલતા નિજ સમુઝિવહોરી। બિહઁસિ ચલા ગૃહ કરિ મય ભોરી।
મન્દોદરી સુનેઉ પ્રભુ ઓયો । કૌતુક હી પાથોધિ બઁધાયો ॥૧॥

કર ગહિ પતિહિ ભવન નિજ આની। બાલી પરમ-મનોહર બાની ॥
ચરણ નાઇ સિર અઞ્ચલ રોપા । સુનહુ બચન પિય પરિહરિ કોપા ॥૨॥

નાથ ભૈર કીજે તાહી સાઁ। બુધિ બલ સકિય જીતિ જાહી સાઁ॥
તુમ્હહિ રઘુપતિહિ અન્તર કૈસા । ખલુ ખદ્યોત દિનકરહિ જૈસા ॥૩॥

અતિ બલ મધુ-કૈટમ જિન્હ મારે । મહાબોર દિતિ-સુત સહારે ।
જેહિ બલિ બાઁધિ સહસભુજ મારા । સોઇ અવતરેઉ હરન મહિ-ભારા ॥૪॥

તાસુ બિરોધ ન કીજિય નાથા । કાલ કરમ જિવ. જાકે હાથા ॥૫॥

રામહિ સાઁપિય જાનકી, નાઇ કમલ-પદ માથ ।
સુત કહઁ રાજ સમર્ષિ બન, જાઇ લજિય રઘુનાથ ॥૬॥

નાથ દીન દયાલ રઘુરાઈ । બાઘૌ સનમુખ ગયે ન ખાઈ ॥
ચાહિય કરન સા સબ કરિ બીતે। તુમ્હ સુર અસુર ચરાચર જીતે ॥૧॥

સન્ત કહહિ અસિ નીતિ દસાનન । ચૌથે પન જાઇહિ નૃપ કાનન ॥
તાસુ ભજન કીજિય તહઁ ભરતા। જો કરતા પાલન સંહરતા ॥૨॥

ઇ રઘુબીર પ્રનત-અનુરાગી । મજહુ નાથ મમતા સબ ત્યાગી ॥ઽ
મુનિબર જતન કહિઁ જેહિ લાગી । ભૂપ રાજ તજિ હોહિ બિરાગી ॥૩॥

ઇ કોસલાધીસ રઘુરાયા । આયૌ કરન તોહિ પર દાયા ।
જાઁ પિય માનહુ માર સિખાવન । હાઇ સુજસ તિહુઁ પુર અતિ પાવન ॥૪॥

નાથ ભજહુ · રઘુનાથહિ, અચલ હોઇ અહિવાત ॥૭॥

તબ રાવન મય-સુતા ઉઠાઈ। કહૈ લાગ ખલ નિજ પ્રભુતાઈ ॥
સુનુ તૈં પ્રિયા બૃથા ભય માના । જગ જોધા કો મોહિ સમાના ॥૧॥

બરુન કુબેરુ પવન જમ કાલા । ભુજં બલ જિતેઉઁ સકલ દિગપાલા ॥
દેવ દનુજ નર સબ બસ મેરે । કવન હેતુ ઉપજા ભય તોરે ॥૨॥

નાના વિધિ તેહિ કહેસિ બુઝાઈ। સભા બહોરિ બૈઠ સો જાઈ ॥
મન્દોદરી હૃદય અસ જાના। કાલ-બિબસ ઉપજા અભિમાના ॥૩॥

સમા આઇ મન્ત્રિન્હ તેહિ બૂઝા । કરબ કવનિ બિધિ રિપુ સે જૂઝા ॥
કહહિ લચિવ સુનુ નિલિચર-નાહા । બાર બાર પ્રભુ પૂછહુ કાહા ॥૪॥

કહહુ કવન ભય કરિય બિચારા । નર કપિ ભાલુ અહાર હમારા।
બચન સબહિ કે સવન સુનિ, કહ પ્રહસ્ત કર જારિ ।
નીતિ-બિરોધ ઽન કરિય પ્રભુ, મન્ત્રિન્હ મતિ અતિ-થોરિ ॥૮॥

કહહિઁ સચિવ સઠ ઠકુરસોહાતી । નાથ ન પૂર આવ એહિ ભાઁતી ॥
બારિધિ નાઁઘિ એક કપિ આવા। તાસુ ચરિત મન મહઁ સબ ગાવા ॥૧॥

ઉધા ન રહી તુમ્હહિઁ તબ કાહૂ । જારત નગર કસ ન ધરિ ખાહૂ ॥
સુનત નીક આગે દુખ પાવા। સચિવન્હ અખ મત પ્રભુહિ સુનાવા॥૨॥

જેહિ બોરીસ બઁધાયૌ હેલા । ઉતરેઉ સેન-સમેત સુબેલા ॥
ભનુ મનુજ ખાબ હમ ભાઈ । બચન કહહિઁ સત્ર ગાલ ફુલાઈ ॥૩॥

તાત બચન મમ સુનુ અતિ આદર । જનિ મન ગુનહુ મોહિ કરિ કાદર।
પ્રિય બાની જે સુનહિ જે કહહીં। ઐસે નર નિકાય જગ અહહી ॥૪॥

બચન પરમ-હિત સુનત કઠોરે । સુનહિ જે કહહિઁ તે નર પ્રભુ થોરે।
પ્રથમ બસીઠ પઠવ સુનુ નીતી । સીતા દે કરહુ પુનિ પ્રીતી ॥૫॥

નારિ પાઈ ફિરિ જાહિ જાઁ, તો ન બાઢૈય રારિ ।
નાહિ ત સનમુખ સમર-મહિ, તાત કરિય હઠિ મારિ ॥
યહ મત જોં માનહુ પ્રભુ સારા । ઉભય પ્રકાર સુજસ જગ તારો ॥
સુત સન કહ દસકંઠ રિલાઈ । અસિ અતિ સઠ કેહિ તાહિ સિખાઈ ॥૧॥

અબહીં લેં ઉર સંસય હોઈ । બેનુ-મૂલ સુત ભયેહુ ઘાઈ ॥
સુનિ પિતુ ગિરા પરુષ અતિધારા । ચલા ભવન કહિ બચન કઠોરા ॥૨॥

હિત મત તાહિ ન લાગત કૈસે। કાલ-બિબસ કહ ભેષજ જૈસે ॥
સન્ધ્યા સમય જાનિ દલસીસા । ભવન ચલેઉ નિરખત ભુજ-બીસા ॥૩॥

લઙ્કા સિખર ઉપર આગારા । અતિ-વિચિત્ર તહઁ હોઇ અખારા ॥
બૈઠ જાઇ તેહિ મન્દિર રાવન । લાગે કિલર ગુણ-ગાણ-ગાવન ॥૪॥

બાજહિઁ તાલ પખાઉજ બીના । નૃત્ય કરઈઇ અપછરા પ્રબીના ॥૧॥

સુનાસીર સત સરિસ સો, સન્તત કરૈ બિલાસ ।
પરમ-પ્રબલ રિપુ સીસ પર, તદપિ ન કછુ મન ત્રાસ ॥૧૦॥

ઇહાઁ સુબેલ-સૈલ રઘુબીરા । ઉતરે સેન-સહિત અતિ-શ્રીરા॥
સૈલ-સઙ્ગ એક સુન્દર દેખી । અતિ ઉત્તઙ્ગ સમ્મ સુસ વિસેખી॥૧॥
તહઁ તરુ-કિસલય-સુમન સુહાયે । લછિમન રચિ નિજ હાથ ડસાયે ॥
તાપર રુચિર મૃદુલ સૃગછાલા । તેહિ આસન આલીન કૃપાલા ॥૨॥

પ્રભુ કૃત સીસ કપીસ ઉછઙ્ગા । બાલ દહિન દિસિ ચાપ નિષઙ્ગા ॥
દુહુઁ કર-કમલ સુધારત બાના । કહ લકેસં મન્ત્ર લગિ કાના ॥૩॥

બડભાગી અઙ્ગદ હનુમાના । ચરન-કમલ ચાઁપત વિધિ નાના ॥
પ્રભુ પાછે લછિમન બીરાસન । કતિ-નિષા કર-બાન-સરાસન ॥૪॥

એહિ બિધિ કરુના-સીલ ગુન, ધામ રામ આસીન ।
તે નર ધન્ય જે ધ્યાન એહિ, રહત સદા લયલીન ॥
પૂરબ-દિસા બિલોકિ પ્રભુ, દેખા ઉદિત્ત ભયઙ્ક ॥
કહત સબહિ દેખહુ સસિહિ, મૃગપતિ સરિસ અસઙ્ક ॥૧૧॥

પૂરબ દિસિ ગિરિ-ગુહા નિવાસી । પરમ પ્રતાપ તેજ બલ રાસી।
અત્ત-નાગ-તમ-કુરુમ બિદારી । સસિ કેસરી ગગન-ચન-ચારી ॥૧॥

બિથુરે નભ મુકુતાહલ તારા । નિસિ-સુન્દરી કેર સિઙ્ગોરા ॥
કહ પ્રભુ સસિ મહ મેચકતાઈ। કહહુ કાહ નિજ નિજ મતિ ભાઈ ॥૨॥

કહ સુગ્રીવ સુનહુ રઘુરાઈ । સસિ મહઁ પ્રગટ ભૂમિ કે ઝાઁઈ ।
મારેઉ રાહુ સસિહિ કહ કોઈ । ઉર મહઁ પરી સ્યામતા સાઈ ॥૩॥

કોઉ કહ જબ વિધિ રતિ-મુખ કીન્હા। સાર ભાગ સખિ કર હરિ લીન્હો ।
ઇદ્ર સે પ્રકટ ઇન્દુ ઉર માહૌઁ । તેહિ ભગ દેખિય નભ પરિછાહીં ॥૪॥

પ્રભુ કહ ગરલ બન્ધુ સસિ કેરા। અતિપ્રિય લિજ ઉર દીન્હ બસેરા।
વિષ સજ્જુત કર નિકર પસારી। જારત બિરહવન્ત નર નારી ॥૫॥

કહ મારુત-સુત સુનહુ પ્રભુ, સસિ તુમ્હાર પ્રિય દાસ ।
તવ મૂરતિ બિધુ ઉર બસતિ, સોઇ સ્યામતા આસ ॥
પવન-તનય કે બચન સુનિ, બિહંસે રામ સુજાન ।
દચ્છિન દિસિ અવલોકિ પ્રભુ, બોલે કૃપાનિધાન ॥૧૨॥

દેખુ બિભીષન દચ્છિન આલા । ધન ઘમંડ દામિની બિલાસા ॥
મધુર મધુર ગરજૈ ધન ઘોરા । અષ્ટિ હોઇ જનિ ઉપલ કઠોરા॥૧॥

કહૈ બિભીષન સુનહુ કૃપાલા । તડિત ન હોઇ ન બારિદ-માલા ॥
લંકા સિખર ઉપર આગારી । તહ દલકન્ધર દેખ ‘અખારા ॥૨॥

ન્ન। મેઘડંબર સિર–ભારી । લાઇ જનુ જલદ ઘટા અતિ કારી ॥
મન્દોદરી સબન તાટઙ્કા । સોઇ પ્રભુ જનુ . દામિની દમઙ્કા ॥૩॥

માજહિં તાલ મૃદઙ્ગ અનૂપા । સોઇ રવ મધુર સુનહુ સુર-ભૂપા ॥
પ્રભુ મુસુકાન સમુઝિ અભિમાના। ચાપ ચઢાઇ બાન સન્ધાના ॥૪॥

છન્ન મુકુટ તાટઙ્ક તન, હતે એકહી બાન ।
સબ કે દેખત સહિ પરે, સરમ ન કોઊ જાન ।
અસ કૌતુક કરિ રામ-સર, પ્રબિસેઉ આઇ નિષઙ્ગ।
રાવન સભા સસઙ્ક સબ, દેખિ મહા-રસ-મઙ્ગ॥૧૩॥

કમ્પ ન ભૂમિ ન મરુત વિસેખા । અબ સબ કછુ નયન ન દેખા ।
ચહિઁ સબ નિજ હૃદય મઝારી। અસગુન ભયૌ ભયઙ્કર ભારી ॥૧॥

દસમુખ દેખિ સભા ભય પાઈ । બિહૅસિ બચન કહ જુગુતિ બનાઈ ।
સિરૌ ગિરે સન્તત સુભ જાહી । મુકુટ ખસે કસ અસગુન તાહી ॥૨॥

સયન કરહુ નિજ નિજ ગૃહ જાઈ । ગવને ભવન ચરન સિર નાઈ ॥
મન્દોદરી સોચ ઉર બસે । જબ તે ખજનપૂર મહિ ખસેઊ ॥૩॥

સજલે-નયન કહ જુગ કર જોરી । સુનહુ પ્રાનપતિ બિનતી મોરી ।
કન્ત રામ-બિરોધ પરિહરહૂ । જાનિ મનુજ જનિ મન હઠ ધરહૂ ॥૪॥

બિસ્વ-રૂપ રઘુ-બંસ-મનિ, કરહુ બચ્ચન વિસ્વાસુ ।
લોક કલ્પના બેદ કર, અઙ્ગ અઙ્ગ પ્રતિ જાસુ ॥૧૪॥

પદ-પાતાલ સીસ-અજ-ધામા। અપર લોક અંગ અંગ બિતામા ॥
ભૃકુટિ-બિલાસ ભયઙ્કર-કાલા । નયન-દિવાકર કચ-ધન-માલા ॥૧॥

જાસુ પ્રાન અસ્વિની કુમારા । નિસિ અરુ દિવસ નિમેષ અપારા ॥
સવન દિખા દસ બેદ બખાની । મારુત સ્વાસ નિગમ નિજબાની ॥૨॥

અધર-લોભ જમ-દસન-કરાલા । માયા હાસ બાહુ-દિગપાલા।
આનન-અનલ અમ્બુપતિ-જોહા । ઉત્તપતિ પાલન પ્રલય સમીહા ॥૩॥

રોમ-રાજિ અષ્ટાદસ-બારા । અલિપ-લૈલ સરિતા નસ-જારા ॥
ઉદર-ઉદધિ અધ-ગો જાતના । જગ-મય પ્રભુ કા બહુ કલપના ॥૪॥

અહઙ્કાર-સિવ બુદ્ધિ-અજ, મન-સસિ ચિત્ત-મહાન ।
અનુજ બાસ સચરાચર-રૂપ રામ ભગવાન ॥
અસ બિચારિ સુનુ માનપતિ, અનુસન બયર બિહાઇ ।
પ્રીતિ કરહુ રઘુબીર-પદ, સમ અહિવાત ન જાઇ ॥૧૫॥

બિહઁસા નારિ બચન સુનિ કાના। અહો મોહ-મહિમા બલવાના ॥
નારિ સુભાવ સત્ય કવિ કહહીં। અવગુન આઠ સદા ઉર રહહીં ॥૯॥

સાહસ અનૃત ચપલતા માયા । ભય અબિબેક અસૌચ અદાયા॥
રિપુ કર રૂપ સકલ તૈં ગાવા । અતિ વિસાલ જય મોહિ સુનાવા ॥૨॥

સબ પ્રિયા સહજ બસ મારે । સમુઝિ પરા પ્રસાદ અબ તોરે ।
જાને પ્રિયા તોરિ ચતુરાઈ । એહિ મિસ કહેહુ મોરિ મનાઈ ॥૩॥

તવ બતકહી ગૂઢ સૃગ-લોચનિ । સમુઝત-સુખદ સુનત-અય મોચનિ।
મન્દોદરિ મન મહઁ અસ ઠયજા પિયહિ કાલ-બસ મતિ-મમ ભયઊ ॥૪॥

એહિ બિધિ કરત બિનોદ બહુ, પ્રાત પગટ દસકન્ધ ।
સહજ અસઙ્કલરૂપતિ, સભા ગયૌ મદ-અન્ધ ।
ફૂલૈ ફરાન બેત, જદપિ સુધા બરષાહં, જલદ ।
મૂરુખ હૃદય ન ચેત, જો ગુરુ મિલહિં બિરચિ-સિબ ॥૧૬॥

ઇહાઁ પ્રાત જાગે રઘુરાઈ। પૂછા મત સબ સચિવ બોલાઈ ।
કહહુ બેગિ કા કરિય ઉપાઈ। જામવન્ત કહ પદ સિર નાઈ ॥૧॥

સુનુ સર્વજ્ઞ - સકલ-ઉર-બાસી । બુધિ બલ તેજ ધરમ ગુન રાસી ॥
મન્ત્ર કહૌઁ નિજ-મિત અનુસારા દૂત પઠાઇય બાલિકુમારા ॥૨॥

નીક મંત્ર સબ કે મન માના । અઙ્ગદ સન કહ કૃપાનિધાના ।
બાલિ-તનય બુધિ બલગુન-ધામા । લઙ્કા જાહુ તાત મમ કામા ॥૩॥

બહુત બુઝાઇ તુમ્હહિઁ કા કહઊઁ । પરમ-ચતુર મૈં જાનત અહઊઁ ।
કાજ હમાર તાસુ હિત હોઈ । રિપુ સન કરેહુ બતકહી સેઆઈ ૪॥
ધ-પ્રભુ અજ્ઞા ધરિ લોસ, ચરન બન્દિ અઙ્ગદ ઉઠેઉ ।
ઇ ગુન-સાગર-ઈસ, રામ કૃપા જા પર કરહુ ।
સ્વયં-સિદ્ધ સબ કાજ નાથ મોહિ આદર દિયેઉ।
અસ બિચારિ જુબરાજ, તનુ પુલકિત હરષિત હિયે ॥૧૦॥

બન્દિ ચરન ઉર ધરિ પ્રભુતાઈ । અઙ્ગદ ચલેઉ સબહિ સિર નાઈ ॥
પ્રભુ પ્રતાપ ઉર સહજ અસઙ્કા । રન-બાંકુરા બાલિ-સુત બઙ્કા ॥૧॥

પૈઠત રાવન કર બેટા । ખેલત રહા સો હોઇ ગૈ મેંટા॥
બાતહિ બાત કરપ બઢિ આઈ। જુગલ-અતુલ-બલપુનિ તરુનાઈ ॥૨॥

તેહિ અઙ્ગદ કહૈં લાત ઉઠાઈ । ગહિ પદ પટકેઉ ભૂમિ ભવાઈ ॥
નિસિચર-નિકર દેખિ અટ ભારી। જહઁ તહઁ ચલે ન સકહિઁ પુકારી ॥૩॥

એક એક સન મરમ ને કહીં। સમુઝિ તાસુ વધ ચુપ કરિ રહહીં ॥
ભયૌ કોલાહલ નગર મંઝારી । આવા કપિ લઙ્કા જેહિ જારી ॥૪॥

અબ ધૌઁ કાહ કરિહિ કરતારા । અતિ-સભીત સબ કરહિ બિચારા ॥
બિનુ પૂઢે મગ દેહિ દેખાઈ । જેહિ બિલોક સેઆઇ જાઇ સુખાઈ ॥૫॥

ગયૌ સભા દરબાર તબ, સુમિરિ રામ-પદ-કઞ્જ।
સિંહ-ઠવનિ ઇત ઉત ચિતવ, ધીર-બીર-બલ-પુઞ્જ ॥૧૮॥

તુરત નિસાચર એક પઠાવા । સમાચાર રાવનહિ જનાવા ॥
સુનત બિહસિ બોલા દસસીસા । આનહુ બોલિ કહાઁ કર કીસા॥૧॥

આયસુ પાઇ દૂત બહુ ધાયે। કપિ-કુઞ્જરહિ બોલિ લેઇ આયે ॥
અઙ્ગદ દીખ દસાનન બૈસા । સહિત પ્રાન કજ્જલ ગિરિ જૈસા ॥૨॥

ભુજા બિટપ લિર સૃઙ્ગ સમાના । રામાવલી લતા જનુ નોના ॥
મુખ નાસિકા નયન અરુ કાના । ગિરિ કન્દ્રા ખોહ અનુમાના ॥૩॥

ગયૌ સભા મલ નેકુ ન મુરા । બાલિ-તનય અતિ-અલ-બાઁકુરા ॥
ઉઠે સભાસદ કપિ કહ દેખી । રાવન ઉર મા ક્રોધ બિસેખી ॥૪॥

જથા મત્ત-ગજ-જૂથ મહ, પઞ્ચાનન ચલિ જાઇ।
રામપ્રતાપ સુમિરિ મન, બૈઠ સભા સિર નાઇ ॥૧૯॥

કહ દસકંઠ કવન બન્દર । મૈં રઘુનીષ દૂત ઇસકન્ધર ॥
મમ જનકહિ તોહિ રહી મિતાઈ । તવ હિત કારન આયૌઁ માઈ॥૧॥

ઉત્તમ-કુલ પુલસ્તિ કર નાતી । સિવ બિરંજિ પૂજેહુ બહુ ભાઁતી ॥
બર પાયહુ કીન્હેહુ સબ કાજા । જીતેહુ લોકપાલ સત્ર રાજા । ૨॥
નૃપ અભિમાન મોહ બસ કિયા । હરિ આનેહુ સીતા જગદમ્બા ॥
અબ સુમ કહા સુનહુ તુમ્હ મોરા । સબ અપરાધ છમિહિ પ્રભુ તોરા ॥૩॥

દસન ગહહુ તન કંઠ કુઠારી। પરિજન સહિત સઙ્ગ નિજ નારી!
સાદર જનક-સુતા કરિ આગે। એહિ વિધિ ચલહુ સકલ ભય ત્યાગે ॥૪॥

પ્રનતપાલ રઘુબંસ-મનિ, ત્રાહિ ત્રાહિ અબ મોહિ ।
આરત ગિરા સુનત પ્રભુ, અમય કરહિંગે તોહિ ॥૨૦॥

રે કપિ પત્તિ ન બોલુ સઁભારી । ગૂઢ ન જાનહિ માહિ સુરારી॥
કહુ નિજ નામ જનક કર ભાઈ। કેહિ નાતે માનિયે મિતાઈ ॥૧॥

અઙ્ગદ નામ બાલિ કર બેટા । તા. સાઁ કાહુઁ ભઈ હો ભેંટા।
અઙ્ગદ બચન સુનત સકુચોના। રહી બાલિ બાનર મૈં જાના ॥૨॥

અઙ્ગદ તહીઁ બાલિ કર બાલક । ઉપજેહુ બંસ અનલ કુલ-ચાલક ॥
ઽઽઽગર્ભ ન ગયૌ વ્યર્થ તુમ્હ જાયહુ । નિજ-મુખ તાપસ દૂત કહાયહુ ॥૩॥

અબ કહુ કુસલ બાલિ કહઁ અહઈ । બિહઁસિ બચન તબ અઙ્ગદ કહઈ ।
દિન દસ ગયે બાલિ પહઁ જાઈ । બૂઝેહુ કુસલ સખા : ઉર લાઈ ॥૪॥

રામ-બિરોધ કુસલ જસિ હોઈ। સો સબ તાહિ સુનાઇહિ સાઈ ।
સુનુ સઠ ભેદ હોઇ મન તાકે । શ્રીરઘુવીર હૃદય નહિં જાકે ॥૫॥

હમ કુલ-પાલક સત્ય તુમ્હ, કુલ-પાલક દસસીસ
અન્ધૌ બધિર ન અસ કહહિ, નયન કાન તબ બીસ ॥૨૧॥

સિવ-બિરઞ્ચિ-સુર-મુનિ-સમુદાઈ । ચાહત જાસુ ચરન-સેવકાઈ ।
તાસુ દૂત હોઇ હમ કુલ બારા । ઐસિહુ મતિ ઉર બિહર ન તોરા ॥૧॥

સુનિ કઠોર બાની કણિ કેરી । કહત દસાનન નયન તરેરો ।
ખલ તવ કઠિન બચન સગ સહઊઁ । નીતિ ધરમ મૈં જાનત અહઊઁ ॥૨॥

કહ કપિ ધરમલીલતા તોરી । હમહુઁ સુની કૃત પર-તિય-ચારી।
દેખી નયન દૂત રખવારી। બૂડિ ન ભરહુ ધરમ-વ્રત-ધારી ॥૩॥

કાન નાક બિલુ ભગિનિ નિહારી। છમા કોન્હિ તુમ્હ ધરમ બિચારી ॥
ધરમસીલતા તબ જગ જાગી । પાવા દરસ હમહુઁ બડ ભાગી ॥૪॥

જનિ જલ્પસિ જડ જન્તુ કપિ, લઠ બિલોકુ મમ બાહુ ।
લોકપાલ બલ બિપુલ સસિ, અસન હેતુ સબ રાહુ ॥
પુનિ નમ-સર મમ-કર-નિકર, કમલન્હિ પર કરિ બાસ ।
ભિત ભયૌ મરાલ ઇવ, સમ્ભુ સહિત કૈલાસ ॥૨૨॥

તુમ્હરે કટક માઁક સુનુ અઙ્ગદ।મો સન તિરિહિ કવન જોધા બદ।
તવ પ્રભુ નારિ-બિરહ બલ-હીના । અનુજ તાસુ દુખ દુખી મલીના ॥૧॥

તુમ્હ સુગ્રીવ કૂલ-દ્રુમ દોઊ । અનુજ હમાર ભીરુ અતિ સોઊ ।
જામવન્ત મન્ત્રી અતિ બૂઢા। ખો કિ હોઇ અબ સમર-અરૂઢા ॥૨॥

સિલ્પ-કર્મ જાનહિઁ નલ-નીલા । હૈ કપિ એક મહા-બલ-સીલા॥
આવા પ્રથમ નગર જેહિ જારા । સુનિ હઁસિ બોલેઉ બાલિકુમારા ॥૩॥

સત્ય બચન કહુ નિસિચર-નાહા । સાઁચેહુ કીસ કીન્હ પુર-દાહા ॥
રાવન નગર અલપ કપિ દહઈ । સુનિ અસ બચન સત્ય કો કહઈ ॥૪॥

જો અતિ-સુભટ સરાહેહુ રોવન । સો સુગ્રીવ કેર લઘુ-ધાવન ।
ચલૈ બહુત સા બીર ન હોઈ। પઠવા ખબર લેન હમ સાઈ. ॥૫॥

સત્ય નગર કપિ જારેજ, બિનુ પ્રભુ આયસુ પાઇ।
ફિરિ ન ગયૌ સુગ્રીવ પહિ, તેહિ ભય રહા લુકાઇ ।
સત્ય કહહિ દસકંઠ સન્ન, માહિ ન સુનિ કછુ કોહ ।
કોઉ ન હમારે કટક અસ, તો સન લરત જો સોહ ।
પ્રીતિ બિરોધ સમાન સન, કરિય નીતિ અસિ આહિ ।
જૌઁ મૃગપત્તિ બધ મેડુઝન્હિ, અલ કિ કહૈ કોઉ તાહિ ॥
જદપિ લઘુતા રામ કહૂઁ, તાહિ બધે બડ દોષ ।
તદપિ કઠિન દસકંઠ સુનુ, છત્રિજાતિ કર રોપ ॥
બક્ર-ઉત્તિ ધનુ બચન-સર, હૃદય દહેઉ રિપુ કોસ ।
પ્રતિઉત્તર સડસિન્હ મનહુઁ, કાઢત ભટ દસસીસ ॥
હઁસિ બોલેઉ દસમૌલિ તબ, કપિ કર બડ ગુન એક।
જો પ્રતિપાલૈ તાસુ હિત, કરૈ ઉપાય અનેક ॥૨૩॥

ધન્ય કીસ જો નિજ-પ્રભુ-કાજા। જહઁ તહ નાચૈ પરિહરિ લાજા॥
નાચિ કૂદિ કરિ લોગ રિઝાઈ। પતિ-હિત કરૈ ધરમ નિપુનાઈ ॥૧॥

અઙ્ગદ સ્વામિભક્ત તવ જાતી। પ્રભુ ગુન કમ ન કહસિ એહિ આઁતો।
મૈં ગુન-ગાહક પરમ-સુજાના । તબ કટુરદનિ કરૌઁ નહિઁ કાના ॥૨॥

કહ કપિ તબ ગુન-ગાહકતાઈ । સલ્ય પવન-સુત માહિ સુનાઈ ॥
બન-બિધન્સિ સુત-બધિ પુર-જારા । તદપિ ન તેહિ કછુ કૃત અપકારા ॥૩॥

ઇ બિચારિ તવ પ્રકૃતિ સુહાઈ । દસકન્ધર મૈં કોન્હિ ઢિઠાઈ ।
દેખેઉઁ આઇ જો કછુ કપિ ભાષા । તુમ્હરે લાજ ન રોષ ન માષા ॥૪॥

જૌં અસિ મતિ પિતુ ખાયેહુ કીસા । કહિ અસ બચન હઁસા દસ સીસા॥
પિતહિ ખાઇ ખાતે પુનિ તાહી । અબહીં સમુઝિ પરા કછુ માહી ॥૫॥

બાલિ-બિમલ-જસ-ભાજન જાનો । હતૌઁ ન તોહિ અધમ અભિમાની ॥
કહુ રાવન રાવન જગ કેતે। મૈં નિજ સબન સુને સુનુ જેતે ॥૬॥

બલિહિ જિતલ એક ગયૌ પતાલા । રાખા બાઁધિ સિસુન્હ હયસાલા।
ખેલહિ બાલક મારહિં જાઈ । દયા લાગિ બલિ દીન્હ છોડાઈ ॥૭॥

એક બહોરિ સહસભુજ દેખા। ધાઇ ધરા જિમિ જન્તુ બિસેખા।
કૌતુક લાગિ ભવન લેઇ આવા । સો પુલસ્તિ મુનિ જાઇ છોડાવા
એક કહત માહિ સકુચ્ચ અતિ, રહા બાલિ કી કાઁખ ।
ઇન્હ મહ રાવન તે કવન, સત્ય બદહિ તજિ માઁખ ॥૨૪॥

સુનુ સાઠ સેઆઇ રાવન છલ-સોલા । હર-ગિરિ જાનુ જાસુ ભુજ-લીલા
જાન ઉમાપતિ જાસુ સુરાઈ । પૂજેઉઁ જેહિ સિર-સુમન ચઢાઈ ॥૧॥

સિરસરોજ નિજ કરન્હિ ઉતારી । પૂજેઉઁ અમિત બાર ત્રિપુરારી ॥
ભુજ વિક્રમ જાનહિઁ દિગપાલા । સઠ અજહૂઁ જિનકે ઉર સાલા ॥૨॥

જાનહિં દિગ્ગજ ઉર કઠિનાઈ । જબ જન મિરેઉઁ જાઇ બરિઆઈ ॥
જિન્હ કે દસન કરાલન ફૂટે । ઉર લાગત મૂલક ઇવ ટૂટે ॥૩॥

જાસુ ચલત ડોલત ઇમિ ધરલી । ચઢત અત્ત-ગજ જિમિ લઘુ તરની ॥
ઇ રાવન જગ બિદિત પ્રતાપી । સુનેહિ ન સબન અલોક પ્રલાપી ॥૪॥

તેહિ રાવન કહ લઘુ કહલિ, નર કર કરસિ બખાન ।
રે કપિ બર્બર ખર્બ ખલ, અબ જાના તબ જ્ઞાન ॥૨॥

સુનિ અઙ્ગદ લકોપ કહ બાની । બોલુ સઁભારિ અધમ અભિમાની॥
સહસબાહુ-સુજ-ગહન અપારા । દહન અનલ-સમ જાસુ કુઠારા ॥૧॥

જાસુ પરસુ સાગર-સ્વર-ધારા । બૂડે કૃપ અગનિત બહુ ધારા ॥
તાસુ ગર્ષ જેહિ દેખત ભાગા । સા નર ક્યોં ઇસસીસ અભાગા ॥૨॥

રામ મનુજ કંસ રે સઠ બઙ્ગા । ધન્વી-કામ નદી પુનિ ગઙ્ગા ।
પસુ-સુરધેનુ કલ્પતરુ-રૂખા। અન્નદાન અરુ અન્નદાન અરુ રસ-પીયૂખા ॥૩॥

બૈનતેય-ખગ અહિ-સહસાનન । ચિન્તામનિ પુનિ ઉપલ દસાનન ।
સુનુ મતિમન્દ લોક-બૈકુંઠા । લાભ કિ રઘુપતિ-ભગતિ-અકુંઠા ॥
સેન સહિત તબ લાન મથિ, બન-ઉજારિ પુર જારિ ।
કસ રે સઠ હનુમાન કપિ, ગયૌ જો તબ સુત મારિ ॥૨૬॥

સુનુ રાવન પરિહરિ ચતુરાઈ । મજસિ ન કૃપાસિન્ધુ રઘુઈ ॥
જૌં ખલ ભયેસિ રામ કર તોહી । બ્રહ્મ રુદ્ર સક રાખિ ન તોહી ॥૧॥

મૂઢ વૃથા જનિ મારસિ ગાલા । રામ-શયર અસ હોઇહિ હાલા॥
તવ સિર-નિકર કપિન્હ કે આગે । પરિહહિઁ ધરનિ રામ-સર-લાગે ॥૨॥

તે તબ સિર કન્દુક ઇક નાના । ખેલિહહિઁ ભાલુ કોસ ચૌગાના ।
જબહિઁ સમર કોપિહિ રઘુનાયક । છુટિહહિઁ અતિ કરાલ બહુ સાયક ॥૩॥

તબ કિ ચલિહિ અસ ગાલ તુમ્હારા અસ વિચાર ભજુ રામ ઉદારા
સુનત બચન રાવન પરજરા । જરત મહાનલ જનુ ધુન પરા॥૪॥

કુમ્ભકરન અસ બન્ધુ મમ, સુત પ્રસિદ્ધ સકારિ ।
ભાર પરાક્રમ નહિઁ સુનેહિ, જિતેઉઁ ચરાચર ઝારિ ॥૨૦॥

સઠ સાખામૃગ જોરિ હાઈ । બાઁધા સિન્ધુ ઇહૈ પ્રભુતાઈ ॥
નાઁઘહિઁ ખગ અનેક બારીલા । સૂર ન હોહિ તે ખુનુ સબ કીસા ॥૧॥

મમ-ભજ-સાગર બલ-જલ-પૂરા । જહઁ બૂઢેં બહુ સુર-નર-સૂરા ॥
બીસ પયોધિ અગાધ અપારા કો અલ બીર જો પાઇહિ પાશ ॥૨॥

દિગપાલન્હ મૈં નીર ભરાવા । ભૂપ સુયસ ખસ મોહિ સુનાવા ॥
જૌઁ પૈ સમર સુભટ તવ નાથા। પુનિ પુનિ કહસિ જાસુ-ગુન-ગાથા ॥૩॥

તૌ બસીઠ પઠવત કેહિ કાજા । રિપુ સેન પ્રીતિ કરત નહિં લાજા ॥
હરગિરિ-મથન નિરખુ-મમ પાહૂ । પુનિ સઠ કપિ નિજ પ્રભુહિ સરાહ॥૪॥

સૂર કવન રાવન સરિસ, સ્વ કર કાટિ જેહિ સીસ।
હુને અનલ અતિ-હરણ બહુ,-બાર સાખિ ગૌરીસ ॥૨૮॥

જરત બિલોકેજબહિઁ કપાલા। વિધિ કે લિખે અઙ્ક નિજ ભાલા ॥
નર કે કર આપન બધ બાઁચી ।હઁસેઉઁ જાનિ વિધિ ગિરા અસાઁચા॥૧॥

ઉ મન સમુઝિ ત્રાસ નહિઁ મારે । લિખા બિરજિ જરઠ-મતિ-ભારે ।
આન બીર બલ સઠ મમ આગે। પુનિ પુનિ કહસિ લાજપતિ-ત્યાગે ॥૨॥

કહ અઙ્ગદ સલજ્જ જગ માહીં । રાવન તાહિ સમાન કોઉ નાહી ।
લાજવન્ત તક સહજ સુમાઊ । નિજ-મુખનિજગુન કહસિનકાઊ॥૩॥

સિર અરૂ સૈલ કથા ચિત રહી। તા તેં બાર બીસ તૈ કહી ॥
સૂજબલ રાખેહુ ઉર ઘાલી । જીતેહુ સહસબાહુ-બલિ-બાલી ॥૪॥

પાહિ પાહિ રઘુબીર ગોસાઁઈ । યહ ખલ ખાઇ કાલ કી નાઈ ॥
તેહિ દેખે કપિ સકલ પરાને । દસહુઁ ચાપ સાયક સન્ધાને ॥૪॥<।પોએમ્ >
હે સ્વામી રઘુનાથજી ! રક્ષા કીજિએ, રક્ષા કીજિયે, યહ દુષ્ટ કાલ કી તરહ ખા રહા
રાવણ ને દેખા કિ સબ વાનર ભાગ ગયે, તપ દસોં ધનુષોં પર વાણ કા સન્ધાન કિયા 10
હરિગિતિકા છાંડ
<પોએમ્>સન્ધાનિ ધનુ સર નિકર છાડેસિ, ઉરગ જિમિ ઉડિ લાગહીં।
રહે પૂરિ સર ધરની-ગગન-દિસિ,-વિદિસિ કહઁ કપિ ભાગહીં॥
ભયો અતિ-કોલાહલ નિકલ કપિ, દલ ભાલુ બાલહિઁ આતુરે ।
રઘુબીર કરુનાસિન્ધુ આરત, બન્ધુ જન-રચ્છક હરે ॥૮॥

ઓ -નિજ-દલ બિકલ દેખિ કટિ, કસિ નિષઙ્ગ ધનુ હાથ ।
લછિમન ચલે ક્રુદ્ધ હોઇ, લાઇ રામ-પદ-ભાથ ॥૨॥

૨ ખલ કા પારસિ કપિ આલૂ । મોહિ બિલાકુ તોર મૈં
ખોજત રહેઉઁ તોહિ સુત-ઘાતી । આજુ નિપાતિ જુડાવૌઁ છાતી ॥૧॥

અસ કહિ છાડેખિ બાન પ્રચંડા । લછિમન કિયે સકલ સત ખંડા
કોટિન્હ આયુધ રાવન ડારે। તિલ પ્રવાન કરિ કાટિ નિવારે ॥૨॥

પુનિ નિજ બાનન્હ કીન્હ પ્રહારા । સ્યન્દન ભજિ સારથી મારા ॥
સત સત સર મારે દસ ભાલા । ગિરિ-સૃઙ્ગન્હ જનુ પ્રબિસહિ બ્યાલા ॥૩॥

સત સર પુનિ મારા ઉર માહીં । પરેઉ અવનિતલ સુધિ કછુ નાહીં ॥
ઉઠા પ્રબલ પુનિ મુરછા જાગી। છાડિસિ બ્રહ્મ દોન્હિ જો સાઁગીં ॥૪॥

સે બ્રહ્મ-દત્ત પ્રચંડ સક્તિ અનન્ત ઉર લાગી સહી।
પરયો બીર વિકલ ઉઠાવ દસમુખ, અતુલ બલ મહિમા રહી।
બ્રહ્માંડ-ભુવન નિરાજ જાકે એક સિર જિમિ રજ-કની।
તેહિ વહ ઉઠાવન મૂઢ રાજન, જાન નહિઁ ત્રિભુવન-ધની ॥૬॥

દે૦-દેખિ પવન-સુત ધાયેઉ, બોલત બચન કઠોર ।
આવત કપિહિ હનેડ તેહિ, મુષ્ટિ-અહાર પ્રચાર ॥૮॥

જાનુ ટેકિ કષિ ભૂમિ ન ગિરા। ઉઠા સઁભારિ બહુત રિસ ભરા
મુઠિકા એક તાહિ કપિ ભારા । પરેઉસૈલ જનુ બજ્ન પ્રહારા ॥૯॥

મુરછા ગઈ બહોરિ સે જાગા । કપિ બલ બિપુલ સરાહન લાગા।
ધિગ ધિગ સમ્મ પૌરુષધિગ સોહી । જાઁ સે જિયત ઉઠેસિ સુર દ્રોહી ॥૨॥

અસકહિ લછિમન કહઁ કપિ લ્યાયો । દેખિ દસાનન વિસમય પાયો ।
કહ રઘુબીર સમુઝુ જિય માતા । તુમ્હ કૃતાન્ત ભચ્છક સુરત્રાતા ॥૩॥

સુનત બચન ઉઠિ બૈઠ કૃપાલા। ગઈ ગગન સા સક્તિ ‘કરાલા ॥
પુનિ કાદંડ થાન ગહિ ધાયે। રિપુ સનમુખ અતિ આતુર આયે॥૪॥ ॥
આતુર બહારિ બિભાજિ સ્યન્દન, સૂત હતિ વ્યાકુલ કિયા।
ગિરયો ધનિ દસકલ્ધાર બિકલતર, બાન સત બેધ્યો : હિયો ।
સારથી દૂસર ધાલિ રથ તેહિ, તુરત લઙ્કા ઽ, લેઇ ગયો ।
રઘુબીર બન્ધુ પ્રતાપપુજ બહારિ, પ્રભુ ચરનન્હિ નયો ॥૧૦॥

ઉહાઁ દસોગન જામિ કરિ, કરઈ લાગ કછુ જજ્ઞ।
રામ વિરોધ વિજય બહત, સઠ હઠ-બરૂ અતિ-અજ્ઞ ॥૬॥

ઇહાઁ બિભીષન સબ સુધિ પાઈ। સપદિ જાઇ રઘુપતિહિ સુનાઈ।
નાથ કરૈ રાવન એક જાગા । સિદ્ધ ભયે નહિઁ મરિહિ અગા॥૯॥

પઠવહુ દેવ બેગિ મટ બન્દર । કરહિઁ મિધંસ આવ દસકન્ધર ।
પ્રાત હોત પ્રક્ષુ સુભટ પઠાયે। હનુમદાદિ અઙ્ગદ સબ ધાયે ॥૨॥

કૌતુક કૂદિ ચઢે કપિ લૂલા પૈઠે રાવન ભવન અલકા॥
જન્ય કરત જવહીં સે દેખા ।સકલ કપિન્હ મા ક્રોધ બિલેખા ॥૩॥

રન સે નિલજ ભાજિ ગૃહ આધા । ઇહાઁ આઇ બક-ધ્યાન લગાવા ॥
અસ કહિ અઙ્ગદ મારેઉ લાતા । ચિતવન સઠ સ્વારથ મન રાતા ॥૪॥

નહિં ચિતબ જબ કરિ કોપ કપિ ગહિ, દસન્હ લાતન્હ મારહીં ॥
ઘરિ કેસ નારિ નિકારિ બાહેર, તેતિ દીન પુકારહીં।
ચલી સમીધર અની અપારા । બહુ ગજ-રધ-પદાતિ-અસવારા।
પ્રભુ સનમુખ ધાયે ખલ કૈસે। સલમ-સમૂહ અનલ કહ જૈસે ॥૨॥

દેવ બચન સુનિ પ્રભુ મુસ્કાના । ઉઠિ રઘુવીર સુધાર બાના ॥
જટા-જૂટ હુદ બાઁધે થે। સહહિ સુમન બી બિચ ગાથે॥૧॥
અરુન-નયન વારિદ-તનુ-સ્યામા । અખિલ-લેક લોચન-અભિરામા ।
કટિ તટ પરિવાર કસે નિષલા । કર કોદંડ કઠિન સારડા ॥૫॥

સારઙ્ગ કર સુન્દર નિષઙ્ગ સિલીમુખાકર કટિ કસ્યો।
ભુજદંડ પીન મનોહરાયત,-ઉર-ઘરાસુર-પદ-લસ્યો ॥
કહ દાસતુલસી જયહિ પ્રભુ સર, ચાપ કર ફેરન લગે।
બ્રહ્માંડ દિગ્ગજ કમઠ અહિ મહિ, સિન્ધુ ઝૂધર ડગમગે ॥૧૨॥

હરણે દેવ બિલોકિ છબિ, બરહિઁ સુમન અપાર ।
જય જય પ્રભુ ગુન-જ્ઞાન-બલ, ધામ હરન મહિ ભાર ॥૬॥

એહી બીચ નિસાચર અની । કસમસાત આઈ અતિ ઘનો ।
દેખિ ચલે સનમુખ કપિ-મહા। પ્રલયકાલ કે જનુ ઘન-ઘટ્ટા ॥૧॥

બહુ કૃપાન તરવારિ ચમઙ્કહિઁ । જનુ દસદિતિ દામિની દમહિ ।
ગજ-રથ-તુરંગ ચિકાર કઠોસ । ગર્જા મનહુઁ બલાહક ઘોરા॥૨॥

કપિ લઙ્ગુર બિપુલ નમ છાયે। મનહુઁ ઇન્દ્રધનુ ઉયે સુહાયે ॥
ઉઠૈ ધૂહિ માનહુઁ જલ ધારા । બાન બુન્દ ભૈ વૃષ્ટિ અપારા ॥
દુહુઁ દિસિ પર્વત કરહિઁ પ્રહારા । બજ્રપાત જનુ બાહિઁ બારા ॥
રઘુપતિ કોપિ બાન ઝરિ લાઈ । ઘાયલ મે નિસિચર સમુદાઈ ॥૪॥

લાગત બાન ચોર ચિક્કરહૌં । ધુર્મિ ઘુર્મિ જહઁ તહ મહિ પરહીં।
સાવહિઁ સૈલ જનુ નિર્ભર બારી । સોનિત-સરિ કાદર ભયકારી ॥૫॥

કાદર ભયઙ્કર રુધિર સરિતા, ચલી પરમ-અપાવનો।
ઉ કૂલ-દલ રથ-રેસ ચક્ર, અવર્ત્ત બહતિ ભયાવની ।
જલજન્તુ ગજ-પદચર-તુરગ-ખર, બિબિધ બાહન કો ગનૈ ।
સર-સક્તિ-તોમર-સર્પ ચાપ-તરઙ્ગ ચર્મ-કમઠ ઘને ॥ ૧૩ ॥

બીર પરહિઁ જનુ તીર તરુ, મજ્જા બહુ બહ ફેન ।
કાદર દેખિ ડરાહિઁ તેહિ, સુભટન્હ કે મન ચેન ॥૮॥

બાલહિં જો જય જય મુંડ એંડ પ્રચંડ સિર બિનુ ધાવહીં ।
ખપ્પરિન્હ ખરગ અલુજિક જુજ્ઝહિ, સુભટ ભટન્હ ઢહાવહીં ।
નિસિચર બરૂથ બિર્દિ ગર્જહિ, માલુ કપિ દર્પિત ભયે ।
સઙ્ગ્રામ-અઙ્ગન સુભટ સાવહિ, રામ-સર નિકરન્હિ હયે।૧૪॥
રાવન હૃદય વિચારા, મા નિસિચર સંહાર ।
મૈં અકેલ કપિ ભાલુ બહુ, માયા કરૌઁ અપાર ૮૮॥
દેવન્હ પ્રભુહિ પયાદે.દેખા । ઉપજા ઉર અતિ છામ બિસેખા ।
સુરપતિ મિજબ્રય તુરત પઠાવા । હરષ સહિત માતલિ લેઇ આવા ॥૧॥

તેજપુજ્જ રથ દિવ્ય ઽ અનૂપા । હરષિ ચઢે કોસલપુરભૂપા ॥
ચલ તુરગ મનોહર ચારી । અજર અમર મન સમ ગતિકારો ॥૨॥

રથારૂઢ રઘુનાથહિ દેખી। ધાયે કપિ બલ પાઇ બિસેખી ।
સહી ન જાઇ કપિન્હ કે મારી। તર શવન માયા વિસ્તારી ॥૩॥

માયા રઘુનીરહિ બાઁચી। લછિમન કપિન્હ સોમાની સાઁચી।
દેખી કપિન્હ નિસાચર અની । અનુજ સહિન બહુ કોસલધની ॥2॥

બહુ રામ લછિમન દેખિ મર્કટ, ભાલુ મન અતિ અપહરે ।
જનુ ચિત્ર લિખિત સમેત લછિમન, જહઁ હો તહઁ વિતહિ ખરે ।
નિજ સેન ચકિત બિલોકિ હઁસિ સર, શાપ સજિ કોલલધની।
માયાં હરી હરિ નિમિષ સહ હરષી સકલ મરકટ-અની ॥૧॥

ઓ-બહુરિ રામ સબ તન ચિતઈ, બોલે બચન ગૅમોર ।
દ્વન્દ-જુદ્ધ દેખહુ સકલ, અમિત ભયે અતિ ઔર બીર॥૮॥
ચોઓ- અસ કહિ સ્થરઘુનાથ ચલાવા । વિપ્ર-ઘરન-પઙ્કજ સિર નાના ।
તબ લઙ્કસ ક્રોધ ઉર છાવા । ગર્જત તર્જત સનમુખ ધાવા ॥૧॥

જીતેહુ જે ઽભટ સજગ માહીં । સુનુ તાપસ મેં તિન્હ સમ નાહીં ॥
રાવન નામ જગત જસ જાના। લોકપ જાકે
બન્દીખાના॥૨॥

ખર-દૂષન-હબન્ધ તુમ્હ મારા । બધેહુ વ્યાધ ઇવ બાલિ બિચારા ॥
નિસિચર - નિકર સુભટ સંહારેહુ । કુમ્ભકરન ઘનનાદહિ મારેહુ ॥ ૩ ॥

આજુ વયર સબ લેઉ નિગ્રાહી । જૈં। રન ભૂપ ભાજી ન જાઈ।
આજુ કરૌઁ ખલુ કાલં-હવાલે । પરેહુ કઠિન ભાજિ
નહિં જાહી ।રાવન કે પલિ ॥૪॥
સુનિ દુર્બચન કાલ-બસ જાના । બિહઁસિ બચન કહ કૃપાનિધાના ॥
સત્ય સત્ય સબ તબ પ્રભુતાઈ । જલપસિ જનિ દેખાઉ મનુવાઈ ॥૫॥ઽ
જનિ જલ્પના કરિ સુજસ નાસહિ, નીતિ સુનહિ
કરહિ છમા ।
સંસાર મહઁ પૂરુષ ત્રિબિધિ પાટલ રસાલ પનસં સમા ॥
એક સુમન પ્રદ એક-સુમન-ફલ એક, ફલૈ કેવલ ડાગહી ॥
એક કહહિં કહહિં કરહિં અપર એક, કરહિં કહત ન બાગહી ॥ ૧૬ ॥

પુનિ પુનિ પ્રભુ કાટત ભુજ સીસા । અતિ કૌતુહી કોસલાઘીસા ॥
રહે છાઇ નમઃ સિર અરુ બાહૂ । માનહુઁ અમિત કેતુ અરુ રાહૂ ॥૭॥

જનુ રાહુ કેતુ અનેક નમ પથ, ખત્રત સોનિત ધાવહીઁ।
રઘુવીર તીર પ્રચંડ લાગહિઁ, ભૂમિ ગિરન ન પાવહીં ॥
એક એક સર સિર નિકર છેદે નભ ઉડત ઇમિ સાહહીં ।
જનુ કોપિ દિનકર કર નિકર જહાઁ-તહાઁ વિધુન્તુદ પોહહીં ॥૧૮॥

જિમિ જિમિ પ્રભુ હર તાસુ સિર, તિમિ તિમિ હોહિં અપાર ।
સેબત વિષય બિબર્ધ જિમિ, નિત નિત નૂતન માર ॥૨॥<।પોએમ્ >
જૈસે જૈસે પ્રભુ રામચન્દ્રજી ઉસકે સિરોં કો કાટતે હૈં, તૈસે તૈસે વે ઇસ તરહ અપાર બઢતે જા રહે હૈં, જૈસે વિષય કે લેવન સે દિન દિન નવીન કામદેવ બઢતા હૈ ॥ ૬૨ ॥

<પોએમ્ > ચૌ૦ - દસમુખ દેખિ સિન્હ કે બાઢી। બિસરા મરન ભઈ રિસ ગાઢી ॥
મૂઢ મહા-અભિમાની । ઘાયડ દસૌ સરાસન તાની ॥૧॥

સમર-ભૂમિ દખકન્ધર કોચ્યો । બરષિ બાન રઘુપતિ રથ તોચ્યા ॥
દંડ એક રથ દેખિ ન પરેઊ । જનુ નિહાર મહઁ દિનકર દુરે ॥૨॥
હાહાકાર સુરન્હ જબ કીન્હા । તબ પ્રભુ કોપિ કારમુક લીન્હા ॥
સર નિવારિ રિપુ કે સિર કાટે । તે દિસિ બિદિસિ ગગનમહિ પાટે ॥૩॥<।પોએમ્ >
જબ દેવતાઓં ને હાહાકાર ક્રિયા, તબ પ્રભુ રામચન્દ્રજી ને ફોધ કર ધનુષ હાથ મેં લિયા । શત્રુ કે બાણોં કો નિવારણ કર ઉસકે સિર કાટે, વે દિશા-વિદિશા, આકાશ ઔર પૃથ્વી મેં ભર ગયે ॥ ૩ ॥

<પોએમ્> કાટે સિર નમ-મારગ ધાવહિં । જય જય ધુનિ કરિ ભય ઉપજાવહિં ॥
કહ લછિમન હનુમાન કપીસા । કહઁ રઘુબીર કોસલાધીસા ॥8॥

ઉમા બિભીષન રાવન, સનમુખ ચિતવ કિ કોઉ ।
અબ ભિરત કાલ જ્યોં, શ્રીરઘુબીર પ્રભાઉ ॥૯૪॥

ચો૦-દેખા સમિત બિભીષન ભારી ઘાયડ હનૂમાન ગિરિધારી ॥
રથ તુરઙ્ગ સારથી નિપાતા । હૃદય માઁઝ તેહિ મારેસિ લાતા ॥૧॥

ઠાઢ રહા અતિ-કમ્પિત ગાતા । ગયૌ બિભીષન જહાઁ જન ત્રાંતા ॥
પુનિ રાવન તેહિ હતેઉ પચારી । ચલેઉ ગગન કંપિ પૂઁછ પસારી ॥૨॥

ગહેસિ પૂઁછ કપિ સહિત ઉડાના । પુનિ ફિરિ મિરેડ પ્રચલ હનુમાના ॥
લરત અકાસ જુગલ સમ જોધા । એકહિ એક હનત કર ક્રોધા ॥૩॥

હહિં નમ છલ બલ બહુ કહીં । કજ્જલ ગિરિ સુમેરુ જનુ લરહીં ।
બુધિબલ નિસિચર પરૈ ન મારેઉ। તબ મારુત-સુત પ્રભુ સમ્ભારેઉ ॥૧॥

સમ્ભારિ શ્રીરઘુબીર ધીર પ્રચારિ કપિ રાવન હત્યા ।
મહિ પરત પુનિ ઉઠિ લરત દેવન્હ, જુગલ કહઁ જય જય સન્યેઓ ॥
હનુમન્ત સઙ્કદ દેખિ મર્કટ, માલુ ક્રોધાતુર ચઢે ।
રન-મંત રાવન સકલ સુભટ પ્રચંડ ભુજ-બલ દલમલે ॥૨૧॥
તબ રઘુવીર પ્રચારે, ધાયે કીસ પ્રચંડ ।
કપિ દલ પરબલ દેખિ તેહિ, કીન્હ પ્રગટ પાખંડ ॥૬૫॥

ચો૦- અન્તર્ધાન મયૌછન એકા । પુનિ પ્રગટે વલ રૂપ અનેકા ॥
રઘુપતિ કે ભાલુ કપિ જેતે ।જહાઁ તહાઁ પ્રગટ દુસાનન તેતે ॥૧॥

તેહિ કારન ખલ દેખે કપિન્હ અમિત દસસીસા । જહાઁ તહાઁ ભજે ભાલુ અરુ કોસા ॥
ભાગે બાનર ઘરહિં ન ધીરા । ત્રાહિ ત્રાહિ લક્ષિમન રઘુબીરા ॥૨॥
દહ-દિસિ ધાવહિઁ કોટિવ્હ રાવન । ગર્જહિં ઘોર કઠોર મયાવન ॥
ડરે સકલ સુર ચલે પરાઈ । જય કે આસ તજહુ અબ ભાઈ ॥૩॥
સબ સુર જિતે એક દસકન્ધર । અબ બહુ ગિરિ કન્દર ॥
રહે બિરચિ સમ્ભુ મુનિ જ્ઞાની । જિન્હ જિન્હ પ્રભુ મહિમા કછુ જાની ॥૪॥

જાના પ્રતાપ તે રહે નિર્ભય, કપિન્હ રિપુ માને ફુરે ।
ચલે બિચલિ મર્કટભાલુ સકલ, કૃપાલ પાહિ ભયાતુરે ॥
હનુમાન અઙ્ગદ નીલ નલ અતિ, બલ લરત રનયાઁકુરે ।
મર્દહિં ઽદસાનન કોટિ કોટિન્હ, કપટ-ભૂ ભટ - અઙ્કુરે ॥૨૨॥

સુર બાર દેખે વિકલ, હઁસે કોસલાઘીસ ।
સજિ સારઙ્ગ એક સર, હતે સકલ દસસીસ ॥૯૬॥

ચો૦- પ્રભુછન મહઁ માયા સબ કોટી । જિમિવધિ ઉયે જાહિઁ તમ ફાટી ॥
રાવન એક દેખિ સુર હરષે ફિરે સુમન બહુ પ્રભુ પર બરણે ॥૧॥

ભુજ ઉઠાઇ રઘુપતિ કપિ ફેરે । ફિરે એક એકન્હ તબ ઢેરે ॥
પ્રભુ બલ પાઇ આલુ કપિ ધાયે । તરલ તમકિ સજગ-મહિ આયે ॥૨॥

અસ્તુતિ કરત દેવતન્હિ દેખે । ભયૌઁ એક મેં ઇન્હ કે લેખે ॥
સહુ સદા તુમ્હ મોર સરાયલ । અસ કહિ કોપિ ગગન પથ ચાયલ ॥૩॥

હાહાકાર કરત સુર ભાગે । ખલહુ હુ હમારે આગે ॥
દેખિ બિકલ સુર અઆયો । કૂદિ ચરન ગહિ ભૂમિ ગિરાયેઓ ॥૪॥
ગહિ ભૂમિ પારયો લાત મારયો, બાલિ-સુતં પ્રભુ પહિઁ ગયો ।
સમ્મારિ ઉઠિ દસકંઠ ઘોર કઠોર વ ગર્જત ભયો ।
કરિ દાપ ચાપ ચઢાઈ દસ સન્ધાનિ તર બહુ બરઈ ।
કિય સકલ ભટ ઘાયલ ભયાકુલ, દેખિ નિજ બલ હરષઈ ॥૨૩॥

તબ રઘુપતિ રાવન કે ખીસ ભુજા સર ચાપ ।
કાટે બહુત બઢે પુનિ, જિમિ તીરથ કર પાપ ॥૭॥

સિર ભુજ બાઢિ દેખિ રિપુ કેરી । ભાલુ કપિન્હ રિસ ભઈ ઘનેરી ॥
પરત ન મૂઢ કટેહુ ભુજ સીસા । ધાયે કોપિ ભાલુ ભેંટ કીસા ॥૧॥

બાલિ-તનય મારુતિ નલ નીલા । દુબિદ કપીસ
પનસ બલસીલા ॥
બિટપ મહીધર કરહિં મહારા। સોઇ ગિરિ તરુ ગહિ કપિન્હ સે મારા ॥૨॥

એક લખન્હ રિપુ- બપુષ-બિદારી । માગિ ચલહિઁ એક લાતન્હ મારી ॥
તબ નલ નીલ સિરન્હ ચઢિ ગયઊ । નખમ્હિ લિલાર બિદારત ભયઊ ॥૩॥

રૂધિર બિલાંકિ સકોપ સુરારી । તિન્હહિં ધરન કહાઁ ભુજા પસારી ॥
ગહે ન જાહિઁ કરન્હિ પર ફિરહીં। જન જુગ મધુપ કમલ બન ચરહીં ॥ ૪ ॥

કોપિ કૃદિ હોઉ ઘરેસિ બહોરી। મહિ પટકત ભજે ભુજા મરોરી ॥
પુનિ સકોપ દસ ધનુ કર લીન્હે । સરન્હ મારિ ઘાયલ કપિ કીન્હે ॥૫॥
હનુમદાદિ સુરછિત કરિ બન્દર । પાઇ પ્રદોષ હરથ દસકન્ધર
મુરછિત દેખિ સકલ કપિ બીરા। જામવન્ત ઘાય॥ ની ॥૬॥

સઙ્ગ ભાલુ ભૂધર તરુ ધારી । મારન લગે પચાદિ પચારી ॥
ભયૌ ક્રુદ્ધ રાવન બલવાના । ગહિ પર મહિ પટક ભટ નાના ॥૭॥

ઉર લાત ઘાત પ્રચંડ લાગત, બિકલ રથ તૈં સહિ પરા ।
ગહિ મા બીસ કર મનહુઁ કમલન્હ બસે નિસિ લઘુકરા ॥
મુરછિત બિલોકિ બહોરિ પદ હતિ, ભાલુપતિ પ્રભુ પહિઁ ગયો ।
નિસિ જાનિ સ્યન્દન ઘાલિ તેહિ તબ, સૂત જતન કરત ભયો ॥૨૧॥

મુરછા બિગત ભાલુ કપિ, સબ આયે પ્રભુ પાસ ।
નિલિયર સકલ રાવનહિ, ઘેરિ રહે અતિ-ત્રાસ ॥૮॥

તેહી નિસિ સીતા પહિજાઈ । ત્રિજટા કહિ સબ કથા સુનાઈ ॥
સિર શુજ બાઢિ સુનત રિપુ કેરી । સીતા ઉર ઐ ત્રાસ ઘનેરી ॥૧॥

મુખ મલીલ ઉપજી સન ચિન્તા । ત્રિજટા સન બાલી ત સીતા
હોઇહિ કાહ કહસિ કિન માતા । કેહિ બિધિ મરિહિ ચિસ્વ-દુખ-દાતા॥૨॥

રઘુપતિ-સર સિર કટેહુ ન મરઈ । બિધિ બિમરીન ચરિત સબ કરઈ ॥
મોર અભાગ્ય જિઆવત ઓહી। જેહિ હૈ હરિ-પદ-કમલ બિછોહી ॥૩॥

જેહિ કૃત કપટ કનક-મૃગ-શૂઠા । અજહુઁ સે દૈવ ભોહિ પર રૂઠા ।
જેહિ વિધિ મોહિ દુખ દુસહ સહાયે । લછિમન કહઁ કટુ-બચન કહાયે ॥૪॥

રઘુપતિ બિરહ સબિષ સર ભારી । તકિ તકિ માર બાર બહુ મારી ॥
ઐસેહું દુખ જોરાખુ મમ માના । સોઇ બિધિ તાહિ જિઆવ ન આના ॥૫॥

જબ કીન્હ તેહિ પાખંડ । અયે પ્રગટ જન્તુ પ્રચંડ ।
બેતાલ ભૂત પિસાચ । કાર ઘરે ધનુ નારાચ ॥૧॥

જોગિનિ ગહે કરનાલ । એક હાથ મનુજ-કપાલ ।
કરિ સચ સાનિત પાન । નાચહિઁ કહિઁ બહુ ગાન ॥૨॥

ધરુ મારૂ બાલહિ ઘોર । રહિ પૂરિ ધુનિ બહુઁ ઔર ।
મુખ બાઇ. ઘાવહિઁ ખાન । તબ લગે કીસ ઽપરાન ॥૩॥

જહ જાહિ મર્કટ ભાગિ। તહ ધરત દેખહિ આગિ।
ભયે બિકલ બાનર માલુ । પુનિ લાગ બરષદ બાલુ ॥૧॥

જહઁ તહઁ થકિત કરિ કીસ । ગર્જેઉ બહુરિ દસસીસ ।
લછિમન કપીસ સમેત । ભયે સકલ બીર અચેત ॥૫॥

હા રામ હા રઘુનાથ । કહિ સુભટ મોજહિઁ હાથ ।
એહિ બિધિ સકલ બલ તરિ । તેહિ કીન્હ કપટ બહારિ ॥૬॥

પ્રગટેસિ બિપુલ હનુમાન । ધાયે ગયે પાષાણ।
તિન્હ રામ ઘેરે જાઇ । ચહુઁ દિસિ વરૂથ બનાઇ ॥૭॥

મારહુ ઘરહુ જનિ જાઇ । કટકટહિઁ પૂઁછ ઉઠાઇ ।
દહ-દિસિ લંગૂર બિરાજ । તેહિ મધ્ય કોસલ રાજ ॥ ૮ ॥

તેહિ સધ્ય કોસલરાજ સુન્દર, સ્યામ તનુ મોક્ષા લહી ।
જનુ ઇન્દ્રધનુષ અનેક કી બર, બારિ તુઙ્ગ તમાલહી ॥
પ્રભુ દેખિ હરષ બિષાદ ઉર સુર, બઢત જય જય જય કરી ।
રઘુબીર એકહિ તીર કોપિ નિમેષ મહઁ માયા હરી ॥૨૭॥

માયા બિગત કપિ ભાલુ હરષે, બિટપ ગિરિ ગહિ સબ ફિરે ।
સર નિકર છાડે રામ રાવન, બાહુ-સિર પુનિ મહિ ગિરે ॥
શ્રીરામ રાવન સમર ચરિત અનેક કલ્પ જો ગાવહીઁ ।
સત સેન સાવદ નિગમ કબિ તેઉ, તદપિ પાર ન પાવહીં ॥૨૮॥

તાકે ગુલ ગન કછુ કહે, જડ-મતિ તુલસીદાસ ।
નિજ-પીરુપ અનુસાર જિમિ, માછી ઉડૈ અકાસ ॥
કાંટે સિર ભુજ બાર બહુ, ભરત ન ભટ લસ ।
પ્રભુ ક્રીડત સુર સિહ મુનિ, વ્યાકુલ દેખિ કલેસ ॥ ૧૦૧ ॥

કાટત બઢહિઁ સીખ સમુદાઈ । જિમિ પ્રતિ લામ લાભ અધિકાઈ ॥
મરૈ ન રિષુ મમયૌ બિસેખા । રામ બિભોષન તન તબ દેખા ॥૧॥

ઉમા કાલ મરુ જા કી ઈછા । સેઆ પ્રભુ જન કર પ્રીતિ પરીક્ષા ॥
સુનુ સર્બજ્ઞ ચરાચર નાયક । પ્રણતપાલ
સુરમુનીસુખદાયિ॥૨॥
નાભિકુંડ પિયૂજ લસ યાકે । નાથ જિયત રાવન બલ તાકે
સુનત વિવીષન બચન કૃપાલા । હરષિ ગહે કર બાન
કરાલા ॥૩॥
અસમ હોન લાગે તબ નાના । રોવહિં બહુ સૃગાલ- ખર-સ્વાના ॥
બોલહિં ખગ જગ આરતિ હેતૂ । પ્રગટ ભયે નભ જહઁ તહઁ કેતૂ ॥૪॥

દસ - દિસિ દાહ હોન અતિ લાગા । ભયૌ પરચ બિનુ રબિ ઉપરાગા ॥
સદોદરિ ઉર કમ્પતિ ભારી । પ્રતિમા સબહિં નયન- મગ બારી ॥
પ્રતિમા રુદહિં પવિપાત નમ અતિ, પ્રાત વહ ડાલતિ મહી ।
બરષાહિઁ બલાહક રુધિર કચ રજ, અસુભ અતિ સક કો કહી ॥
ઉત્તપાત અમિત બિલાકિ નમ સુર, બિકલ બોલહિં જય જયે ।
સુર સમય જાનિ કૃપાલ રઘુપતિ, ચાપ સર જારત ભયે ॥૨॥

ખૈચિ સરાસન વન લગિ, છોડે સર એકતીસ ।
રઘુનાથ - સાયક ચલે, માનહુઁ કાલ ફનીસ ॥ ૧૦૨ ॥

લાયક એક નાભિ સર સોખા । અપર લગે સિર ભુજ કરિ રોખા ।
લૈ સિર બાહુ ચલે નારાચા। સિર-ભુજ હીન રુંડ મહિ નાચા ॥૧॥

સિર જટા સુકુટ પ્રસૂન વિચ વિશ્વ, અતિ મનોહર રાજહૌં ।
જતુ નીલગિરિ પર તડિત પટલ, સમેત ઉડુગન ભ્રાજહીં ॥
ભુજદંડ સર કોદંડ ફેરત, રુધિર કન તન અતિ બને ।
જનુ પાયસુની તમાલ પર બૈઠી બિપુલ સુખ આપને ॥૩૧॥

કૃપા દૃષ્ટિ કરિ બૃષ્ટિ પ્રભુ, અભય
આલુ કીસ સબ હરણે, જય સુખધામ મુકુન્દ ॥ ૧૦૩ ॥

પતિ સિર દેખત મન્દોદરી । મુરછિત બિકલ ધરનિ ખસિ પરી ॥
જુબતિવૃન્દ રોવત, ઉઠિધાઈ । તેહિ ઉઠાઇ રાવન પહિ આઈ॥૧॥

પતિ ગતિ દેખિ તે કરહિ પુકારા । છૂટે કચ નહિ બઘુન તારા ॥
ઉર તાડના કરહિ બિધિ નાના । રોવત કરહિં પ્રતાપ બખાના ॥૩॥

તબ બલ નાથ ઢોલ નિત ધરની । તેજ હીન પાવક સખિ તપતી ॥
સેષ કમઠ સહિ સકહિં ન ભાગ । સો તનુ ભૂમિ પરેઉ ભરિ દ્વારા ॥૩॥

વરુન કુબેર સુરેસ સમીરા । રન વનમુખ પર કાહુ ન છોરા ॥
ભુજબલ જિતેહુ કાલ જમ સાઈ । આજુ પરેહુ અનાથ કી નોઈ ॥૧॥
જગત વિહિત તુમ્હારિ પ્રભુતાઈ । સુત પરિજન બલ બરનિ નજાઈ ॥
રામ બિમુખ અસે હાલ તુમ્હારા । રહા ન કોઉ કુલ રાવનિહારા ॥૫॥
તબ બસ વિધિ પ્રપઞ્ચ સબ નાથા । સમય દિખિએ નિત નાવહિં માથા ॥
અબ તવ સિર સુજ જમ્બુક ખાહીં । રામ બિમુખ યહ અનુચિત નાહીં ॥૬॥
જાનેઉ સલુજ કરિ દનુજ-કાનન, દહન પાવક હરિ સ્વયં ।
જેહિ નમત સિવ બ્રહ્માદિ સુર પિય, મજેહુ નહિઁ કરુનામયં ॥
આજન્મ ત પરદ્રોહ-રસ પાપૌઘમય તબ તનુ અર્થ ।
તુમ્હહ દિયો નિજ ધામ રામ નમામિ બ્રહ્મ નિરામયં ॥૩૨॥

અહહ નાથ રઘુનાથ સમ, કૃપાસિન્ધુ નહિઁ આન ।
જોગિ બૃન્દ દુર્લભ ગતિ, તોહિ દીન્હિ ભગવાન ॥ ૧૦૪ ॥

મન્દોદરી બચ્ચન સુનિ કાના । સુર મુનિ સિદ્ધ સબન્હિ સુખ માના ॥
અજ મહેસ નારદ સનકાદી । જે મુનિબર પરમારથ- બાંદી ॥૧॥

ભાર લાવત રઘુપતિહિ નિહારા । પ્રેમ-મગન સંઘ ભયે સુખારી !
રુદન કરત દેખી સબ નારી । ગયેઉ બિભીષન મન દુખ ભારી ॥૨॥

બન્ધુ દસા બિલોકિ દુખ કીન્હા । તબ પ્રભુ અનુજહિ આયસુ દીન્હા ॥
લછિમન તેહિ બહુ બિધિ સમુઝાયો । બહુરિ બિભીષન પ્રભુ પહિં આયે। ॥૩॥

પ્રભુ કે વચન સવન સુનિ, નહિં અચાહિઁ કપિ- પુઞ્જ !
બાર બાર સિર નાવહીં, ગહહિઁ સકલ પદ- કઞ્જ ॥૧૦૬ ॥

પુનિ પ્રભુ બોલિલિયેહનુમાના । લઙ્કા જાહુ કહેઉ ભગવાના ॥
સમાચાર જાનકિહિ સુનાવહુ । સાસુકુસલ લેઇ તુમ્હ ચલિ આવહુ ॥૧॥

તબ હનુમન્ત નગર મહઁ આયે । સુનિં નિખિચરી નિસાવર ધાયે ॥
બહુ પ્રકાર તિન્હ પૂજા કીન્હી । જનક-સુતા દિખાઇ પુનિ દોન્હી ॥૨॥

દૂરિહિ તૈં પ્રનામ કપિ કીન્હા । રઘુપતિ દૂત જાનકી ચીન્હા ॥
કહહુ તાત પ્રભુ કૃપા નિકેતા ।કુસલ અનુજ - કપિ- સેન સમેતા ॥૩॥

સબ વિધિ કુસલ કોસલાઘીસા ।માતુઃ સમર: જીતેઉ દસસીસા ॥
અવિચલ રાજ બિભીષન પાયો । સુનિ કપિ બચન હરષ ઉર છાયો ॥૪॥

અતિ હરણ-મન તન પુલક લોચન, સજલ કહ પુનિ પુનિ રમા ।
કા દેઉઁ તાહિ ત્રૈલોક મહઁ કપિ કિમપિ નહિ બાની સમા ॥
સુનુ માતુ મૈં પાયૌઁ અખિલ જગ, રાજ આજુ ન સંખયં ।
રન જીતિ રિપુ દલ-બન્ધુ- જુત-પસ્યામિ રામમનામયં ॥૩૪॥

સુનુ સુત સદ્ગુણ સકલ તવ, હૃદય બસહુ હનુમન્ત ।
સાનુકૂલ કોસલપતિ, હહુ સમેત અનન્ત ॥ ૧૦૭॥

અબ સોઇ જતન કરહુ તુમ્હ તાતા । દેખૌઁ નયન સ્યામ મૃદુ ગાતા ॥
તબ હનુમાન રામ પહિઁ જાઈ । જનક-સુતા કે કુસલ સુનાઈ ॥ ૯ ॥

સુનિ સન્દેસ અનુકુલ ભૂષન । બોલિ લિયે જુબરાજ બિભીષન ॥
મારુતસુત કે સઙ્ગ સિધાવહુ । સાદર જનક- સુતહિ લેઇ આવહુ ॥૨॥

તુરતહિ સકલ ગયે જહઁ સીતા । સેવહિઁ સબ નિશિચરોં બિનીતા ॥
બેગિ વિભિષણ તિન્હહિ સિખાવા । સોદર તિન્હ સીતહિં અન્હવાવા ॥૩॥

બહુ પ્રકાર સૂચન પહિરાયેં । સિબિકા રુચિર સાજિ પુનિ લાય્યેં
તાપર હરષિ ચઢી બૈદેહી । સુમિરિ રામ-સુખ ધામ સનેહી ॥૪॥

બેતાનિ - રચ્છક ચહુઁ પાચા । ચલે સકલ મન પશ્મ-હુલાસા !
દેખન ભાલુ કીસ સબ આયે । રચ્છક કોપિ નિવારન ઘાયે ॥૫॥

કહ રઘુબીર કહા મમ માનહુ । સીતહિ સખા પયાદે આનહુ ॥
દેખહિ કપિ જનની કી નાઁઈ । બિહઁસિ કહા રઘુનાથ ગોસાઁઈ ॥૬॥

સુનિ પ્રભુ બચન ભાલુ કપિ હર । નભ તેં સુરન્હ સુમન બહુ બરષે ॥
સીતા પ્રથમ અનલ મહ રાખી । પ્રગટ કીન્હ ચહ અન્તર-સાખી ॥૭॥

તેહિ કારન કરુના નિધિ, કહે કછુક દુર્બાદ ।
સુનત જાતુધાની સબ લાગી કરન બિષાદ ॥ ૧૦૮ ॥

પ્રભુ કે બન્ધન સીસ ધરિ સીતા । બોલી મન ક્રમ બચન પુનીતા ॥
લછિમન હોહુ ધરમ કે નેગી : પાવક પ્રગટ કરહુ તુમ્હ બેગી ॥૧॥

સુનિ લછિમન સીતા કે બાની । બિરહ- બિબેક ધરમ-નતિ સાની ॥
લોચન સજલ જારિ કર દોઊ । પ્રભુ સન કછુ કહિ સકત ન ઓઊ ॥૨॥

દેખિ રામ રુખ લછિમન ધાયે।પાવક પ્રગટિ કાઠ બહુ લાયે ॥
પાવક પ્રબલ દેખિ બૈદેહી । હૃદય હરષ કછુ ભય નહિ તેહા ॥૩॥

જો મન બંધ ક્રમ મમ ઉર માહીં । તજિ રઘુબીર આન ગતિ નાહીં ॥
તૌ કૃસાનુ શ્રવ કૈ ગતિ જાના । મે કહઁ હોહુ શિખંડ સમાના ॥૧॥

ખંડ-સમ પાવક પ્રબેસ કિયા સુમિરિ પ્રભુ મૈથિલી ।
સાયકોસલેસ મહેસ બન્દિત, ચરન રતિ અતિ-નિર્મલી ॥
પ્રતિબિમ્બ અરુ લૌકિક કલઙ પ્રચંડ પાવક મહઁ કરે ।
પ્રભુ ચરિત કાહુન લખે સુર નભ, સિદ્ધ મુનિ દેખહિં ખરે ॥૩૫॥

ધરિ રૂપ પાવક પાનિ ગહિ શ્રી સત્ય સ્રુતિ જગ વિદિત જો ।
જિમિ છીરસાગર ઇન્દિરા રામહિઁ સમય આનિ સે ॥
રામ બામ-બિભાગ રાજતિ, રુચિર અતિ સોમા ભલો ।
નવ-નીલ નીરજ નિકટ માનહુઁ, કનક- પઙ્કજ કી કલી ॥૩૬॥
બરષહિઁ સુમન હરષિ સુર, બાજહિં ગગન નિસાન ।
ગવાહિ કિન્નર સુર-વધૂ,નાચાહિઁ ચઢી બિમાન ॥
તબ રઘુપતિ અનુસાસન પાઈ । માતલિ ચલેઉ ચરન સિર નાઈ ॥
આયે દેવ સદા સ્વારથી । વચન કહહિં જનુ પરમાર્થી ॥૧॥

દીનબન્ધુ દયાલ રઘુરાયા । દેવ કીન્હ દેવન્હ પર દાયા ॥ ઽ
બિસ્વ દ્રોહ:રત યહ ખલ કામી । નિજ અઘ ગયૌ કુમારગ- ગામી ॥૨॥

તુમ્હ સમ રૂપ બ્રહ્મ અબિનાસી । સદા એકરસ સહજ ઉદાસી ॥
અકલ અગુન અજ અનઘ અનામય । અજિત અમોઘ-સક્તિ કરુનામય ॥૩॥

મીન કમઠ સૂકર નરહરી । બામન પરસુરામ બપુ ઘરી ।
જબ જબ નાથ સુરન્હ દુખ પાયો । નાના તનુ ઘરિ તુમ્હહિં નસાયો ॥૪॥
રાવન પાપ-મલ સુર-દ્રોહી । કામ-લોભ-મદ-યસ અતિ- કોહી ।
સાઉ કૃપાલ તવ ધામ સિધાવા । યહ હમરે મન બિસમય આવા ॥૫॥

હમ દેવતઃ પરમ અધિકારી । સ્વાસ્થ-રત તત્ર ભગતિ બિસારી ॥
નવ-પ્રબાધુ સન્તત હમ પરે । અબ પ્રભુ પાહિ સરન અનુસરે ॥૬॥

કવિ બિનતી સુરસિહ સબ, રહે જહઁ તહઁ કર જોરિ
અતિ સપ્રેમ તન પુલ કિ બિધિ, અસ્તુતિ કરત બહોરિ ॥૧૧૦॥

અબ રામ સદા સુખધામ હરે । રઘુનાયક સાયક-ચાપ ધરે ॥
સિંહ ભવં બોરન-દારન પ્રભો । ગુન સાગર નાગર નાથ બિભો ॥૧॥

તનુ કામ અનેક અનૂપ છંબી । ગુન ગાવત સિદ્ધ સુનીન્દ્ર કબી ॥
જસ પાવન નાવન નાગમહા । ખગનાથ જથા કરિ કોપ ગહા ॥૨॥
જન-રજન ભંજન સોક-ભયં । ગત-ક્રોધ સદા પ્રભુ બોધ-મયં ॥
અવતાર ઉદાર અપાર ગુનં । મહિ-ભાર- બિમજન જ્ઞાન-ઘનં ॥૩॥

તુરત પવન- લુપ્ત ભવનત ભયઊ। તબ પ્રભુ ભરદ્વાજ પહિઁ ગયઊ ॥
નાના વિધિ સુનિ પૂજા કીન્હી । અસ્તુતિ કરિપુનિ આસિષ દીન્હી ॥૨॥

મુનિ-પદ બન્દિ જુગલ કર જોરી । ચઢિ બિમાન પ્રભુ ચલે બહોરી ॥
ઇહાઁ નિષાદ સુના પ્રભુ આયે । નાવ નાવ કહિ લોગ બુલાયે ॥૩॥
સુરસરિ નાઁઘિ જાન જબ આયો । ઉતરેઉ તટ પ્રભુ આયસુ પાયો ।
તબ સીતા પૂજી સુરસરી । બહુ પ્રકાર પુનિ ચરનન્હિ પરી॥૪॥
દીન્હિ અસીસ હરષિ મન ગઙ્ગા । સુન્દરિ તવ અહિવાત અભઙ્ગા ॥
સુનત ગુહા ધાયૌ પ્રેમાકુલ । આયલ નિકટ પરમ સુખ-સઙ્કુલ ॥૩॥
પ્રભુહિ સહિત બિલાકિ બૈદેહી । પરેડ અવનિ તન સુધિ નહિઁ તેહી ॥
પ્રીતિ પરમ બિલોકિ રઘુરાઈ । હરષિ ઉઠાઇ લિયો ઉર લાઈ ॥૬॥

લિયો હૃદય લાઇ કૃપાનિધાન સુજાન રાય રમાપતી ।
બૈઠારિ પરમ- સમીપ બૂઝી, કુસલ સો કર બીનતી ॥
અબ કુસલ પદ-પહૂજ બિલાકિ વિરચિ-સઙ્કર-સેવ્ય જે ।
સુખ-ધામ પૂરન - કામ રામ નમાનિ રામ નમામિ તે ॥૩॥

સબ ભાઁતિ અધમ નિષાદ સે હરિ, ભરત જ્યાઁ ઉર લાઇયો ।
મતિ મન્દ તુલસીદાસ સે પ્રભુ, મોહ-બસ બિસરાઇયે ॥
યહ રાવનારિ ચરિત્ર પાવન રામ-પદ-રતિ-પ્રદ સદા ।
કામાદિ- હર બિજ્ઞાન-કર, સુર સિદ્ધ મુનિ ગાવહિં મુદા ॥૩૯॥

સમર બિજય રઘુબીર કે, ચરિત જે સુનહિં સુજાન ।
બિજય-બિબેક વિભૂતિ નિત, તિન્હહિં દેહિ ભગવાન ॥
યહ કલિકાલ મલાયતન, મન કપિ દેખુ બિચાર ।
શ્રીરઘુનાથ-નામ તજિ, નાહિ ન આન અધાર ॥૧૨૧॥