રામચરિતમાનસ · અધ્યાય 5
હનૂમાન તેહિ પરસા,કર પુનિ કીન્હ પ્રનામ।
રામ-કાજ કીન્હે બિનુ, મોહિ કહાઁ વિશ્રામ ॥૧॥
જાત પવન સુત દેવન્હ દેખા।જાનૈ કહઁ બલ બુદ્ધિ બિસેખા ॥
સુરસા નામ અહિન્હ કૈ માતા। પઠૈન્હિ આઇ કહી તેહિં બાતા॥૧॥
આજુ સુરન્હ મોહિ દીન્હ અહારા।સુનત બચન કહેં પવન-કુમારા ॥
રામ-કાજ કરિ ફિરિ મેં આવૌઁ।સીતા કૈ સુધિ પ્રભુહિ સુનાવૌઁ ॥૨॥
તબ તવ બદન પૈઠિહૌં આઈ। સત્ય કહૌઁ મોહિ જાન દે માઈ॥
કવનેહુઁ જતન દેઇ નહિં જાના । ગ્રસસિ ન મોહિ કહેઉ હનુમાના ॥૩॥
જોજન ભરિ તેહિ બદન પસારા ।કપિ ત્તનુ કીન્હ દુગુન વિસ્તારા॥
રહ જોજન મુખ તેહિ ઠયઊ । તુરત પવન-સુત બત્તિસ ભયઊ ॥૪॥
જસ જસ સુરસા બદન બઢાવા । તાસુ દૂન કપિ રૂપ દેખાવા ॥
સત જોજન તેહિ આનન કીન્હા । અતિ લઘુ રૂપ પવન-સુત લીન્હા॥૫॥
બદન પૈઠિ પુનિ બાહેર આવા । માઁગા બિદા તાહિ સિર નાવા ॥
મોહિ સુરન્હ જેહિ લાગિ પઠાવા । બુધિ-બલ-મરમ તાર મૈં પાવા ॥૬॥
રામકાજ સબ કરિહહુ, તુમ્હ બલ-બુદ્ધિ-નિધાન।
આસિષ દેઇ ગઈ સો, હરષિ ચલેઉ હનુમાન ॥૨॥
નિસિચરિ એક સિન્ધુ મહ રહઈ। કરિ માયા નમ કે ખગ ગહઈ ।
જીવ-જન્તુ જે ગગન ઉડાહીં । જલ બિલોકિ તિન્હ કૈ પરિછાહીં॥૧॥
ગહૈ છાઁહ સક સે ન ઉડાઈ। એહિ બિધિ સદા ગગન-ચર ખાઈ।
ઇ છલ હનૂમાન કહઁ કીન્હા । તાસુ કપટ કપિ તુરતહિ ચીન્હા ॥૨॥
તાહિ મારિ મારુત-સુપ્ત બીરા । બરિધિ પાર ગયૌ મતિધીરા
તહાઁ જાઇ દેખી બન સોભા। ગુજ્જત ચંઞ્ચરીક મધુ લોભા ॥૩॥
નાના તરુ ફલ ફૂલ સુહાયે । ખગ મૃગ બૃન્દ દેખિ મન ભાયે ॥
સૈલ બિસાલ દેખિ એક આગે। તા પર ધાઇ ચઢેઉ મય ત્યાગે ॥૪॥
ઉમા ન કછુ કપિ કૈ અધિકાઈ । પ્રભુ પ્રતાપ જો કાલહિ ખાઈ ॥
ગિરિ પર ચઢિ લઙ્કા તેહિ દેખી । કહિ ન જાઇ અતિ દુર્ગ બિસેખી ॥૫॥
અતિ ઉતઙ્ગ જલનિધિ ચહુઁ પાસા । કનક-કોટ કર પરમ પ્રકાસા ॥૬॥
કનક-કોટ બિચિત્ર મનિ-કૃત, સુન્દરાયતના ઘના।
ચૌહટ્ટ હટ્ટ સુબટ્ટ બીથી, ચારુ પુર બહુ વિધિ બના ॥
ગજ બાજિ ખચ્ચર નિકર પદચર, રથ બરૂથન્હિ કો ગનૈ।
બહુ રૂપ નિસિચર જૂથ અતિબલ, સેન બરનત નહિઁ બનૈ ॥૧॥
બન બાગ ઉપબન બાટિકા સર, કૂપ બાપી સોહહીં।
નર-નાગ-સુર-ગન્ધર્વ કન્યા, રૂપ મુનિ મન મોહહીં ।
કહુઁ માલ દેહ બિસાલ સૈલ સમાન અતિબલ ગર્જહીં।
નાના અખારેન્હ ભિરહિઁ બહુ બિધિ, એક એકન્હ તર્જહીં ॥૨॥
કરિ જતન ભટ કોટિન્હ બિકટ તન, નગર ચહુઁ દિસિ રચ્છહીં।
કહુઁ મહિષ માનુષ ધેનુ ખર અજ, ખલ નિસાચર અચ્છહીં।
એહિ લાગિ તુલસીદાસ ઇન્હ કી, કથા કછુયક હૈ કહી।
રઘુબીર સર તીરથ સરીરન્હિ, ત્યાગિ ગતિ પૈહૈં સહી ॥૩॥
પુર રખવારે દેખિ બહુ, કપિ મન કીન્હ બિચાર।
અતિ લઘુ રૂપ ધરૌઁ નિસિ, નગર કરૌઁ પૈસાર ॥૩॥
મસક સમાન રૂપ કપિ ધરી । લઙ્કહિ ચલેહુ સુમિરિ નરહરી।
નામ લઙ્કિની એક નિસિચરી । સો કહ ચલેસિ મોહિ નિન્દરી॥૧॥
જાનેહિ નહીં મરમ સઠ મોરા । મોર અહાર , જહાઁલગિ ચોરા॥
મુઠિકા એક મહા-કપિ હની । રુધિર બમત ધરની ઢનમની ॥૨॥
પુનિ સમ્ભારિ ઉઠી સો લઙ્કા ।જોરિ પાનિ કર બિનય સસઙ્કા ।
જબ રાવનહિં બ્રહ્મ બર દીન્હા। ચલત બિરંચ્ચિ કહા મોહિ ચીન્હા ॥૩॥}
બિકલ હોસિ તૈં કપિ કે મારે । તબ જાનેસુ નિસિચર સઙ્ઘારે ।
તાત મોર અતિ પુન્ય બહૂતા । દેખેઉ નયન રામ કર દૂતા ॥૪॥
તાત સ્વર્ગ અપબર્ગ સુખ, ધરિય તુલા એક અઙ્ગ।
તૂલ ન તાહિ સકલ મિલિ, જો સુખ લવ સતસઙ્ગ ॥૪॥
પ્રબિસિ નગર કીજે સબ કાજા। હૃદય રાખિ કોસલપુર-રાજા॥
ગરલ સુધા રિપુ કરૈ મિતાઈ। ગો-પદ સિન્ધુ અનલ સિતલાઈ ॥૧॥
ગરુઅ સુમેરુ રેનુ સમ તાહી । રામ કૃપા કરિ ચિતવા જાહી ॥
અતિ લઘુ રૂપ ધરેઉ હનુમાના। પૈઠા નગર સુમિરિ ભગવાના ॥૨॥
મન્દિર મન્દિર પ્રીતિ કરિ સોધા । દેખે જહઁ તહઁ અગનિત જોધા ॥
ગયૌ દસાનન મન્દિર માહીં । અતિ બિચિત્ર કહિ જાત સો નાહીં ॥૩॥
સયન કિયે દેખા કપિ તેહી । મન્દિર મહઁ ન દીખ વૈદેહી ।
ભવન એક પુનિ દીખ સુહાવા । હરિમન્દિર તહઁ ભિન્ન બનાવા ॥૪॥
રામાયુધ અઙ્કિત ગૃહ, સેભા બરનિ ન જાઇ ॥
નવ તુલસિકા બૃંદ તહઁ, દેખિ હરષ કપિરાઇ ॥5॥
લઙ્કા નિસિચર નિકર નિવાસા । ઇહાઁ કહાઁ સજ્જન કર બાસા ॥
મન મહઁ તરક કરૈ કપિ લાગા। તેહી સમય બિભીષન જાગા ॥૧॥
રામ રામ તેહિ સુમિરન કીન્હા । હૃદય હરષ કપિ સઞ્જન ચીન્હા ।
એહિ સન હઠિ કરિહૌઁ પહિચાની । સાધુ તઁ હોઇ ન કારજ હાની ॥૨॥
બિપ્ર રૂપ ધરિ બચન સુનાયે । સુનત વિભીષન ઉઠિ તહઁ આયે ॥
કરિ પ્રનામ પૂછી કુસલાઈ । બિપ્ર કહહુ નિજ કથા બુઝાઈ ॥૩॥
કી તુમ્હ હરિદાસન્હ મહઁ કોઈ । મોરે હૃદય પ્રીતિ અતિ હાઈ ॥
કી તુમ્હ રામ દીન-અનુરાગી। આયહુ મોહિ કરન બડ-ભાગી ॥૪॥
તબ હનુમન્ત કહી સબ,રામ કથા નિજ નામ।
સુનત જુગલ તન પુલક મન,મગન સુમિરિ ગુન ગ્રામ ॥૬॥
સુનહુ પવન-સુત રહનિ હમારી। જિમિ દસનન્હિ મહઁ જીભ બિચારી।
તાત કબહુઁ મોહિજાનિ અનાથા। કરિહહિઁ કૃપા ભાનુકુલ-નાથા॥૧॥
તામસ તનુ કછુ સાધન નાહૌઁ । પ્રીતિ ન પદ-સરોજ મન માહીં ॥
અબ મોહિ ભા ભરોસ હનુમન્તા । બિનુ હરિ કૃપા મિલહિઁ નહિઁ સન્તા ॥૨॥
જૌઁ રઘુબીર અનુગ્રહ કીન્હા । તૌ તુમ્હ મોહિ દરસ હઠિ દીન્હા ॥
સુનહુ બિભીષન પ્રભુ કેઐ રીતી । કરહિં સદા સેવક પર પ્રીતી ॥૩॥
કહહુ કવન મૈં પરમ કુલીના । કપિ ચઞ્ચલ સબહીં બિધિ હીના ॥
પ્રાત લેઇ જો નામ હમારા । તેહિ દિન તાહિ ન મિલૈ અહારા ॥૪॥
અસ મૈં અધમ સખા સુનુ,મોહૂ પર રઘુવીર ।
કીન્હી કૃપા સુમિરિ ગુન, ભરે બિલોચન નીર ॥૭॥
જાનતહૂઁ અસ સ્વામિ વિસારી। ફિરહિઁ તે કાહે ન હોહિઁ દુખારી।
એહિ બિધિ કહત રામ-ગુન-ગ્રામા॥ પાવા અનિર્વાચ્ય બિસ્રામા ॥9॥
પુનિ સબ કથા બિભીષન કહી।જેહિ બિધિ જનક-સુતા તહઁ રહી ।
તબ હનુમન્ત કહા સુનુ ભ્રાતા । દેખા ચહૌઁ જાનકી માતા ॥૨॥
જુગુતિ બિભીષન સકલ સુનાઈ ।ચલેઉ પવન-સુત બિદા કરાઈ। ,
કરિ સોઇ રૂપ ગયૌ પુનિ તહઁવા । બન અસોક સીતા રહ જહઁવા ॥૩॥
દેખિ મનહિઁ મહઁ કીન્હ પ્રનામા । બૈઠેહિ બીતિ જાત નિસિ જામા ।
કૃસ તનુ સીસ જટા એક બેની । જપતિ હૃદય રઘુપતિ ગુન શ્રેણી ॥૪॥
નિજ પદ નયન દિયે મન, રામ-ચરન મહઁ લીન।
પરમ દુખી ભા પવન-સુત; દેખિ જાનકી દીન ॥8॥
તરુ પલ્લવ મહઁ રહા લુકાઈ। કરૈ વિચાર કરૌઁ કા ભાઈ ॥
તેહિ અવસર રાવન તહઁ આવા । સઙ્ગનારિ બહુ કિયે બનાવા ॥૧॥
બહુ બિધિ ખલ સીતહિ સમુઝાવા ।સામ દામ ભય ભેદ દેખાવા ।
કહ રાવન સુનુ સુમુખિ સયાની । મન્દોદરી આદિ સબ રાની ॥૨॥
તવ અનુચરી કરૌઁ પન મોરા । એક બાર બિલોકુ મમ ઓરા ॥
તૃન ધરિ ઓટ કહતિ બૈદેહી । સુમિરિ અવધપતિ પરમ-સનેહી ॥૩॥
સુનુ દસમુખ ખદ્યોત પ્રકાસા । કબહુઁ કિ નલિની કરૈ બિકાસા ।
અસ મન સમુઝુ કહતિ જાનકી । ખલ સુધિ નહિઁ રઘુબીર બાન કી ॥૪॥
સઠ સૂને હરિ આનેહિ મોહી ।અધમ નિલજ્જ લાજ નહિઁ તોહી ॥૫॥
આપુહિ સુનિ ખદ્યોત સમ,રામહિઁ ભાનુ સમાન ।
પરુષ બચન સુનિ કાઢિ અસિ, બોલા અતિ ખિસિયાન ॥૬॥
સીતા તૈં મમ કૃત અપમાના। કટિહૌઁ તવસિર કઠિન કૃપાના॥
નાહિઁ ત સપદિ માનુ મમ બાની । સુમુખિ હોત ન ત જીવન હાની ॥૧॥
સ્યામ-સરોજ-દામ સમ સુન્દર । પ્રભુ ભુજ કરિ કર સમ દસકન્ધર ॥
ભુજ કંઠ કિ તવ અતિ ઘોરા। સુનુ સઠ અસ પ્રમાન પન મોરા ॥૨॥
ત્રિજટા નામ રાક્ષસી એકા। રામ ચરન-રતિ નિપુન બિબેકા॥
સબન્હૌઁ બોલિ સુનાયેસિ સપના। સીતહિ સેઇ કરહુ હિત અપના॥
ચન્દ્રહાસ હર મમ પરિતાપં। રઘુપતિ-બિરહ-અનલ સજ્જાતં ।
સીતલ નિસિત બહસિ બર ધારા । કહ સીતા હરુ મમ દુખ ભારા ॥૩॥
સુનત બચન પુનિ મારન ધાવા । મય-તનયા કહિ નીતિ બુઝાવા ॥
કહેસિ સકલ નિસિચરિન્હ બોલાઈ । સીતહિ બહુ બિધિ ત્રાસહ જાઈ ॥4॥
માસ-દિવસ મહઁ કહા ન માના । તૌ મૈં મારબ કાઢિ કૃપાના ॥
ભવન ગયૌ દસકન્ધર, ઇહાઁ પિસાચિનિ બૃન્દ ।
સીતહિ ત્રાસ દેખાવહિઁ, ધરહિ રૂપ બહુ મન્દ ॥૧૦॥
ત્રિજટા નામ રાક્ષસી એકા । રામ ચરન રતિ નિપુન બિબેકા ॥
સબન્હાઐઁ બાલિ સુનાયેસિ સપના । સીતહિ સેઇ કરહુ હિત અપના ॥૧॥
સપને બાનર લઙ્કા જારી । જાતુધાન સેના સબ મારી ॥
ખર આરૂઢ નગન દસસીસા । મુંડિત સિર ખંડિત ભુજ બીસા ॥૨॥
એહિ બિધિ સો દચ્છિંન દિસિ જાઈ। લઙ્કા મનહુઁ બિભીષન પાઈ।
નગર ફિરી રઘુબીર દોહાઈ। તબ પ્રભુ સીતા બોલિ પઠાઈ ॥૩॥
યહ સપના મૈં કહઊઁ પુકારી । હોઇહિ સત્ય ગયે દિન ચારી।
તાસુ બચન સુનિ તે સબ ડરીઁ । જનક-સુતા કે ચરનન્હિ પરીં ॥
જહઁ તહઁ ગઈ સકલ મિલિ, સીતા કર મન સોચ ।
માસ દિવસ બીતે મોહિ, મારિહિ નિસિચર પોચ ॥૧૧॥
ત્રિજટા સન બાલી કરજોરી। માતુ બિપતિ સઙ્ગિનિ તૈઁ મોરી ॥
તજૌઁ દેહ કરુ બેગિ ઉપાઈ । દુસહ બિરહ અબ નહિઁ સહિ જાઈ ॥।
આનિ કાઠ રચુ ચિતા બનાઈ। માતુ અનલ પુનિ દેહિ લગાઈ।
સત્ય કરહિ મમ પ્રીતિ સયાની । સુનૈ કો સ્રવન સૂલ સમ બાની ॥૨॥
સુનત બચન પદ ગહિ સમુઝાયેસિ । પ્રભુ પ્રતાપ-બલ-સુજસ સુનાયેસિ ।
નિસિ ન અનલ મિલુ સુનુ સુકુમારી। અસ કહિ સો નિજ ભવન સિધારી॥૩॥
કહ સીતા બિધિ ભા પ્રતિકૂલા । મિલિહિ ન પાવક મિટિહિ ન સૂલા ॥
દેખિયત પ્રગટ ગગન અઙ્ગારા । અવનિ ન આવત એકૌ તારા ॥૪॥
પાવકમય સસિ સ્રવત ન આગી । માનહુઁ
મોહિ જાનિ હતભાગી ।
સુનહિ બિનય મમ પિટપ અસોકા । સત્ય નામ કરુ હરુ મમ સોકા ॥૫॥
નૂતન કિસલય અનલ સમાના । દેહિ અગિનિ તન કરહિ નિદાના ॥
દેખિ પરમ બિરહાકુલ સીતા ।સો છન કપિહિ કલપ સમ બીતા ॥૬॥
કપિ કરિ હૃદય બિચાર, દીન્હિ મુદ્રિકા ડારિ તબ ।
જનુ અસોક અઙ્ગાર, દીન્હ હરષિ ઉઠિ કર ગહેઉ ॥૧૨॥
તબ દેખી મુદ્રિકા મનોહર । રામ-નામ-અંકિત અતિ સુન્દર ॥
ચકિત ચિતવ સુદરી પહિચાની । હરષ બિષાદ હૃદય અકુલાની ॥૧॥
જીતિ કો સકૈ અજય રઘુરાઈ । માયા તેં અસિ રચિ નહિં જાઈ ।
સીતા મન બિચાર કર નાના। મધુર બચન બોલેઉ હનુમાના ॥૨॥
રામચન્દ્ર ગુન બરનૈ લાગા। સુનતહિ સીતા કર દુખ ભાગા ॥
લાગી સુલૈ સ્રવન મન લાઈ । આદિહુ તેઁ સબ કથા સુનાઈ ॥૩॥
સ્રવનામૃત જેહિ કથા સુનાઈ ।કહિં સો પ્રગટ હોત કિન ભાઈ ॥
તબ હનુમન્ત નિકટ ચલિ ગયઊ । ફિરિ બૈઠી મન બિસમય ભયઊ
રામ-દૂત મૈં માતુ જાનકી। સત્ય સપથ કરુનાનિધાન કી ॥
યહ મુદ્રિકા માતુ મૈઁ આની। દીન્હિ રામ તુમ્હ કહઁ સહિદાની ॥૨॥
નર બાનરહિ સઙ્ગ કહુ કૈસે । કહી કથા ભૈ સઙ્ગતિ જૈસે ॥૬॥
કપિ કે બચન સપ્રેમ સુનિ, ઉપજા મન વિસ્વાસ।
જાના મન ક્રમ બચન યહ, કૃપાસિન્ધુ કર દાસ ॥૧૩॥
હરિજન જાંનિ પ્રીતિ અતિ બાઢી। સજલ નયન પુલકાવલિ ઠાઢી।
બૂઢત બિરહ જલધિ હનુમાના । ભયેઉ તાત મો કહ જલજાના ॥૧॥ .
અબ કહુ કુસલ જાઉઁ બલિહારી । અનુજ સહિત સુખ-ભવન-ખરારી ।
કોમલ ચિત કૃપાલ રઘુરાઈ । કપિ કેહિ હેતુ ધરી નિઠુરાઈ ॥૨॥
સહજ બાનિ સેવક સુખદાયક । કબહુઁક સુરતિ કરત રઘુનાયક ॥
કબહુઁ નયન મમ સીતલ તાતા। હોઇહિ નિરખિ સ્યામ-મૃદુ-ગાતા॥૩॥
બચન ન આવ નયન ભરિ બારી । અહહ નાથ હૌઁ નિપટ બિસારી ॥
દેખિ પરમ બિરહાકુલ સીતા । બોલા કપિ મૃદુ બચન બિનીતા ॥૪॥
માતુ કુસલ પ્રભુ અનુજ સમેતા । તવ દુખ દુખી સુકૃપા-નિકેતા॥
જનિ જનની માનહુ જિય ઊના। તુમ્હ તેઁ પ્રેમ રામ કે દૂના ॥૫॥
રઘુપતિ કર સન્દેસ અબ, સુનુ જનની ધરિ ધીર।
અસ કહિ કપિ ગદગદ ભયૌ, ભરે બિલાચન નીર ॥૧૪॥
કહેઉ રામ બિયોગ તવ સીતા। મો કહ સકલ ભયે બિપરીતા।
નવ તરુ કિસલય મનહુઁ કૃસાનૂ । કાલનિસા સમ નિસિ સસિ-ભાનૂ ॥૧॥
કુબલય વિપિન કુન્ત બન સરિસા । બારિદ તપત તેલ જનુ વરિસા ।
જે હિત રહે કરત તેઇ પીરા । ઉરગ સ્વાસ સમ ત્રિબિધિ સમીરા ॥૨॥
કહેહૂ તેઁ કછુ દુખ ઘટિ હોઈ । કાહિ કહૌઁ યહ જાન ન કોઈ ।
તત્વ પ્રેમ કર મમ અરુ તોરા । જાનત પ્રિયા એક મન મોરા ॥૩॥
મન સદા રહત તોહિ પાહીં । જાનુ પ્રીતિ રસ એતનેહિઁ માહીઁ ।
પ્રભુ સન્દેસ સુનત બૈદેહી । મગન પ્રેમ તન સુધિ નહિં તેહી ॥૪॥
કહ કપિ હૃદય ધીર ધરુ માતા । સુમિરુ રામ સેવક-સુખ દાતા ॥
ઉર આનહુ રઘુપતિ પ્રભુતાઈ । સુનિ મમ બચન તજહુ કદરાઈ ॥૫॥
નિસિચર નિકર પતઙ્ગ સમ, રઘુપતિ બાન કૃસાનુ ।
જનની હૃદય ધીર ધરુ, જરે નિસાચર જાનુ ॥૧૫॥
જૌઁ રઘુબીર હોતિ સુધિ પાઈ । કરતે નહિઁ બિલમ્બ રઘુરાઈ ।
રામ બાન રબિ ઉયે જાનકી । તમ બરૂથ કહઁ જાતુધાન કી ॥૧॥
અબહિં માતુ મૈઁ જાઉઁ લેવાઈ। પ્રભુ આયસુ નહિં રામ-દોહાઈ ॥
કછુક દિવસ જનની ધરૂ ધીરા । કપિન્હ સહિત ઐહહિં રઘુબીરા ॥૨॥
નિસિચર મારિ તોહિ લેઇ જૈહહિઁ । તિહુઁ પુર નારદાદિ જસ ગૈહહિં ।
હૈં સુત કપિ સબ તુમ્હહિં સમાના । જાતુધાન ભટ અતિ બલવાના ॥૩॥
મોરે હૃદય પરમ સન્દેહા । સુનિ કપિ પ્રગટ કીન્હિ નિજ દેહા।
કનક-ભૂધરાકાર સરીરા । સમર-ભયઙ્કર અતિ બલ-બીરા ॥૪॥
સીતા મન ભરોસ તબ ભયઊ । પુનિ લઘુ રૂપ પવન-સુત લયઊ ॥૩॥
સુનુ માતા સાખામૃગ, નહિઁ બલ-બુદ્ધિ બિસાલ ।
પ્રભુપ્રતાપ તૈં ગરુડહિ, ખાઇ પરમ લઘુ બ્યાલ ॥૧૬॥
મન સન્તોષ સુનત કપિ બાની। ભગતિ-પ્રતાપ-તેજ-બલ-સાની ॥
આસિષ દીન્હિ રામ પ્રિય જાના । હોહુ તાત બલ-સીલ-નિધાના॥૧॥
અજર અમર ગુન-નિધિ સુત હોહૂ । કરહિં બહુત રઘુનાયક છોહૂ ॥
કરહિં કૃપા પ્રભુ અસ સુલિ કાના। નિર્ભર પ્રેમ મગન હનુમાના ॥૨॥
બાર બાર નાયેસિ પદ સીસા । બોલા બચન જોરિ કર કીસા ।
અબ કૃતકૃત્ય ભયૌઁ મૈં માતા ! આસિષ તવ અમોઘ બિખ્યાતા ॥૩॥
સુનહુ માતુ મોહિ અતિસયં ભૂખા । લાગિ દેખિ સુન્દર ફલ રૂખા ॥
સુનુ સુત કરહિઁ વિપિન રખવારી । પરમ સુભટ રજનીચર ભારી ॥૪॥
તિન્હ કર ભય માતા માહિ નાહીંઁ । જૌઁ તુમ્હ સુખ માનહુ મન માહીં ॥૫॥
દેખિ બુદ્ધિ-બલ-નિપુન કપિ, કહેઉ જાનકી જાહુ ।
રઘુપતિ-ચરન હૃદય ધરિ, તાત મધુર ફલ ખાહુ ॥૧૭॥
ચલેઉ નાઇ સિર પૈઠેઉ બાગા। ફલ ખાયેસિ તરુ તારૈ લાગા ॥
રહેં તહાઁ બહુ ભટ રખવારે । કછુ મારેસિ કછુ જાઇ પુકારે ॥૧॥
નાથ એક આવા કપિ ભારી। તેહિ અસોકબાટિકા ઉજારી ॥
ખાયેસિ ફલ અરૂ બિટપ ઉજારે । રચ્છક મર્દિ મર્દિ મહિ ડારે ॥૨॥
સુનિ રાવન પઠયે ભટ નાના । તિન્હહિઁ દેખિ ગર્જેઉ હનુમાના ।
સબ રજનીચર કપિ સઙ્ઘારે । ગયે પુકારત કછુ અધમારે ॥૩॥
પુનિ પઠયેઉ તેહિ અછયકુમારા । ચલા સઙ્ગઃ લૈ સુભટ અપારા॥
આવત દેખિ બિટપ ગહિ તર્જા । તાહિ નિપાતિ મહાધુનિ ગર્જા ॥૪॥
કછુ મારેસિ કછુ મર્દેસિ, કછુ મિલયેસિ ધરિ ધૂરિ ।
કછુ પુનિ જાઇ પુકારે, પ્રભુ મર્કટ બલ-ભૂરિ ॥૧૮॥
સુનિ સુત બધ લંકેસ રિસાના । પઠયેસિ મેઘનાદ બલવાના ॥
મારેસિ જનિ સુત બાઁધેસુ તાહી । દેખિય કપિહિ કહાઁકર આહી ॥૧॥
ચલા ઇન્દ્રજિત અતુલિત્ત જોધા । બન્ધુ નિધન સુનિ ઉપજા ક્રોધા ॥
કપિ દેખા દારુન ભટ આવા । કટકટાઇ ગર્જા અરુ ધાવા ॥૨॥
અતિ બિસાલ તરુ એક ઉપારા । બિરથ કીન્હ લંકેસકુમારા।
રહે મહાભટ તાકે સઙ્ગા । ગહિ ગહિ કપિ મર્દ નિજ અંઙ્ગા ॥૩॥
તિન્હહિં નિપાતિ તાહિ સન બાજા । ભિરે જુગલ માનહુઁ ગજરાજા ॥
મુઠિકા મારિ ચઢા તરુ જાઈ । તાહિ એક છન મુરછા આઈ ॥૪॥
ઉઠિ બહોરિ કીન્હેસિ બહુ માયા । જીતિ ન જાઇ પ્રભંજન-માયા ॥૫॥
બ્રહ્મ-અસ્ત્ર તેહિ સાધા, કપિ મન કીન્હ વિચાર।
જૌઁ ન બ્રહ્મ-સર માનૌઁ, મહિમા મિટૈ અપાર ॥૧૯॥
બ્રહ્મબાન કપિ કહઁ તેહિ મારા। પરતિહુ બાર કટક સઙ્ઘારા ॥
તેહિ દેખા કપિ મુર્છિત ભયઊ । નાગપાસ બાઁધેસિ લેઇ ગયઊ ॥૧॥
જાસુ નામ જપિ સુનહુ ભવાની। ભવ-બન્ધન કાટહિં નર જ્ઞાની ।
તાસુદૂત કિ બન્ધ તર આવા । પ્રભુ કારજ લગિ કપિહિ બઁધાવા ॥૨॥
કપિ-બન્ધન સુનિ નિસિચર ધાયે । કૌતુક લાગિ સભા સબ આયે ॥
દસમુખ-સભા દીખિ કપિ જાઈ । કહિ ન જાઇ કછુ અતિ પ્રભુતાઈ ॥૩॥
કર જોરે સુર દિલિપ વિનીતા। ભૃકુટિ બિલોકત સકલ સભીતા ॥
દેખિ પ્રતાપ ન કપિ મન સઙ્કા । જિમિ અહિ-ગન મહઁ ગરુડ અસઙ્કા॥૪॥
કપિહિ બિલોકિ દસાનન, વિહઁસા કહિ દુર્બાદ ।
સુત-બધ-સુરતિ કીન્હ પુનિ, ઉપજા હૃદય બિષાદ ॥૨૦॥
કહ લઙ્કેસ કવન તૈઁ કીસા । કેહિ કે બલ ઘાલેહિ બન ખીસા ॥
કી ધૌં સ્રવન સુને નહિં મોહી । દેખૌઁ અતિ અલઙ્ક સઠ તોહી ॥૧॥
મારે નિસિચર કેહિ અપરાધા । કહુ સઠ તોહિ ન પ્રાન કૈ બાધા ॥
સુનુ રાવન બ્રહ્માંડ નિકાયા। પાઇ જાસુ બલ બિરચતિ માયા ॥૨॥
જાકે બલ વિરંચિ હરિ ઈસા । પાલત સૃજત હરત દસસીસા ।
જા બલ સીસ ધરત સહસાનન । અંડકોસ સમેત ગિરિ કાનન ॥૩॥
ધરૈ જો વિવિધ દેહ સુર-ત્રાતા । તુમ્હ સે સઠન્હ સિખાવનદાતા ॥
હર-કોદંડ કઠિન જેહિ ભજ્જા । તોહિ સમેત નૃપ-દલ મદ ગજ્જા ॥૧॥
ખર દૂષન ત્રિસિરા અરુ બાલી । બધે સકલ અતુલિત બલ-સાલી ॥૨॥
જાકે બલ લવલેસ તૈં, જિતેહુ ચરાચર ઝારિ ।
તાસુ દૂત મૈં જા કરિ, હરિ આનેહું પ્રિય નારિ ॥૨૧॥
જાનૌઁ મૈં તુમ્હારિ પ્રભુતાઈ। સહસબાહુ. સનઃ પરી લરાઈ ॥
સમરબાલિ સન કરિંજસ પાવા।સુનિકપિ બચન બિહઁસિ બહરાવા॥૧॥
ખાયેઉઁ ફલ પ્રભુ લાગી ભૂખા। કપિ સુભાવ તેઁ તારેઉઁ રૂખા ॥
સબ કે દેહ પરમ પ્રિય સ્વામી। મારહિઁ મોહિઁ કુમારગ-ગામી ॥૨॥
જિન્હ મોહિ મારા તે મૈં મારે। તેહિ પર બાઁધેઉ તનય તુમ્હારે ॥
મોહિ ન કછુ બાઁધે કૈ લાજા । કીન્હ ચહૌઁ નિજ પ્રભુ કર કાજા ॥૩॥
બિનતી કરૌઁ જોરિ કર રાવન । સુનહુ માન તજિ મોર સિખાવન ॥
દેખહુ તુમ્હ નિજ કુલહિ બિચારી । ભ્રમ તજિ ભજહુ ભગત ભયહારી ॥૪॥
જાકે ડર અતિ કાલ ડેરાઈ । જો સુર અસુર ચરાચર ખાઈ ॥
તાસોઁ બૈર કબહુઁ નહિં કીજૈ । મોરે કહે જાનકી દીજૈ ॥
પ્રનતપાલ રઘુનાયક, કરુનાસિન્ધુ ખરારિ ।
ગયે સરન પ્રભુ રાખિહહિઁ, તવ અપરાધ બિસારિ ॥૨૨॥
રામ ચરન-પઙ્કજ ઉર ધરહૂ । લઙ્કા અચલ રાજ તુમ્હ કરહૂ ।
રિષિ પુલસ્તિ જસ બિમલ મયઙ્કા તેહિ સસિ મહઁ જનિહાહુ કલઙ્કા॥૧॥
રામ નામ બિનુ ગિરા ન સોહા । દેખુ બિચારિ ત્યાગિ મદ મોહા ॥
બસન હીન નહિઁ સોહ સુરારી। સબ ભૂષન ભૂષિત બર નારી ॥૨॥
રામ બિમુખ સમ્પતિ પ્રભુતાઈ । જાઇ રહી પાઈ બિનુ પાઈ ॥
સજલ-મૂલ જિન્હ સરિતન્હ નાહિઁ ।બરપિ ગયે પુનિ તાહિ સુખાહીં॥૩॥
સુનુ દસકંઠ કહૌઁ પન રોપી । બિમુખ રામ ત્રાતા નહિઁ કોપી ।
સઙ્કર સહસ બિષ્ણુ અજ તોહી । સકહિઁ ન રાખિ રામ કર દ્રોહી ॥૨॥
મોહ મૂલ બહુ સૂલ પ્રદ, ત્યાગહુ તમ અમિમાન ।
ભજહુ રામ રઘુનાયક, કૃપાસિન્ધુ ભગવાન ॥૨૩॥
જદપિકહીકપિઅતિહિતબાની। ભગતિ-બિબેક-બિરતિ-નય-સાની।
બોલા બિહઁસિ મહા અભિમાની। મિલા હમહિઁ કપિ ગુરુ બડ જ્ઞાની ॥
મૃત્યુ નિકટ આઈ ખલ તોહી ।લાગેસિ અધમ સિખાવન મોહી।
ઉલટા હોઇહિ કહ હનુમાના । મતિ-ભ્રમ તોહિ પ્રગટ મૈં જાના ॥૨॥
સુનિ કપિ બચન બહુત ખિસિયાના । બેગિ ન હરહુ મૂઢ કર પ્રાના ।
સુનત નિસાચર મારન ધાયે । સચિવન્હ સહિત બિભીષન આયે ॥૩॥
નાઇ સીસ કરિ બિનય બહૂતા । નીતિ વિરોધ ન મારિય દૂતા॥
આન દંડ કછુ કરિય ગોસાઁઈ । સબહો કહા મન્ત્ર ભલ ભાઈ ॥૪॥
સુનત બિહઁસિ બોલા દસકન્ધર । અઙ્ગભઙ્ગ કરિ પઠવહુ બન્દર ॥૩॥
કપિ કે મમતા પૂઁછિ પર, સબહિ કહેઉ સમુઝાઇ ।
તેલ બોરિ પટ બાઁધિ પુનિ, પાવક દેહુ લગાઇ ॥૨૪॥॥
પૂઁછ હીનબાનર તહઁ જાઇહિ । તબ સઠ નિજ નાથહિ લેઇ આઇહિ ॥
જિન્હ કે કીન્હેસિ બહુત બડાઈ। દેખૌઁ મૈં તિન્હ કે પ્રભુતાઈ ॥૧॥
બચન સુનત કપિ મન મુસુકાના । ભૈ સહાઇ સારદ મૈં જાના ।
જાતુધાન સુનિ રાવન બચના । લાગે રચૈ મૂઢ સોઇ રચના ॥૨॥
રહા ન નગર બસન ઘૃત તેલા। બાઢી પૂઁછિ કીન્હ કપિ ખેલા॥
કૌતુક કહઁ આયે પુર-બાસી । મારહિ ચરન કરહિઁ બહુ હાઁસી ॥૩॥
બાજહિઁ ઢોલ દેહિઁ સબ તારી। નગર, ફેરિ પુનિ પૂઁછિ પ્રજારી ॥
પાવક જરત દેખિ હનુમન્તા । ભયૌ પરમ લઘુરૂપ તુરન્તા ॥૪॥
નિબુકિ ચઢેઉ કપિ કનક અટારી । ભઈ સભીત નિસાચર-નારીં ॥૫॥
હરિ-પ્રેરિત તેહિ અવસર, ચલે મરુત ઉનચાસ ।
અટ્ટહાસ કરિ ગર્જા, કપિ બઢિ લાગ અકાસ ॥૨૫॥
દેહ બિસાલ પરમ હરુઆઈ। મન્દિર તેઁ મન્દિર ચઢ ધાઈ ॥
જરૈ નગર ભા લોગ બિહાલા। ઝપટ લપટ બહુ કોટિ કરાલા ॥૧॥
તાત માત હા સુનિય પુકારા । એહિ અવસર કો હમહિઁ ઉબારા ॥
હમ જો કહા યહ કપિ નહિં હોઈ । બાનર રૂપ ધરે સુર કોઈ ॥૨॥
સાધુ અવજ્ઞા કર ફલ ઐસા । જરૈ નગર અનાથ કર જૈસા ॥
જારા નગર નિમિષ એક માહીઁ । એક બિભીષન કર ગૃહ નાહીં ॥૩॥
તા કર દૂત અનલે જેહિ સિરજા। જરા ન સો તેહિ કારન ગિરજા ॥
ઉલટિ પલટિ લઙ્કા સબ જારી । કૂદિ પરા પુનિ સિન્ધુ મઁઝારી ॥૪॥
પૂઁછિ બુઝાઇ ખોઇ ખમ, ધરિ લઘુરૂપ બહોરિ ।
જનક-સુતા કે આગે, ઠાઢ ભયૌ કર જારિ ॥૨૬॥
માતુ મોહિ દીજૈ કછુ ચીન્હા । જૈસે રઘુનાયક માહિ દીન્હા।
ચૂડામનિ ઉતારિ તબ દયઊ । હરષ સમેત પવન-સુત લયઊ ॥૧॥
કહેઉ તાત અસ મોર પ્રનામા । સબ પ્રકાર પ્રભુ પૂરનકામા ।
દીનદયાલ બિરદ સમ્મારી। હરહુ નાથ મમ સઙ્કટ ભારી॥૨॥
તાત સક્ર-સુત કથા સુનાયેહુ । બાન પ્રતાપ પ્રભુહિ સમુઝાયેહુ ॥
માસ દિવસ મહઁ નાથ ન આવા । તૌ પુનિ સોહિ જિયત નહિં પાવા।૩॥
કહુ કપિ કેહિ બિધિ રાખૌઁ પ્રાના । તુમ્હહૂઁ તાત કહત અબ જાના।
તોહિ દેખિ શીતલ ભૈ છાતી। પુનિ મો કહઁ સોઇ દિન સોઇ રાતી॥૪॥
જનક-સુતહિ સમુઝાઇ કરિ, બહુ બિધિ ધીરજ દીન્હ ।
ચરન-કમલ સિર નાઇ કપિ, ગવન રામ પહિઁ કીન્હ ॥૨૦॥
ચલત મહાધુનિ ગર્જેસિ ભારી । ગર્ભ સ્રવહિઁ સુનિ નિસિચર-નારી।
નાઁઘિ સિન્ધુ એહિ પારહિઆવા । સબદ કિલકિલા કપિન્હ સુનાવા ॥૧॥
હરષે સબ બિલોકિ હનુમાના । નૂતન જનમ કપિન્હ તબ જાના।
મુખ પ્રસન્ન તન તેજ બિરાજા । કીન્હેસિ રામચન્દ્ર કર કાજા ॥૨॥
મિલે સકલ અતિ ભયે સુખારી। તલફત મીન પાવ જનુ બારી ।
ચલે હરષિ રઘુનાયક પાસા । પૂછત કહત નવલ ઇતિહાસા ॥૩॥
તબ મધુબન ભીતર સબ આયે । અઙ્ગદ સમ્મત મધુ-ફલ ખાયે ॥
રખવારે જબ બરજૈ લાગે । મુષ્ટિ પ્રહાર હનત સબ ભાગે ॥૪॥
જાઇ પુકારે તે સબ, બન ઉજાર જુબરાજ ।
સુનિ સુગ્રીવ હરષ કપિ, કરિ આયે પ્રભુ કાજ ॥૨૮॥
ઓ-જૌઁ ન હોતિસીતાસુધિ પાઈ । મધુબન કે ફલ સકહિઁ કિ ખાઈ ॥
એહિ વિધિ મન બિચાર કરરાજા। આઇગયે કપિસહિત સમાજા ॥૧॥
આઇ સબહિઁ નાવા પદ સીસા । મિલે સબન્હિ અતિ પ્રીતિ કપીસા ।
પૂછી કુસલ કુસલ પદ દેખી। રામ કૃપા ભી કાજ બિસેખી ॥૨॥
નાથ કાજ કીન્હેઉ હનુમાના । રાખે સકલ કપિન્હ કે પ્રાના ॥
સુનિ સુગ્રીવ બહુરિ તેહિ મિલેઊ । કપિન્હ સહિત રઘુપતિ પહઁ ચલેઊ ॥૩॥
રામ કપિન્હ જબ આવત દેખા ! કિયે કાજ મન હરષ બિસેખા ॥
ફટિકસિલા બૈઠે દોઉ ભાઈ। પરે સકલ કપિ ચરનન્હિ જાઈ ॥૪॥
પ્રીતિ સહિત સબ ભેઁટે, રઘુપતિ કરુના પુજ્જ।
પૂછી કુસલ નાથ અબ, કુસલ દેખિ પદ કંજ ॥૨૬॥
જામવન્ત કહ સુનુ રઘુરાયા । જા પર નાથ કરહુ તુમ્હ દાયા
તાહિ સદા સુભ કુસલ નિરન્તર। સુર નર મુનિ પ્રસન્ન તા ઊપર ॥૧॥
ઇ બિજઈ બિનઈ ગુન-સાગર । તાસુ સુજસ ત્રય લોક ઉજાગર
પ્રભુ કી કૃપા ભયૌ સબ કાજૂ । જનમ હમાર સુફલ ભા આજૂ ॥૨॥
નાથ પવન-સુત કીન્હિ જો કરની । સહસહુ મુખ ન જાઇ સો બરની ॥
પવન-તનય કે ચરિત સુહાયે। જામવન્ત રઘુપતિહિ સુનાયે ॥૩॥
સુનત કૃપાનિધિ મન અતિ ભાયે । પુનિ હનુમાન હરષિ હિય લાયે।
કહહુ તાત કેહિ ભાઁતિ જાનકી। રહતિ કરતિ રચ્છા સ્વ પ્રાન કી ॥૪॥
નામ પાહરૂ દિવસ નિસિ, ધ્યાન તુમ્હાર કપાટ ।
લોચન નિજ પદ જન્ત્રિત, જાહિઁ પ્રાન કેહિ બાટ ॥૩૦॥
ચલત મોહિ ચૂડામનિ દીન્હી । રઘુપતિ હૃદય લાઇ સોઇ લીન્હી॥
નાથ જુગલ લોચન ભરિ બારી। બચન કહે કછુ જનક-કુમારી॥૧॥
અનુજ સમેત ગહેહુ પ્રભુ ચરના । દીનબન્ધુ પ્રનતારતિ હરના ॥
મન ક્રમ બચન ચરન અનુરાગા । કેહિ અપરાધ નાથ હૈઁ ત્યાગી ॥૨॥
અવગુન એક મોર મૈં જાના। બિછુરત પ્રાન ન કીન્હ પયાના
નાથ સો નયનન્હિ કર અપરાધા । નિસરત પ્રાન કરહિં હઠિ બાધા
બિરહ અગિનિ તનુ તૂલ સમીરા । સ્વાસ જરૈ છન માઁહ સરીરા॥
નયન સ્રવાહિઁ જલ નિજ હિત લાગી । જરૈ ન પાવ દેહ બિરહાગિ
સીતા કૈ અતિ બિપતિ બિસાલા । બિનહિઁ કહેં ભલિ દીનદયાલા ॥૫॥
નિમિષ નિમિષ કરૂનાનિધિ, જાહિઁ કલપ સમ બીતિ ।
બેગિ ચલિય પ્રભુ આનિય, ભુજ બલ ખલ દલ જીતિ ॥૩૧॥
સુનિ સીતા દુખ પ્રભુ સુખ અયના । ભરિ આયે જલ રાજિવ-નયના॥
બચન કાય મન મમ ગતિ જાહી। સપનેહુઁબૂઝિયબિપતિ કિ તાહી॥૧॥
કહ હનુમન્ત વિપત્તિ પ્રભુ સોઈ। જબ તબ સુમિરન સજન ન હોઈ ॥
કેતિક બાત પ્રભુ જાતુધાન કી । રિપુહિ જીતિ આનિબી જાનકી ॥૨॥
સુનુ કપિ તોહિ સમાન ઉપકારી। નહિં કોઉ સુર નર મુનિ તનુ ધારી॥
પ્રતિઉપકાર કરૌઁ કા તોરા । સનમુખ હોઇન સકત મન મોરા ॥૩॥
સુનુ સુત તોહિ ઉરિન મૈં નાહીં । દેખેઉઁ કરિ બિચાર મન માહીં ॥
પુનિ પુનિ કપિહિ ચિતવ સુરત્રાતા । લોચન નીર પુલક અતિ ગાતા ॥૪॥
સુનિ પ્રભુ બચન બિલોકિ મુખ, ગાત હરષિ હનુમન્ત ।
ચરન પરેઉ પ્રેમાકુલ, ત્રાહિ ત્રાહિ ભગવન્ત ॥૩૨॥
બાર બાર પ્રભુ ચહહિઁ ઉઠાવા । પ્રેમ મગન તેહિ ઉઠબ ન ભાવા ।
પ્રભુ કર પઙ્કજ કપિ કે સીસા । સુમિરિ સો દસા મગન ગૌરીસા ॥૧॥
સાવધાન મન કરિ પુનિ સઙ્કર । લાગે કહન કથા અતિ સુન્દર
કાપિ ઉઠાઇ પ્રભુ હૃદય લગાવાં। કર ગહિ પરમ નિકટ બૈઠાવા ॥૨॥
કહુ કપિ રાવન પાલિત લઙ્કા । કેહિ બિધિ દહેઉ દુર્ગ અતિ બઙ્કા ।
પ્રભુ પ્રસન્ન જાના હનુમાના । બોલા બચન બિગત અભિમાના ॥૩॥
સાખામૃગ કૈ બડિ મનુસાઈ । સાખા તેઁ સાખા પર જાઈ ।
નાઁઘિ સિન્ધુ હાટકપુર જારા।નિસિચર-ગન બધિ વિપિન ઉજારા ॥૪॥
સબ તવ પ્રતાપ રઘુરાઈ । નાથ ન કછૂ મોરિ પ્રભુતાઈ ॥૫॥
તાકહઁ પ્રભુ કછુ અગમ નહિઁ, જાપર તુમ્હ અનુકૂલ।
તવ પ્રભાવ બડવાનલહિં, જારિ સકૈ ખલુ તૂલ ॥૩૩॥
નાથ ભગતિ અતિ સુખદાયની। દેહુ કૃપા કરિ અનપાયની॥
સુનિ પ્રભુ પરમ સરલ કપિ બાની । એવમસ્તુ તબ કહેઉ ભવાની ॥૧॥
ઉમા રામ સુભાવ જેહિં જાના । તાહિ ભજન તજિ ભાવ ન આના ॥
યહ સમ્બાદ જાસુ ઉર આવા। રઘુપતિ-ચરન-ભગતિ સોઇ પાવા ॥૨॥
સુનિ પ્રભુ બચન કહહિઁ કપિ બૃન્દા । જય જય જય કૃપાલ સુખકન્દા॥
તબ રઘુપતિ કપિપતિહિ બોલાવા । કહા ચલૈ કર કરહુ બનાવા॥૩॥
અબ બિલમ્બ કેહિ કારન કીજૈ । તુરત કપિન્હ કહ આયસુ દીજૈ ॥
કૌતુક દેખિ સુમન બહુ બરષી। નભ તેં ભવન ચલે સુર હરષી ॥૪॥
કપિપતિ બેગિ બોલાયે, આયે યૂથપ યૂથ।
નાના બરન અતુલ બલ, બાનર ભાલુ બરૂથ ॥૩૪॥
પ્રભુ પદ-પઙ્કજ નાવહિં સીસા। ગર્જહિઁ ભાલુ મહાબલ કીસા ॥
દેખી રામ સકલ કપિ સૈના । ચિતૈ કૃપા કરિ રાજિવ-નૈના ॥૧॥
રામ કૃપા બલ પાઇ કપિન્દા । ભયે પચ્છજુત મનહુઁ ગિરિન્દા ॥
હરષિ રામ તબ કીન્હ પયાના । સગુન ભયે સુન્દર સુભ નાના ॥૨॥
જાસુ સકલ મઙ્ગલ-મય કીતી । તાસુ પયાન સગુન યહ નીતી ॥
પ્રભુ પયાન જાના બૈદેહી । ફરકિ બામ અઁગ જાનુ કહિ દેહી ॥૩॥
જોઇ જોઇ સગુન જાનકિહિ હોઈ ।અસગુન ભયૌ રાવનહિઁ સોઈ ॥
ચલા કટક કો બરનૈ પારા । ગર્જહિઁ બાનર ભાલુ અપારા ॥૪॥
નખ આયુધ ગિરિ પાદપ ધારી ।ચલે ગગન મહિ ઇચ્છાચારી ॥
કેહરિનાદ ભાલુ કપિ કરહીં । ડગમગાહ દિગ્ગજ ચિક્કરહીં ॥૫॥
ચિક્કરહિઁ દિગ્ગજ ડોલ મહિ ગિરિ,લોલ સાગર ખરભરે ।
મન હરષ દિનકર સોમ સુર મુનિ, નાગ કિન્નર દુખ ટરે ।
કટકટાહિ મર્કટ બિકટ ભટ બહુ, કોટિ કોટિન્હ ધાવહીં।
જય રામ પ્રબલ પ્રતાપ કોસલ, નાથ ગુન ગલ ગાવહીં ॥૪॥
સહિ સક ન બાર ઉદાર અહિપતિ બાર બારાહિ મોહઈ।
ગહ દસન પુનિ પુનિ કમઠ-પૃષ્ઠ, કઠોર ખો કિમિ સોહઈ।
રઘુબીર રુચિર પયાન પ્રસ્થિતિ, જાનિ પરમ સુહાવની ।
જનુ કસઠ-ખર્પર સર્પરાજ સો, લિખસ અબિચલ પાવની ॥૫॥
એહિ બિધિ જાઇ કૃપાનિધિ,ઉતરે સાગર તીર ।
જહઁ તહ લાગે ખાન ફલ, ભાલુ બિપુલ કપિ બીર॥૩॥
ઉહાઁ નિસાચર રહહિં સસઙ્કા । જબ તેં જારિ ગયૌ કપિ લડ્ડા।
નિજ નિજગૃહ સબ કરહિ વિચારા। નહિં નિસિચર કુલ કેર ઉબારા॥૧॥
જાસુ દૂત બલ બરનિ ન જાઈ । તેહિ આયે પુર કવન ભલાઈ ।
દૂતિન્હ સન સુનિ પુરજન બાની । મન્દોદરી અધિક અકુલાની ॥૨॥
રહસિ જોરિ કર પતિ પદ લાગી । બોલી બચન નીતિ-રસ પાગી॥
કન્ત કરષ હરિ સન પરિહરહૂ । મોર કહા અતિ હિત હિય ઘરહૂ ॥૩॥
સમુઝત જાસુ દૂત કૈ કરની। સ્રવહિં ગર્ભ રજનીચર-ઘરની॥
તાસુ નારિ નિજ સચિવ બોલાઈ । પઠવહુ કન્ત જૌઁ ચહહુ ભલાઈ
તબ કુલ કમલ-વિપિન દુખદાઈ । સીતા સીત-નિસા સમ આઈ ।
સુનહુ નથ સીતા બિનુ દીન્હે । હિતન તુમ્હાર સમ્ભુ અજ કીન્હે॥૫॥
રામ બાન અહિગન સરિસ, નિકર નિસાચર ભેક ।
જબલગિ ગ્રસત ન તબલગિ, જતન કરહુ તજિ ટેક ॥૩૬॥
સ્રવન સુની સઠ તાકરિવાની। વિહઁસા જગતબિદિત અભિમાની।
સમય સુભાવ નારિ કર સાઁચા મઙ્ગલમહઁ ભય મન અતિ કાઁચા ॥૧॥
જૌઁ આવૈ મરકટ કટકાઈ। જિયહિઁ વિચાર નિસિચર ખાઈ॥
કમ્પાહિઁ લોકપ જાકી ત્રસા। તાસુ નારિ સભીત બડિ હાઁસા ॥૨॥
અસકહિ બિહઁસિ તાહિ ઉર લાઈ। ચલેઉ સમા મમતા અધિકાઈ॥
મન્દોદરી હૃદય કર ચિન્તા ।અયૌ કન્ત પર નિધિ નિપીતા ॥૩॥
બૈઠેઉ સભા ખબરિ અસિ પાઈ। સિન્ધુ પાર સેના સબ આઈ।
બૂઝેસિ સચિવ ઉચિત મત કહહૂ। તે સબ હઁસે મષ્ટ કરિ રહહૂ ॥૪॥
જિતેહુ સુરાસુર તબ ખમ નાહીઁ । નર બાનર કેહિ લેખ માહીં ॥૩॥
સચિવ વૈદ ગુરુ તીનિ જૌઁ, પ્રિય બોલહિઁ ભય આસ ।
રાજ ધર્મ તન તીનિ કર, હોઇ બેગિહી નાસ ॥૩૭॥
સોઇ રાવન કહ બની સહોઈ । અસ્તુતિ કરહિઁ સુનાઇ સુનાઈ ॥
અવસર જાતિ બિભીષન આવા । ભ્રાતા ચરન સીસ તિન્હ નાવા ॥૧॥
પુનિ સિર નાઇ બૈઠ નિજ આસન । બોલા બચન પાઇ અનુસાસન ॥
જૌઁ કૃપાલ પૂછેહુ મોહિ બાતા । મતિ અનુરૂપ કહૌઁ હિત તાતા ॥૨॥
જો આપન ચાહૈ કલ્યાલા । સુજસ સુમતિ સુભગતિ સુખ નાના ॥
પર-નારિ લિલાર ગોસાઁઈ । તજૈ ચૌથિ કે ચન્દ કિ નાઈ ॥૩॥
દહ ભુવન એક પતિ હોઈ । ભૂત-દ્રોહ તિષ્ઠૈ નહિં સોઈ ॥
ગુનસાગર નાગર નર જોઊ । અલપ-લોભ ભલ કહૈ ન કોઊ ॥૪॥
કામ ક્રોધ મદ લાભ સબ, નાથ નરક કે પન્થ ।
સન પરિહરિ રઘુબીરહી, ભજહુ મજહિઁ જેહિ સન્ત ॥૩૮॥
તાત રામ નહિઁ નર ભૂપાલા । ભુવનેશ્વર કાલહુ કર કાલા ॥
બ્રહ્મ અનામય અજ ભગવન્તા । વ્યાપક અજિત અનાદિ અનન્તા ॥૧॥
ગો દ્વિજ ધેનુ દેવ હિતકારી । કૃપાસિન્ધુ માનુષ તનુ ધારી॥
જન રજ્જન સજ્જન ખલ બ્રાતા । બેદ-ધર્મ રચ્છક સુનુ ભ્રાતા ॥૨॥
તાહિ બયર- તજિ નાઇય માથા પ્રનતારતિ ભઞ્જન રઘુનાથા ॥
દેહુ નાથ પ્રભુ કહ બૈદેહી । ભજહુ રામ બિનુ હેત સનેહી ॥૩॥
સરન ગયે પ્રભુ તાહુ ન ત્યાગા। બિસ્વ-દ્રોહ-કૃત અઘ જેહિ લાગા ..
જાસુ નામ ત્રય તાપ નસાવન । સોઇ પ્રભુ પ્રગટ સમુઝુ જિય રાવના
બાર બાર પદ લાગૌઁ, બિનય કરૌઁ દસસીસ ।
પરિહરિ માન-મોહ-મદ, ભજહુ કોસલાધીસ ॥
ઽમુનિ પુલસ્તિ નિજ સિષ્ય સલ, કહિ પઠઈ યહ બાત ।
તુરત સો મૈં પ્રભુ સન કહી, પાઇ સુઅવસર તાત ॥૩૯॥
ઓ-માલ્યવન્ત અતિસચિવ સયાના। તાસુ બચન સુનિ અતિ સુખ માના॥
તાત અનુજ તબ નીતિ-વિભૂષન। સો ઉર ધરહુ જો કહત વિભીષન ॥૧॥
રિપુ ઉતકર્ષ કહત સઠ દોઊ । દૂરિ ન કરહુ ઇહાઁ હૈ કોઊ ॥
માલ્યવન્ત ગૃહ ગયૌ બહોરી। કહૈ વિભીષન પુનિ કર જોરી ૧૨॥
સુમતિ કુમતિ સબ કે ઉર રહહીં । નાથ પુરાન નિગમ અસ કહહીં।
જહાઁ સુમતિ તહ સમ્પતિ નાના । જહાઁ કુમતિ તહઁ ત્રિપતિ નિદાના ॥૩॥
તવ ઉર કુમતિ બસી બિપરીતા । હિત અનહિત માનહુ રિપુ પ્રીતા ॥
કાલરાતિ નિસિચર-કુલ કેરી । તેહિ સીતા પર પ્રીતિ ઘનેરી ॥૨॥
તાત ચરન ગહિ માઁગૌઁ, રાખહુ મોર દુલાર ।
સીતા દેહુ રામ કહઁ ,અહિત ન હુઓઇ તુમ્હાર ॥૪૦॥
બુધ-પુરાન-સ્રુતિ-સમ્મત બાની। કહી બિભીષન નીતિ બખાની ॥
સુનત દસાનન ઉઠા રિસાઈ । ખલ તાહિ નિકટ મૃત્યુ અબ આઈ ॥૧॥
જિયસિ સદા સઠ મોર જિયાવા । રિપુ કર પચ્છ મૂઢ તોહિ ભાવા ।
કહસિ ન ખલ અસ કો જગ માહીઁ । ભુજ બલ જાહિ જિતા મૈં નાહીં॥૨॥
મમ પુર બસિ તપસિન્હ પર પ્રીતી । સઠ મિલુ જાઇ તિન્હહિઁ કહુ નીતી॥
અસ કહિ કીન્હેસિ ચરન પ્રહારા । અનુજ ગહે પદ બારહિ બારા ॥૩॥
ઉમા સન્ત કૈ ઇહૈ બડાઈ । મન્દ કરત જો કરઈ ભલાઈ ।
અસ કહિ કીન્હેસિ ચરન પ્રહારા । અનુજ ગહે પદ બારહિ બારા ॥૩॥
સચિવ સઙ્ગ લેઇ નમ-પથ ગયઊ । સબહિ સુનાઇ કહત અસ ભયઊ ॥૫॥
રામ સત્યસઙ્કલ્પ પ્રભુ, સભા કાલ-બસ તોરિ।
મૈં રઘુબીર સરન અબ,જાઉઁ દેહુ જનિ ખોરિ ॥૪૧॥
અસ કહિ ચલા બિભીષન જબહીં। આયૂ-હીન ભયે સબ તબહીં ॥
સાધુ અવજ્ઞા તુરત ભવાની । કર કલ્યાન અખિલ કૈ હાની ॥૩॥
રાવન જબહિઁ બિભીષન ત્યાગા । ભયૌ વિભવ બિનુ તબહિઁ અભાગા ॥
ચલેઉ હરષિ રઘુનાયક પાહી। કરત મનોરથ બહુ મન માહીં ॥૨॥
દેખિહૌઁ જાઇ ચરન-જલજાતા ।અરુન મૃદુલ સેવક સુખ-દાતા ॥
જો પદ પરસિ તરી રિષિ-નારી । દંડક-કાનન પાવન-કારી ॥૩॥
દેખિહૌઁ જાઇ ચરન-જલજાતા ।અરુન મૃદુલ સેવક સુખ-દાતા ॥
જો પદ પરસિ તરી રિષિ-નારી । દંડક-કાનન પાવન-કારી ॥૩॥
જિન્હ પાયન્હ કે પાદુકન્હિ, ભરત રહે મન લાઇ।
તે પદ આજુ બિલોકિહૌઁ, ઇન્હ નયનન્હિ અબ જાઇ ॥૧૨॥
એહિ બિધિ કરત સપ્રેમ બિચારા । આયૌ સપદિ સિન્ધુ એહિ પારા॥
કપિન્હ બિભીષન આવત દેખા । જાના કોઉ રિપુ દૂત બિસેખા ॥૧॥
તાહિ રાખિ કપીસ પહિઁ આયે । સમાચાર સબ તાહિ સુનાયે।
કહ સુગ્રીવ સુનહુ રઘુરાઈ । આવા મિલન દસાનન ભાઈ ॥૨॥
કહ પ્રભુ સખા બૂઝિયે કાહા । કહૈ કપીસ સુલહુ નરનાહા ॥
જાનિ ન જાઇ નિસાચર માયા । કામ-રૂપ કેહિ કારન આયા ॥૩॥
ભેદ હમાર લેન સઠ આવા । રાખિય બાંધિ માહિ અસ ભાવો।
સખા નીતિ તુમ્હ નીકિ બિચારી। મમ પન સરનાગત-ભય-હારી ॥૪॥
સુનિ પ્રભુ બચન હરષ હનુમાના । સરનાગત બચ્છલ ભગવાના ॥૫॥
સરનાગત કહઁ જે તજહિઁ, નિજ અનહિત અનુમાનિ ।
તે નર પાઁવર પાપમય, તિન્હહિં બિલેઆકત હાનિ ॥૪૩॥
કોટિ બિપ્રબધ લાગૈ જાહૂ । આયે સરન તજૌઁ નહિ તાહૂ ॥
સનમુખ હોઇ જીવ માહિ જબહીઁ । જનમ કોટિ અઘ નાસહિતબહીં॥૧॥
પાપવન્ત કર સહજ સુભાઊ । ભજન મેઆર તેહિ ભાવ ન કાઊ॥
જૌઁ પૈ દુષ્ટ હૃદય સોઇ હોઈ । મારે સનમુખ આવ કિ સાઈ ॥૨॥
નિર્મલ લન જન સો મોહિ પાવા । માહિ કપટ છલ-છિદ્ર ન ભાવા ॥
ભેદ લેન પઠવા દસસીસા । તબહુઁ ન મછુ ભય હાનિ કપીસા ॥૩॥
જગ મહઁ સખા નિસાચર જેતે। લછિમન હનૈઁ નિમિષ મહઁ તેતે ॥।
જૌઁ સભીત આવા સરનાઈ। રખિહૌઁ તાહિ પ્રાન કી નાઁઈ ॥4॥
ઉભય ભાઁતિ તેહિ આનહુ, હઁસિ કહ કૃપા-નિકેત ।
જબ કૃપાલ કહિ કપિ ચલે, અઙ્ગદ હનૂ સમેત ॥44॥
સાદર તેહિ આગે કરિ બાનર । ચલે જહાઁ રઘુપતિ કરુનાકર ॥
દૂરિહિ હૈં દેખેઉ દાઉ ભ્રાતા। નયનાનન્દ દાન કે દાતા ॥૧॥
બહુરિ રામ છવિ-ધામ બિલોકી । રહેઉ ઠઠુકિ એકટક પલ રોકી ।
ભુજપ્રલમ્બ કંજારુન લોચન । સ્યામલ ગાત પ્રનત ભય મોચન ॥૨॥
સિદ્ધ કન્ધ આયત ઉર સોહા । આનન અમિત મદન મન મોહા ।
નયન નીર પુલકિત અતિ ગાતા । મન ધરિ ધીર કહી મૃદુ બાતા ॥૩॥
નાથ દસાનન કર મૈં ભ્રાતા । નિસિચર બંસ જનમ સુરત્રાતા ।
પાપનિય તાનસદેહા । જથા ઉલૂકહિ તમ પર નેહા ॥૪॥
સ્રવન સુજસ સુનિ આયૌઁ, પ્રભુ ભંજન ભવ ભીર ।
ત્રાહિ ત્રાહિ આરતિ હરન, સરન સુખદ રઘુધીર ॥૪॥
અસ કહિ કરત દંડવત દેખા । તુરત ઉઠે પ્રભુ હરષ બિસેખા ॥
દીન બચન સુનિ પ્રભુ મન ભાવા । ભુજ બિસાલ ગહિ હૃદય લગાવા ॥૧॥
અનુજ સહિત મિલિ ઢિગ બૈઠારી । બોલે બચન ભગત ભય-હારી
કહુ લંકેસ સહિત પરિવારા । કુસલ કુઠાહર બાસ તુમ્હારા ॥૨॥
ખલ-મંડલી બસહુ દિન રાતી । સખા ધરમ નિબહૈ કેહિ ભાઁતી ॥
મૈં જાનૌઁ તુમ્હારિ સબ રીતી । અતિ નયનિપુન ન ભાવ અનીતી॥૩॥
બરુ ભલ બાસ નરક કર તાતા। દુષ્ટ સઙ્ગ જનિ દેઇ બિધાતા ।
અબ પદ દેખિ કુસલ રઘુરાયા । જૌઁ તુમ્હ કીન્હિ જાનિ જન દાયા ॥
તબલગિ કુસલ ન જીવ કહુઁ ,સપનેહુઁ મન બિશ્રામ॥
જબલગિ ભજત ન રામ કહઁ, સોક-ધામ તજિ કામ ॥૬॥
તબલગિ હૃદય બસત ખલ નાના । લોભ મોહ મત્સર મદ માના ॥
જબલગિ ઉર ન બસત રધુનાથા । ધરેં ચાપ સાયક કટિ ભાથા ॥૧॥
મમતા તરુન તમી અઁધિયારી। રાગ દ્વેષ ઉલૂક સુખકારી॥
તબલગિ બસતિ જીવ મન માહીં। જબલગિ પ્રભુ પ્રતાપ રવિ નાહીં ॥૨॥
અબ મૈં કુસલ મિટે ભય ભારે । દેખિ રામ-પદ-કમલ તુમ્હારે ॥
તુમ્હ કૃપાલ જા પર અનુકૂલા । તોહિ ન વ્યાપ ત્રિબિધિ ભવ સૂલા ॥૩॥
મૈઁ નિસિચર અતિ અધમ સુભાઊ। સુભ આચરન કીન્હ નહિઁ કાઊ
જાસુ રૂપ મુનિ ધ્યાન ન આવા ।તેહિં પ્રભુ હરષિ હૃદય મોહિ લાવા॥
અહોભાગ્ય મમ અમિત અતિ, રામ કૃપા સુખ પુંજ ।
દેખેઉઁ નયન બિરંચિ સિવ, સેવ્ય જુગલ પદકંજ ॥૧૭॥
સુનહુ સખા નિજ કહૌઁ સુભાઊ । જાન ભુસુંડિ સમ્ભુ ગિરિજાઊઁ।
જૌં નર હોઇ ચરાચર દ્રોહી। આવૈ સમય સરન તકિ મોહી ॥૧॥
તજિ મદ મોહ કપટ છલ નાના । કરૌઁ સદા તેહિ સાધુ સમાના ।
જનની જનક બન્છુ સુત દારા । તન ધન ભવન સુહૃદ પરિવારા॥૨॥
સબ કે સમતા તાગ બટોરી । મમ પદ સનહિઁ બાઁધ બરિ ડોરી ॥
સમદરસી ઇચ્છા કછુ નાહીઁ । હરષ સેકિ અય નહિઁ મન માહીઁ ॥૩॥
અસ સજ્જન મમ ઉર બસ કૈસે । લોભી હૃદય બસૈ ધનુ જૈસેં ॥
તુમ્હ સારિખે સન્ત પ્રિય મોરે । ધરૌઁ દેહ નહિઁ આન નિહોરે ॥૪॥
સગુન ઉપાસક પર-હિત, નિરત નીતિ દૃઢ નેમ ।
તે નર પ્રાન સમાન મમ, જિન્હ કે દ્વિજ-પદ પ્રેમ ॥૪॥
સુનુ લઙ્કેસ સકલ ગુન તોરેં । તાતેં તુમ્હ અતિસય પ્રિય મોરેં ॥
રામ બચન સુનિ બાનર-જૂથા । સકલ કહહિં જય કૃપા-બરૂથા ॥૧॥
સુનત બિભીષનુ પ્રભુ કૈ બાની । નહિઁ અઘાત શ્રવનામૃત જાની ।
પદઅમ્બુજ ગહિ બારહિં બારા । હૃદય સમાત ન પ્રેમુ અપારા ॥૨॥
સુનહુ દેવ સચરાચર સ્વામી । પ્રનતપાલ ઉર અન્તરજામી ॥
ઉર કછુ પ્રથમ બાસના રહી । પ્રભુ-પદ-પ્રીતિ-સરિત સો બહી ॥૨॥
અબ કૃપાલ નિજ ભગતિ પાવની । દેહુ સદા સિવ મન ભાવની ॥
એવમસ્તુ કહિ પ્રભુ રનધીરા । માગા તુરત સિન્ધુ કર નીરા ॥૪॥
જદપિ સખા તવ ઇચ્છા નાહીઁ । મોર દરસ અમોઘ જગ માહીઁ ॥
અસ કહિ રામ તિલક તેહિ સારા । સુમન અષ્ટિ નમ અઈ અપારા ॥૫॥
રાવન ક્રોધ અનલ નિજ, સ્વાસ સમીર પ્રચંડ।
જરત બિભીષન રાખેઉ, દીન્હેઉ રાજ અખંડ॥
જો સમ્પતિ સિવ રાવનહિઁ, દીન્હિ દિયે દસ માથ।
ઇ સમ્પદા વિભીષનહિઁ, સકુચિ દીન્હિ રઘુનાથ ॥
અસ પ્રભુ છાડિ ભજહિઁ જે આના। તે નર પસુ બિનુ પૂઁછ વિષાના।
નિજ જન જાનિ તાહિ અપનાવા । પ્રભુ સુભાવ કપિકુલ મન ભાવા ॥૧॥
પુનિ સર્વજ્ઞ સર્વ ઉર બાસી । સર્વરૂપ ઽસબ રહિત ઉદાસી ।
બોલે બચન નીતિ પ્રતિપાલક । કારન મનુજ દનુજ કુલ ઘાલક ॥૨॥
સુનુ કપીસ લઙ્કાપતિ બીરા । કેહિ બિધિ તરિય જલધિ ગમ્ભીરા ॥
સઙ્કલ મકર ઉરગ ઝષ જાતી । અતિ અગાધ દુસ્તર સબ ભાઁતી ॥૩॥
કહ લંકેસ સુનહુ રઘુનાયક। કોટિ સિન્ધુ સોષક તબ સાયક।
જદાપિ તદપિ નીતિ અસિગાઈ । બિનય કરિય સાગર સન જાઈ ॥૪॥
પ્રભુ તુમ્હાર કુલગુર જલધિ, કહિહિ ઉપાય બિચારિ ।
બિનુ પ્રયાસ સાગર તરિહિ, સકલ માલુ-કપિ ધારિ ॥૫૦॥
સખા કહી તુમ્હ નીકિ ઉપાઈ। કરિય દૈવ જૌઁ હોઇ સહાઈ ।
મન્ત્ર ન યહ લછિમન મન ભાવા। રામ બચન સુનિ અતિદુખ પાવા ॥૧॥
નાથ દૈવ કર કવન ભરોસા । સોખિય સિન્ધુ કરિય મન રોસા ॥
કાદર મન કહઁ એક અધારા । દૈવ દૈવ આલસી પુકારા ॥૨॥
સુનત વિહઁસિ બોલે રઘુબીરા । ઐસૈ કરન ધરહુ મન ધીરા॥
અસ કહિ પ્રભુ અનુજહિ સમુઝાઈ । સિન્ધુ સમીપ ગયે રઘુરાઈ ॥૩॥
પ્રથમ પ્રનામ કીન્હ સિર નાઈ। બૈઠે પુનિ તટ દર્ભ ડસાઈ ॥
જબહિઁ વિભીષણ પ્રભુ પહિં આયે। પાછે રાવના દૂત પઠાયે ॥૪॥
સકલ ચરિત તિન્હ દેખે, ભરે કપટ કપિ દેહ ।
પ્રભુ ગુન હૃદય સરાહહિઁ, સરનાગત પર નેહ ॥૫॥
પ્રગટ બખાનહિઁ રામ સુભાઊ । અતિ સપ્રેમ ગા બિસરિ દુરાઊ ॥
રિપુ કે દૂત કપિન્હ તબ જાને । સકલ બાઁધિ કપીસ પહિઁ આને ॥૧॥
કહ સુગ્રીવ સુનહુ સબ બાનર । અઙ્ગભઙ્ગકરિ પઠવહુ નિસિચર ।
સુનિ સુગ્રીવ બચન કપિ ધાયે । બાઁધિ કટક ચહુઁ પાસ ફિરાયે ॥૨॥
બહુ પ્રકાર મારન કપિ લાગે । દીન પુકારત તદપિ ન ત્યાગે ।
જો હમાર હર નાસા કાના। તેહિ કૌસલાધીસ કૈ આના ॥૩॥
સુનિ લછિમલ સબ નિકટ બોલાયે । દયા લાગિ હઁસિ તુરત છોડાયે।
રાવન કર દીજેહુ યહ પાતી । લછિમન બચન બાઁચુ કુલઘાતી ॥૪॥
કહેહુ મુખાગર મૂઢ સન, મમ સન્દેસ ઉદાર ।
સીતા દેહ મિલહુ ન ત, આવા કાલ તુમ્હાર ॥૫૨॥
ઓ-તુરત નાઇ લછિમન પદ માથા। ચલે દૂત બરનત ગુન-ગાથા॥
કહત રામ જસ લંકા આયે । રાવન ચરન સીસ તિન્હ નાયે ॥૧॥
બિહઁસિ દસાનન પૂછી બાતા। કહસિ ન સુક આપનિ કુસલાતા।
પુનિ કહુ ખબર બિભીષન કેરી। જાહિં મૃત્યુ આઈ અતિ નેરી ॥૨॥
કરત રાજ લઙ્કા સઠ ત્યાગી। હોઇહિ જવ કર કીટ અભાગી ॥
પુનિ કહુ ભાલુ-કીસ ઽકટકાઈ । કઠિન કાલ પ્રેરિત ચલિ આઈ ॥૩॥
જિન્હ કે જીવન કર રખવારા । ભયૌ મૃદુલ ચિત્ત સિન્ધુ બેચારા ॥
કહુ તપસિન્હ કે બાત બહારી। જિન્હ કે હૃદય ત્રાસ અતિ મોરી ॥૪॥
કી ભૈ ભેંટ કિ ફિરિ ગયે, લવન સુજસ સુનિ માર ।
કહસિન રિપુ દલ તેજ બલ, બહુત ચકિત ચિત તાર ॥૫૩॥
નાથ કૃપાકરિ પૂછેઉ જૈસે । સાનહુ કહા ક્રોધ તજિ તૈસે ॥
મિલા જાઇ જબ અનુજ તુમ્હારા । જાતહિ લાલ તિલક તેહિ લારા ॥૧॥
રાવન દૂત હલહિ સુનિ કાલા । પિન્હ બાઁધિ દીન્હે દુખ નાના ॥
ખવન નાસિકા કાઠૈ લાગે । રામ સપથ દીન્હે હમ ત્યાગે ॥૨॥
પૂછેઉ નાથ રામ કટકાઈ । બદન કોટિસત બરનિ ન જાઈ।
નાના બરન ભાલુ કષિ ધારી । બિકદાલન બિસાલ ભય-કારી ॥૩॥
જેહિ પુર દહેઉ હતેઉ સુત તારા । સકલ કપિન્હ મહઁ તેહિબલ થોરા ॥
અમિત નામ ભટ કઠિન કરાલા । અમિત નાગ બલ બિપુલ બિસાલા ॥
દ્વિબિદ મયન્દ નીલ નલ, અઙ્ગદાદિ બિકટાસિ ।
દધિમુખ કેહરિ કુમુદ ગવ, જામવન્ત બલ રાસિ ॥૪॥
યે કપિસબ સુગ્નીવ સમાના। ઇન્હ સમ કોટિન્હ ગનૈ કો નાના
રામકૃપા અતુલિત બલ તિન્હહીઁ। ટન સમાન ત્રૈલોકહિ ગનહીં ॥૧॥
અસ મૈં સ્રવન સુના દસકન્ધર । પદુમ અઠારહ યૂથપ બન્દર ॥
નાથ કટક મહઁ સો કપિ નાહીઁ। જો ન તુમ્હહિઁ જીતૈ રન માહીં ॥૨॥
પરમ ક્રોધ મીજહિઁ સબ હાથા । આયસુ પૈ ન દેહિ રઘુનાથા
ખહિઁ સિન્ધુ સહિત ઝષ બ્યાલા। પૂરહિઁ ન ત ભરિ કુધર બિસાલા ॥૩॥
મર્દિ ગર્દ મિલવહિઁ દસસીસા । ઐસૈ બચન કહહિઁ સબ કીસા ॥
ગર્જહિઁ તર્જહિઁ સહજ અસઙ્કા । માનહુઁ ગ્રસન ચહત્ત હહિઁ લઙ્કા ॥૪॥
સહજ સૂર કપિ ભાલુ સબ, પુનિ સિર પર પ્રભુ રામ ।
રાવન કાલ કોટિ કહઁ, જીતિ સકહિઁ સંગ્રામ ॥૫૫॥
રામ તેજ-બલ-બુધિ બિપુલાઈ । સેષ સહસ-સત સકહિઁ ન ગાઈ ॥
સક સર એક સોખિ સત સાગર । તવ ભ્રાતહિ પૂછેઉ નય-નાગર ॥૧॥
તાસુ બચન સુનિ સાગર પાહીઁ । માઁગત પન્થ કૃપા મન માહીઁ॥
સુનત બચન બિહઁસા દસસીસા । જૌં અસિ મતિ સહાય કૃત કીસા ॥૨॥
સહજ ભીરુ કર બચન દિઢાઈ । સાગર સન ઠાની મચલાઈ ॥
મૂઢ મૃષા કા કરતિ બડાઈ । રિપુ બલ બુદ્ધિ થાહ મૈં પાઈ ॥૩॥
સચિવ સભીત બિભીષન જાકે । વિજય બિભૂતિ કહા જગ તાકે ॥
સુનિ ખલ બચન દૂત રિસ બાઢી। સમય બિચારિ પત્રિકા કાઢી ॥૪॥
રામાનુજ દીન્હી યહ પાતી। નાથ બઁચાઇ જુડાવહુ છાતી।
બિહઁસિ બામ કર લીન્હી રાવન । સચિવ બોલિ સઠ લાગ બઁચાવન ॥૫॥
બાતન્હ મનહિં રિઝાઇ સઠ, જનિ ઘાલસિ કુલ ખીસ ।
રામ બિરોધ ન ઉબરસિ , સરન વિષ્નુ અજ ઈસ ॥
કી તજિ માન અનુજ ઇવ, પ્રભુ-પદ-પઙ્કજ ભૃઙ્ગ ।
હોઇ કિ રામ સરાનલ, ખલ કુલ સહિત પતઙ્ગ ॥૫૬॥
સુનત સભય મન મુખ મુસુકાઈ। કહત દસાનન સબહિ સુનાઈ ॥
ભૂમિ પરા કર ગહત અકાસા । લઘુ તાપસ કર બાગ-બિલાસા॥૧॥
કહ સુક નાથ સત્ય સબ બાની । સમુઝહુ છાડિ પ્રકૃતિ અભિમાની ।
સુનહુ વચન મમ પરિહરિ ક્રોધા। નાથ રામ સન તજહુ બિરોધા ॥૨॥
અતિ કોમલ રઘુબીર સુભાઊ । જદપિ અખિલ લોક કર રાઊ ॥
મિલત કૃપા તુમ્હ પર પ્રભુ કરિહીં। ઉર અપરાધ ન એકૌ ધરિહીં ॥૩॥
જનક-સુતા રઘુનાથહિ દોજેઐ । એતના કહા મોર પ્રભુ કીજૈ ।
જબ તેહિ દેન કહા બૈદેહી । ચરન પ્રહાર કીન સઠ તેહી ॥૪॥
નાઇ ચરન સિરુ ચલા સો તહાઁ। કૃપાસિન્ધુ રઘુનાયક જહાઁ ।
કરિ પ્રનામ નિજ કથા સુનાઈ। રામ કૃપા આપનિ ગતિ પાઈ ॥૫॥
રિષિ અગસ્તિ કે સાપ ભવાની । રાચ્છસ ભયૌ રહા મુનિ જ્ઞાની ॥
બન્દિ રામ-પદ બારહિ બારા । મુનિ નિજ આશ્રમ કહુઁ પગુ ધારા ॥૬॥
બિનય ન માનત જલધિ જડ, ગયે તીનિ દિન બીતિ ।
બોલે રામ સકોપ તબ, ભય બિનુ હોઇ ન પ્રીતિ ॥૫૭॥
લછિમન બાન સરાસન આનૂ । સોખૌઁ બારિધિ બિસિખ-કૃસાનૂ ॥
સઠ સન બિનય કુટિલ સન પ્રીતિ । સહજ કૃપન સન સુન્દર નીતી ॥૧॥
મમતા રત સન જ્ઞાન કહાની । અતિ લોભી સન બિરતિ બખાની॥
ક્રોધિહિ સમ કામિહિ હરિકથા । ઉસર બીજ બયે ફલ જથા ॥૨॥
અસકહિ રઘુપતિ ચાપ બઢાવા । યહ મત લછિમન કે મન ભાવા ।
સન્ધાનેઉ પ્રભુ બિસિખ કરાલા । ઉઠી ઉદધિ ઉરઅન્તર જ્વાલા ॥૩॥
મકર ઉરગ ઝષ-ગન અકુલાને। જરત જન્તુ જલનિધિ જબ જાને ॥
કનક થાર ભરિ મનિ ગન નાના। બિપ્ર રૂપ આયેઉ તજિ માના ॥૪॥
કાટેહિ પૈ કદલી ફરૈ, કોટિ જતન કોઉ સીંચ ।
વિનય ન માન ખગેસ સુનુ- ડાટેહિ પૈ નવ નીચ ॥૮॥
સભય સિન્ધુ ગહિ પદ પ્રભુ કેરે । છમહુ નાથ સબ અવગુન મેરે ।
ગગન સમીર અનલ જલ ધરની। ઇન્હ કૈ નાથ સહજ જડ કરની ॥૧॥
તવ પ્રેરિત માયાઁ ઉપજાયે । સૃષ્ટિ હેતુ સબ ગ્રન્થન્હિ ગાયે ॥
પ્રભુ આયસુ જેહિ કહઁ જસિ અહઈ । સો તેહિ ભાઁતિ રહે સુખ લહઈ ॥૨॥
પ્રભુ ભલ કીન્હ મોહિ સિખ દીન્હી । મરજાદા પુનિ તુમ્હરિય કીન્હી ॥
ઢોલ ગઁવાર સૂદ્ર પસુ નારી । સકલ તાડના કે અધિકારી ॥૩॥
પ્રભુ પ્રતાપ મૈઁ જાંબ સુખાઈ । ઉત્તરિહિ કટક ન મારિ બડાઈ ॥
પ્રભુ આજ્ઞા અપેલ સ્રુતિ ગાઈ । કરૌ સો બેગિ જો તુમ્હહિઁ સુહાઈ॥૪॥
સુનત બિનીત બચન અતિ, કહ કૃપાલ મુસુકાઇ।
જેહિ બિધિ ઉત્તરૈ કપિ કટક, તાત સો કહહુ ઉપાઇ ॥૫૬॥
નાથ નીલ નલ કપિ દોઉ ભાઈ। લરિકાઈ રિષિ આસિષ પાઈ ॥
તિન્હ કે પરસ કિયે ગિરિ મારે । તરિહહિ જડધિ પ્રતાપ તુમ્હારે ॥૧॥
મૈં પુનિ ઉર ધરિ પ્રભુ પ્રભુતાઈ । કરિહૌઁ બલ અનુમાન સહાઈ ॥
એહિ બિધિ નાથ પયોધિ બઁધાઇય। જેહિ યહ સુજસ લોક તિહુઁ ગાઇય ॥૨॥
એહિ સર મમ ઉત્તર તટ બાસી । હતહુ નાથ ખલ નર અઘ રાસી ।
સુનિ કૃપાલ સાગર મન પીરા । તુરતહિ હરી રામ રનધીરા ॥૩॥
દેખિ રામ બલ પૌરુષ ભારી। હરષિ પયોનિધિ ભયૌ સુખારી॥
સકલ ચરિત કહિ પ્રભુહિ સુનાવા । ચરન બન્દિ પાયોધિ સિધાવા ॥
નિજ ભવન ગવનેઉ સિન્ધુ શ્રીરઘુપતિહિ યહ મત ભાયઊ ।
યહ ચરિત કલિ મલહર જથામતિ, દાસ તુલસી ગાયઊ ।
સુખ ભવન સંસય સમન દમલ બિષાદ રઘુપતિ ગુન ગના।
તજિ સકલ આસ ભરોસ ગાવહિ, સુનહિ સન્તત સઠ મના ॥૬॥
સકલ સુમઙ્ગલ દાયક, રઘુનાયક ગુન ગાન ।
સાદર સુનહિઁ તે તરહિઁ ભવ, સિન્ધુ બિના જલજાન ॥૩૦॥
ઇતિ શ્રીરામચરિતમાનસે સકલકલિકલુષ વિધ્વંસને
જ્ઞાન સમ્પાદનો નામ પઞ્ચમઃ સોપાનઃ
સમાપ્તઃ।
યો દદાતિ સતાં શમ્ભુઃ કૈવલ્યમપિદુર્લભમ્ ।
ખલાનાં દણ્ડકૃદ્યોસૌ શઙ્કરઃ શં તનોતુ મામ ॥૩॥
મૂળ પાઠ: rāmacaritamānasa · Hindi Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0