રામાયણ · અધ્યાય 6.061

તયોસ્ તદા સાદિતયો રણાગ્રે મુમોહ સૈન્યં હરિયૂથપાનામ્
સુગ્રીવનીલાઙ્ગદજામ્બવન્તો ન ચાપિ કિં ચિત્ પ્રતિપેદિરે તે

તતો વિષણ્ણં સમવેક્ષ્ય સૈન્યં વિભીષણો બુદ્ધિમતાં વરિષ્ઠઃ
ઉવાચ શાખામૃગરાજવીરાન્ આશ્વાસયન્ન્ અપ્રતિમૈર્ વચોભિઃ

મા ભૈષ્ટ નાસ્ત્ય્ અત્ર વિષાદકાલો યદ્ આર્યપુત્રાવ્ અવશૌ વિષણ્ણૌ
સ્વયમ્ભુવો વાક્યમ્ અથોદ્વહન્તૌ યત્ સાદિતાવ્ ઇન્દ્રજિદસ્ત્રજાલૈઃ

તસ્મૈ તુ દત્તં પરમાસ્ત્રમ્ એતત્ સ્વયમ્ભુવા બ્રાહ્મમ્ અમોઘવેગમ્
તન્ માનયન્તૌ યદિ રાજપુત્રૌ નિપાતિતૌ કો ઽત્ર વિષાદકાલઃ

બ્રાહ્મમ્ અસ્ત્રં તદા ધીમાન્ માનયિત્વા તુ મારુતિઃ
વિભીષણવચઃ શ્રુત્વા હનૂમાંસ્ તમ્ અથાબ્રવીત્

એતસ્મિન્ નિહતે સૈન્યે વાનરાણાં તરસ્વિનામ્
યો યો ધારયતે પ્રાણાંસ્ તં તમ્ આશ્વાસયાવહે

તાવ્ ઉભૌ યુગપદ્ વીરૌ હનૂમદ્ રાક્ષસોત્તમૌ
ઉલ્કાહસ્તૌ તદા રાત્રૌ રણશીર્ષે વિચેરતુઃ

છિન્નલાઙ્ગૂલહસ્તોરુપાદાઙ્ગુલિ શિરો ધરૈઃ
સ્રવદ્ભિઃ ક્ષતજં ગાત્રૈઃ પ્રસ્રવદ્ભિઃ સમન્તતઃ

પતિતૈઃ પર્વતાકારૈર્ વાનરૈર્ અભિસંકુલામ્
શસ્ત્રૈશ્ ચ પતિતૈર્ દીપ્તૈર્ દદૃશાતે વસુંધરામ્

સુગ્રીવમ્ અઙ્ગદં નીલં શરભં ગન્ધમાદનમ્
જામ્બવન્તં સુષેણં ચ વેગદર્શનમ્ આહુકમ્

મૈન્દં નલં જ્યોતિમુખં દ્વિવિદં પનસં તથા
વિભીષણો હનૂમાંશ્ ચ દદૃશાતે હતાન્ રણે

સપ્તષષ્ટિર્ હતાઃ કોટ્યો વાનરાણાં તરસ્વિનામ્
અહ્નઃ પઞ્ચમશેષેણ વલ્લભેન સ્વયમ્ભુવઃ

સાગરૌઘનિભં ભીમં દૃષ્ટ્વા બાણાર્દિતં બલમ્
માર્ગતે જામ્બવન્તં સ્મ હનૂમાન્ સવિભીષણઃ

સ્વભાવજરયા યુક્તં વૃદ્ધં શરશતૈશ્ ચિતમ્
પ્રજાપતિસુતં વીરં શામ્યન્તમ્ ઇવ પાવકમ્

દૃષ્ટ્વા તમ્ ઉપસંગમ્ય પૌલસ્ત્યો વાક્યમ્ અબ્રવીત્
કચ્ચિદ્ આર્યશરૈસ્ તીર્ષ્ણૈર્ ન પ્રાણા ધ્વંસિતાસ્ તવ

વિભીષણવચઃ શ્રુત્વા જામ્બવાન્ ઋક્ષપુંગવઃ
કૃચ્છ્રાદ્ અભ્યુદ્ગિરન્ વાક્યમ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્

નૈરૃતેન્દ્રમહાવીર્યસ્વરેણ ત્વાભિલક્ષયે
પીડ્યમાનઃ શિતૈર્ બાણૈર્ ન ત્વાં પશ્યામિ ચક્ષુષા

અઞ્જના સુપ્રજા યેન માતરિશ્વા ચ નૈરૃત
હનૂમાન્ વાનરશ્રેષ્ઠઃ પ્રાણાન્ ધારયતે ક્વ ચિત્

શ્રુત્વા જામ્બવતો વાક્યમ્ ઉવાચેદં વિભીષણઃ
આર્યપુત્રાવ્ અતિક્રમ્ય કસ્માત્ પૃચ્છસિ મારુતિમ્

નૈવ રાજનિ સુગ્રીવે નાઙ્ગદે નાપિ રાઘવે
આર્ય સંદર્શિતઃ સ્નેહો યથા વાયુસુતે પરઃ

વિભીષણવચઃ શ્રુત્વા જામ્બવાન્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્
શૃણુ નૈરૃતશાર્દૂલ યસ્માત્ પૃચ્છામિ મારુતિમ્

તસ્મિઞ્ જીવતિ વીરે તુ હતમ્ અપ્ય્ અહતં બલમ્
હનૂમત્ય્ ઉજ્ઝિતપ્રાણે જીવન્તો ઽપિ વયં હતાઃ

ધ્રિયતે મારુતિસ્ તાત મારુતપ્રતિમો યદિ
વૈશ્વાનરસમો વીર્યે જીવિતાશા તતો ભવેત્

તતો વૃદ્ધમ્ ઉપાગમ્ય નિયમેનાભ્યવાદયત્
ગૃહ્ય જામ્બવતઃ પાદૌ હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ

શ્રુત્વા હનુમતો વાક્યં તથાપિ વ્યથિતેન્દ્રિયઃ
પુનર્જાતમ્ ઇવાત્માનં સ મેને ઋક્ષપુંગવઃ

તતો ઽબ્રવીન્ મહાતેજા હનૂમન્તં સ જામ્બવાન્
આગચ્છ હરિશાર્દૂલવાનરાંસ્ ત્રાતુમ્ અર્હસિ

નાન્યો વિક્રમપર્યાપ્તસ્ ત્વમ્ એષાં પરમઃ સખા
ત્વત્પરાક્રમકાલો ઽયં નાન્યં પશ્યામિ કઞ્ ચન

ઋક્ષવાનરવીરાણામ્ અનીકાનિ પ્રહર્ષય
વિશલ્યૌ કુરુ ચાપ્ય્ એતૌ સાદિતૌ રામલક્ષ્મણૌ

ગત્વા પરમમ્ અધ્વાનમ્ ઉપર્ય્ ઉપરિ સાગરમ્
હિમવન્તં નગશ્રેષ્ઠં હનૂમન્ ગન્તુમ્ અર્હસિ

તતઃ કાઞ્ચનમ્ અત્યુગ્રમ્ ઋષભં પર્વતોત્તમમ્
કૈલાસશિખરં ચાપિ દ્રક્ષ્યસ્ય્ અરિનિષૂદન

તયોઃ શિખરયોર્ મધ્યે પ્રદીપ્તમ્ અતુલપ્રભમ્
સર્વૌષધિયુતં વીર દ્રક્ષ્યસ્ય્ ઔષધિપર્વતમ્

તસ્ય વાનરશાર્દૂલચતસ્રો મૂર્ધ્નિ સંભવાઃ
દ્રક્ષ્યસ્ય્ ઓષધયો દીપ્તા દીપયન્ત્યો દિશો દશ

મૃતસંજીવનીં ચૈવ વિશલ્યકરણીમ્ અપિ
સૌવર્ણકરણીં ચૈવ સંધાનીં ચ મહૌષધીમ્

તાઃ સર્વા હનુમન્ ગૃહ્ય ક્ષિપ્રમ્ આગન્તુમ્ અર્હસિ
આશ્વાસય હરીન્ પ્રાણૈર્ યોજ્ય ગન્ધવહાત્મજઃ

શ્રુત્વા જામ્બવતો વાક્યં હનૂમાન્ હરિપુંગવઃ
આપૂર્યત બલોદ્ધર્ષૈસ્ તોયવેગૈર્ ઇવાર્ણવઃ

સ પર્વતતટાગ્રસ્થઃ પીડયન્ પર્વતોત્તરમ્
હનૂમાન્ દૃશ્યતે વીરો દ્વિતીય ઇવ પર્વતઃ

હરિપાદવિનિર્ભિન્નો નિષસાદ સ પર્વતઃ
ન શશાક તદાત્માનં સોઢું ભૃશનિપીડિતઃ

તસ્ય પેતુર્ નગા ભૂમૌ હરિવેગાચ્ ચ જજ્વલુઃ
શૃઙ્ગાણિ ચ વ્યકીર્યન્ત પીડિતસ્ય હનૂમતા

તસ્મિન્ સંપીડ્યમાને તુ ભગ્નદ્રુમશિલાતલે
ન શેકુર્ વાનરાઃ સ્થાતું ઘૂર્ણમાને નગોત્તમે

સ ઘૂર્ણિતમહાદ્વારા પ્રભગ્નગૃહગોપુરા
લઙ્કા ત્રાસાકુલા રાત્રૌ પ્રનૃત્તેવાભવત્ તદા

પૃથિવીધરસંકાશો નિપીડ્ય ધરણીધરમ્
પૃથિવીં ક્ષોભયામ્ આસ સાર્ણવાં મારુતાત્મજઃ

પદ્ભ્યાં તુ શૈલમ્ આપીડ્ય વડવામુખવન્ મુખમ્
વિવૃત્યોગ્રં નનાદોચ્ચૈસ્ ત્રાસયન્ન્ ઇવ રાક્ષસાન્

તસ્ય નાનદ્યમાનસ્ય શ્રુત્વા નિનદમ્ અદ્ભુતમ્
લઙ્કાસ્થા રાક્ષસાઃ સર્વે ન શેકુઃ સ્પન્દિતું ભયાત્

નમસ્કૃત્વાથ રામાય મારુતિર્ ભીમવિક્રમઃ
રાઘવાર્થે પરં કર્મ સમૈહત પરંતપઃ

સ પુચ્છમ્ ઉદ્યમ્ય ભુજંગકલ્પં વિનમ્ય પૃષ્ઠં શ્રવણે નિકુઞ્ચ્ય
વિવૃત્ય વક્ત્રં વડવામુખાભમ્ આપુપ્લુવે વ્યોમ્નિ સ ચણ્ડવેગઃ

સ વૃક્ષષણ્ડાંસ્ તરસા જહાર શૈલાઞ્ શિલાઃ પ્રાકૃતવાનરાંશ્ ચ
બાહૂરુવેગોદ્ધતસંપ્રણુન્નાસ્ તે ક્ષીણવેગાઃ સલિલે નિપેતુઃ

સ તૌ પ્રસાર્યોરગભોગકલ્પૌ ભુજૌ ભુજંગારિનિકાશવીર્યઃ
જગામ મેરું નગરાજમ્ અગ્ર્યં દિશઃ પ્રકર્ષન્ન્ ઇવ વાયુસૂનુઃ

સ સાગરં ઘૂર્ણિતવીચિમાલં તદા ભૃશં ભ્રામિતસર્વસત્ત્વમ્
સમીક્ષમાણઃ સહસા જગામ ચક્રં યથા વિષ્ણુકરાગ્રમુક્તમ્

સ પર્વતાન્ વૃક્ષગણાન્ સરાંસિ નદીસ્ તટાકાનિ પુરોત્તમાનિ
સ્ફીતાઞ્જનાંસ્ તાન્ અપિ સંપ્રપશ્યઞ્ જગામ વેગાત્ પિતૃતુલ્યવેગઃ

આદિત્યપથમ્ આશ્રિત્ય જગામ સ ગતશ્રમઃ
સ દદર્શ હરિશ્રેષ્ઠો હિમવન્તં નગોત્તમમ્

નાનાપ્રસ્રવણોપેતં બહુકંદરનિર્ઝરમ્
શ્વેતાભ્રચયસંકાશૈઃ શિખરૈશ્ ચારુદર્શનૈઃ

સ તં સમાસાદ્ય મહાનગેન્દ્રમ્ અતિપ્રવૃદ્ધોત્તમઘોરશૃઙ્ગમ્
દદર્શ પુણ્યાનિ મહાશ્રમાણિ સુરર્ષિસંઘોત્તમસેવિતાનિ

સ બ્રહ્મકોશં રજતાલયં ચ શક્રાલયં રુદ્રશરપ્રમોક્ષમ્
હયાનનં બ્રહ્મશિરશ્ ચ દીપ્તં દદર્શ વૈવસ્વત કિંકરાંશ્ ચ

વજ્રાલયં વૈશ્વરણાલયં ચ સૂર્યપ્રભં સૂર્યનિબન્ધનં ચ
બ્રહ્માસનં શંકરકાર્મુકં ચ દદર્શ નાભિં ચ વસુંધરાયાઃ

કૈલાસમ્ અગ્ર્યં હિમવચ્છિલાં ચ તથર્ષભં કાઞ્ચનશૈલમ્ અગ્ર્યમ્
સ દીપ્તસર્વૌષધિસંપ્રદીપ્તં દદર્શ સર્વૌષધિપર્વતેન્દ્રમ્

સ તં સમીક્ષ્યાનલરશ્મિદીપ્તં વિસિષ્મિયે વાસવદૂતસૂનુઃ
આપ્લુત્ય તં ચૌષધિપર્વતેન્દ્રં તત્રૌષધીનાં વિચયં ચકાર

સ યોજનસહસ્રાણિ સમતીત્ય મહાકપિઃ
દિવ્યૌષધિધરં શૈલં વ્યચરન્ મારુતાત્મજઃ

મહૌષધ્યસ્ તુ તાઃ સર્વાસ્ તસ્મિન્ પર્વતસત્તમે
વિજ્ઞાયાર્થિનમ્ આયાન્તં તતો જગ્મુર્ અદર્શનમ્

સ તા મહાત્મા હનુમાન્ અપશ્યંશ્ ચુકોપ કોપાચ્ ચ ભૃશં નનાદ
અમૃષ્યમાણો ઽગ્નિનિકાશચક્ષુર્ મહીધરેન્દ્રં તમ્ ઉવાચ વાક્યમ્

કિમ્ એતદ્ એવં સુવિનિશ્ચિતં તે યદ્ રાઘવે નાસિ કૃતાનુકમ્પઃ
પશ્યાદ્ય મદ્બાહુબલાભિભૂતો વિકીર્ણમ્ આત્માનમ્ અથો નગેન્દ્ર

સ તસ્ય શૃઙ્ગં સનગં સનાગં સકાઞ્ચનં ધાતુસહસ્રજુષ્ટમ્
વિકીર્ણકૂટં ચલિતાગ્રસાનું પ્રગૃહ્ય વેગાત્ સહસોન્મમાથ

સ તં સમુત્પાટ્ય ખમ્ ઉત્પપાત વિત્રાસ્ય લોકાન્ સસુરાન્ સુરેન્દ્રાન્
સંસ્તૂયમાનઃ ખચરૈર્ અનેકૈર્ જગામ વેગાદ્ ગરુડોગ્રવીર્યઃ

સ ભાસ્કરાધ્વાનમ્ અનુપ્રપન્નસ્ તદ્ ભાસ્કરાભં શિખરં પ્રગૃહ્ય
બભૌ તદા ભાસ્કરસંનિકાશો રવેઃ સમીપે પ્રતિભાસ્કરાભઃ

સ તેન શૈલેન ભૃશં રરાજ શૈલોપમો ગન્ધવહાત્મજસ્ તુ
સહસ્રધારેણ સપાવકેન ચક્રેણ ખે વિષ્ણુર્ ઇવોદ્ધૃતેન

તં વાનરાઃ પ્રેક્ષ્ય તદા વિનેદુઃ સ તાન્ અપિ પ્રેક્ષ્ય મુદા નનાદ
તેષાં સમુદ્ઘુષ્ટરવં નિશમ્ય લઙ્કાલયા ભીમતરં વિનેદુઃ

તતો મહાત્મા નિપપાત તસ્મિઞ્ શૈલોત્તમે વાનરસૈન્યમધ્યે
હર્યુત્તમેભ્યઃ શિરસાભિવાદ્ય વિભીષણં તત્ર ચ સસ્વજે સઃ

તાવ્ અપ્ય્ ઉભૌ માનુષરાજપુત્રૌ તં ગન્ધમ્ આઘ્રાય મહૌષધીનામ્
બભૂવતુસ્ તત્ર તદા વિશલ્યાવ્ ઉત્તસ્થુર્ અન્યે ચ હરિપ્રવીરાઃ

તતો હરિર્ ગન્ધવહાત્મજસ્ તુ તમ્ ઓષધીશૈલમ્ ઉદગ્રવીર્યઃ
નિનાય વેગાદ્ ધિમવન્તમ્ એવ પુનશ્ ચ રામેણ સમાજગામ