રામાયણ · અધ્યાય 6.057

એવં વિલપમાનસ્ય રાવણસ્ય દુરાત્મનઃ
શ્રુત્વા શોકાભિતપ્તસ્ય ત્રિશિરા વાક્યમ્ અબ્રવીત્

એવમ્ એવ મહાવીર્યો હતો નસ્ તાત મધ્યમઃ
ન તુ સત્પુરુષા રાજન્ વિલપન્તિ યથા ભવાન્

નૂનં ત્રિભુવણસ્યાપિ પર્યાપ્તસ્ ત્વમ્ અસિ પ્રભો
સ કસ્માત્ પ્રાકૃત ઇવ શોકસ્યાત્માનમ્ ઈદૃશમ્

બ્રહ્મદત્તાસ્તિ તે શક્તિઃ કવચઃ સાયકો ધનુઃ
સહસ્રખરસંયુક્તો રથો મેઘસમસ્વનઃ

ત્વયાસકૃદ્ વિશસ્ત્રેણ વિશસ્તા દેવદાનવાઃ
સ સર્વાયુધસંપન્નો રાઘવં શાસ્તુમ્ અર્હસિ

કામં તિષ્ઠ મહારાજનિર્ગમિષ્યામ્ય્ અહં રણમ્
ઉદ્ધરિષ્યામિ તે શત્રૂન્ ગરુડઃ પન્નગાન્ ઇહ

શમ્બરો દેવરાજેન નરકો વિષ્ણુના યથા
તથાદ્ય શયિતા રામો મયા યુધિ નિપાતિતઃ

શ્રુત્વા ત્રિશિરસો વાક્યં રાવણો રાક્ષસાધિપઃ
પુનર્ જાતમ્ ઇવાત્માનં મન્યતે કાલચોદિતઃ

શ્રુત્વા ત્રિશિરસો વાક્યં દેવાન્તકનરાન્તકૌ
અતિકાયશ્ ચ તેજસ્વી બભૂવુર્ યુદ્ધહર્ષિતાઃ

તતો ઽહમ્ અહમ્ ઇત્ય્ એવં ગર્જન્તો નૈરૃતર્ષભાઃ
રાવણસ્ય સુતા વીરાઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમાઃ

અન્તરિક્ષચરાઃ સર્વે સર્વે માયા વિશારદાઃ
સર્વે ત્રિદશદર્પઘ્નાઃ સર્વે ચ રણદુર્મદાઃ

સર્વે ઽસ્ત્રબલસંપન્નાઃ સર્વે વિસ્તીર્ણ કીર્તયઃ
સર્વે સમરમ્ આસાદ્ય ન શ્રૂયન્તે સ્મ નિર્જિતાઃ

સર્વે ઽસ્ત્રવિદુષો વીરાઃ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ
સર્વે પ્રવરજિજ્ઞાનાઃ સર્વે લબ્ધવરાસ્ તથા

સ તૈસ્ તથા ભાસ્કરતુલ્યવર્ચસૈઃ સુતૈર્ વૃતઃ શત્રુબલપ્રમર્દનૈઃ
રરાજ રાજા મઘવાન્ યથામરૈર્ વૃતો મહાદાનવદર્પનાશનૈઃ

સ પુત્રાન્ સંપરિષ્વજ્ય ભૂષયિત્વા ચ ભૂષણૈઃ
આશીર્ભિશ્ ચ પ્રશસ્તાભિઃ પ્રેષયામ્ આસ સંયુગે

મહોદરમહાપાર્શ્વૌ ભ્રાતરૌ ચાપિ રાવણઃ
રક્ષણાર્થં કુમારાણાં પ્રેષયામ્ આસ સંયુગે

તે ઽભિવાદ્ય મહાત્માનં રાવણં રિપુરાવણમ્
કૃત્વા પ્રદક્ષિણં ચૈવ મહાકાયાઃ પ્રતસ્થિરે

સર્વૌષધીભિર્ ગન્ધૈશ્ ચ સમાલભ્ય મહાબલાઃ
નિર્જગ્મુર્ નૈરૃતશ્રેષ્ઠાઃ ષડ્ એતે યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણઃ

તતઃ સુદર્શનં નામ નીલજીમૂતસંનિભમ્
ઐરાવતકુલે જાતમ્ આરુરોહ મહોદરઃ

સર્વાયુધસમાયુક્તં તૂણીભિશ્ ચ સ્વલંકૃતમ્
રરાજ ગજમ્ આસ્થાય સવિતેવાસ્તમૂર્ધનિ

હયોત્તમસમાયુક્તં સર્વાયુધસમાકુલમ્
આરુરોહ રથશ્રેષ્ઠં ત્રિશિરા રાવણાત્મજઃ

ત્રિશિરા રથમ્ આસ્થાય વિરરાજ ધનુર્ધરઃ
સવિદ્યુદુલ્કઃ સજ્વાલઃ સેન્દ્રચાપ ઇવામ્બુદઃ

ત્રિભિઃ કિરીટૈસ્ ત્રિશિરાઃ શુશુભે સ રથોત્તમે
હિમવાન્ ઇવ શૈલેન્દ્રસ્ ત્રિભિઃ કાઞ્ચનપર્વતૈઃ

અતિકાયો ઽપિ તેજસ્વી રાક્ષસેન્દ્રસુતસ્ તદા
આરુરોહ રથશ્રેષ્ઠં શ્રેષ્ઠઃ સર્વધનુષ્મતામ્

સુચક્રાક્ષં સુસંયુક્તં સાનુકર્ષં સકૂબરમ્
તૂણીબાણાસનૈર્ દીપ્તં પ્રાસાસિ પરિઘાકુલમ્

સ કાઞ્ચનવિચિત્રેણ કિરીટેન વિરાજતા
ભૂષણૈશ્ ચ બભૌ મેરુઃ પ્રભાભિર્ ઇવ ભાસ્વરઃ

સ રરાજ રથે તસ્મિન્ રાજસૂનુર્ મહાબલઃ
વૃતો નૈરૃતશાર્દૂલૈર્ વજ્રપાણિર્ ઇવામરૈઃ

હયમ્ ઉચ્ચૈઃશ્રવઃ પ્રખ્યં શ્વેતં કનકભૂષણમ્
મનોજવં મહાકાયમ્ આરુરોહ નરાન્તકઃ

ગૃહીત્વા પ્રાસમ્ ઉક્લાભં વિરરાજ નરાન્તકઃ
શક્તિમ્ આદાય તેજસ્વી ગુહઃ શત્રુષ્વ્ ઇવાહવે

દેવાન્તકઃ સમાદાય પરિઘં વજ્રભૂષણમ્
પરિગૃહ્ય ગિરિં દોર્ભ્યાં વપુર્ વિષ્ણોર્ વિડમ્બયન્

મહાપાર્શ્વો મહાતેજા ગદામ્ આદાય વીર્યવાન્
વિરરાજ ગદાપાણિઃ કુબેર ઇવ સંયુગે

તે પ્રતસ્થુર્ મહાત્માનો બલૈર્ અપ્રતિમૈર્ વૃતાઃ
સુરા ઇવામરાવત્યાં બલૈર્ અપ્રતિમૈર્ વૃતાઃ

તાન્ ગજૈશ્ ચ તુરંગૈશ્ ચ રથૈશ્ ચામ્બુદનિસ્વનૈઃ
અનુજગ્મુર્ મહાત્માનો રાક્ષસાઃ પ્રવરાયુધાઃ

તે વિરેજુર્ મહાત્માનો કુમારાઃ સૂર્યવર્ચસઃ
કિરીટિનઃ શ્રિયા જુષ્ટા ગ્રહા દીપ્તા ઇવામ્બરે

પ્રગૃહીતા બભૌ તેષાં છત્રાણામ્ આવલિઃ સિતા
શારદાભ્રપ્રતીકાશાં હંસાવલિર્ ઇવામ્બરે

મરણં વાપિ નિશ્ચિત્ય શત્રૂણાં વા પરાજયમ્
ઇતિ કૃત્વા મતિં વીરા નિર્જગ્મુઃ સંયુગાર્થિનઃ

જગર્જુશ્ ચ પ્રણેદુશ્ ચ ચિક્ષિપુશ્ ચાપિ સાયકાન્
જહૃષુશ્ ચ મહાત્માનો નિર્યાન્તો યુદ્ધદુર્મદાઃ

ક્ષ્વેડિતાસ્ફોટનિનદૈઃ સંચચાલેવ મેદિની
રક્ષસાં સિંહનાદૈશ્ ચ પુસ્ફોટેવ તદામ્બરમ્

તે ઽભિનિષ્ક્રમ્ય મુદિતા રાક્ષસેન્દ્રા મહાબલાઃ
દદૃશુર્ વાનરાનીકં સમુદ્યતશિલાનગમ્

હરયો ઽપિ મહાત્માનો દદૃશુર્ નૈરૃતં બલમ્
હસ્ત્યશ્વરથસંબાધં કિઙ્કિણીશતનાદિતમ્

નીલજીમૂતસંકાશં સમુદ્યતમહાયુધમ્
દીપ્તાનલરવિપ્રખ્યૈર્ નૈરૃતૈઃ સર્વતો વૃતમ્

તદ્ દૃષ્ટ્વા બલમ્ આયાન્તં લબ્ધલક્ષ્યાઃ પ્લવંગમાઃ
સમુદ્યતમહાશૈલાઃ સંપ્રણેદુર્ મુહુર્ મુહુઃ

તતઃ સમુદ્ઘુષ્ટરવં નિશમ્ય રક્ષોગણા વાનરયૂથપાનામ્
અમૃષ્યમાણાઃ પરહર્ષમ્ ઉગ્રં મહાબલા ભીમતરં વિનેદુઃ

તે રાક્ષસબલં ઘોરં પ્રવિશ્ય હરિયૂથપાઃ
વિચેરુર્ ઉદ્યતૈઃ શૈલૈર્ નગાઃ શિખરિણો યથા

કે ચિદ્ આકાશમ્ આવિશ્ય કે ચિદ્ ઉર્વ્યાં પ્લવંગમાઃ
રક્ષઃસૈન્યેષુ સંક્રુદ્ધાશ્ ચેરુર્ દ્રુમશિલાયુધાઃ

તે પાદપશિલાશૈલૈશ્ ચક્રુર્ વૃષ્ટિમ્ અનુત્તમામ્
બાણૌઘૈર્ વાર્યમાણાશ્ ચ હરયો ભીમવિક્રમાઃ

સિંહનાદાન્ વિનેદુશ્ ચ રણે રાક્ષસવાનરાઃ
શિલાભિશ્ ચૂર્ણયામ્ આસુર્ યાતુધાનાન્ પ્લવંગમાઃ

નિજઘ્નુઃ સંયુગે ક્રુદ્ધાઃ કવચાભરણાવૃતાન્
કે ચિદ્ રથગતાન્ વીરાન્ ગજવાજિગતાન્ અપિ

નિજઘ્નુઃ સહસાપ્લુત્ય યાતુધાનાન્ પ્લવંગમાઃ
શૈલશૃઙ્ગનિપાતૈશ્ ચ મુષ્ટિભિર્ વાન્તલોચનાઃ
ચેલુઃ પેતુશ્ ચ નેદુશ્ ચ તત્ર રાક્ષસપુંગવાઃ

તતઃ શૈલૈશ્ ચ ખડ્ગૈશ્ ચ વિસૃષ્ટૈર્ હરિરાક્ષસૈઃ
મુહૂર્તેનાવૃતા ભૂમિર્ અભવચ્ છોણિતાપ્લુતા

વિકીર્ણપર્વતાકારૈ રક્ષોભિર્ અરિમર્દનૈઃ
આક્ષિપ્તાઃ ક્ષિપ્યમાણાશ્ ચ ભગ્નશૂલાશ્ ચ વાનરૈઃ

વાનરાન્ વાનરૈર્ એવ જગ્નુસ્ તે રજનીચરાઃ
રાક્ષસાન્ રાક્ષસૈર્ એવ જઘ્નુસ્ તે વાનરા અપિ

આક્ષિપ્ય ચ શિલાસ્ તેષાં નિજઘ્નૂ રાક્ષસા હરીન્
તેષાં ચાચ્છિદ્ય શસ્ત્રાણિ જઘ્નૂ રક્ષાંસિ વાનરાઃ

નિજઘ્નુઃ શૈલશૂલાસ્ત્રૈર્ વિભિદુશ્ ચ પરસ્પરમ્
સિંહનાદાન્ વિનેદુશ્ ચ રણે વાનરરાક્ષસાઃ

છિન્નવર્મતનુત્રાણા રાક્ષસા વાનરૈર્ હતાઃ
રુધિરં પ્રસ્રુતાસ્ તત્ર રસસારમ્ ઇવ દ્રુમાઃ

રથેન ચ રથં ચાપિ વારણેન ચ વારણમ્
હયેન ચ હયં કે ચિન્ નિજઘ્નુર્ વાનરા રણે

ક્ષુરપ્રૈર્ અર્ધચન્દ્રૈશ્ ચ ભલ્લૈશ્ ચ નિશિતૈઃ શરૈઃ
રાક્ષસા વાનરેન્દ્રાણાં ચિચ્છિદુઃ પાદપાઞ્ શિલાઃ

વિકીર્ણૈઃ પર્વતાગ્રૈશ્ ચ દ્રુમૈશ્ છિન્નૈશ્ ચ સંયુગે
હતૈશ્ ચ કપિરક્ષોભિર્ દુર્ગમા વસુધાભવત્

તસ્મિન્ પ્રવૃત્તે તુમુલે વિમર્દે પ્રહૃષ્યમાણેષુ વલી મુખેષુ
નિપાત્યમાનેષુ ચ રાક્ષસેષુ મહર્ષયો દેવગણાશ્ ચ નેદુઃ

તતો હયં મારુતતુલ્યવેગમ્ આરુહ્ય શક્તિં નિશિતાં પ્રગૃહ્ય
નરાન્તકો વાનરરાજસૈન્યં મહાર્ણવં મીન ઇવાવિવેશ

સ વાનરાન્ સપ્તશતાનિ વીરઃ પ્રાસેન દીપ્તેન વિનિર્બિભેદ
એકઃ ક્ષણેનેન્દ્રરિપુર્ મહાત્મા જઘાન સૈન્યં હરિપુંગવાનામ્

દદૃશુશ્ ચ મહાત્માનં હયપૃષ્ઠે પ્રતિષ્ઠિતમ્
ચરન્તં હરિસૈન્યેષુ વિદ્યાધરમહર્ષયઃ

સ તસ્ય દદૃશે માર્ગો માંસશોણિતકર્દમઃ
પતિતૈઃ પર્વતાકારૈર્ વાનરૈર્ અભિસંવૃતઃ

યાવદ્ વિક્રમિતું બુદ્ધિં ચક્રુઃ પ્લવગપુંગવાઃ
તાવદ્ એતાન્ અતિક્રમ્ય નિર્બિભેદ નરાન્તકઃ

જ્વલન્તં પ્રાસમ્ ઉદ્યમ્ય સંગ્રામાન્તે નરાન્તકઃ
દદાહ હરિસૈન્યાનિ વનાનીવ વિભાવસુઃ

યાવદ્ ઉત્પાટયામ્ આસુર્ વૃક્ષાઞ્ શૈલાન્ વનૌકસઃ
તાવત્ પ્રાસહતાઃ પેતુર્ વજ્રકૃત્તા ઇવાચલાઃ

દિક્ષુ સર્વાસુ બલવાન્ વિચચાર નરાન્તકઃ
પ્રમૃદ્નન્ સર્વતો યુદ્ધે પ્રાવૃટ્કાલે યથાનિલઃ

ન શેકુર્ ધાવિતું વીરા ન સ્થાતું સ્પન્દિતું કુતઃ
ઉત્પતન્તં સ્થિતં યાન્તં સર્વાન્ વિવ્યાધ વીર્યવાન્

એકેનાન્તકકલ્પેન પ્રાસેનાદિત્યતેજસા
ભિન્નાનિ હરિસૈન્યાનિ નિપેતુર્ ધરણીતલે

વજ્રનિષ્પેષસદૃશં પ્રાસસ્યાભિનિપાતનમ્
ન શેકુર્ વાનરાઃ સોઢું તે વિનેદુર્ મહાસ્વનમ્

પતતાં હરિવીરાણાં રૂપાણિ પ્રચકાશિરે
વજ્રભિન્નાગ્રકૂટાનાં શૈલાનાં પતતામ્ ઇવ

યે તુ પૂર્વં મહાત્માનઃ કુમ્ભકર્ણેન પાતિતાઃ
તે ઽસ્વસ્થા વાનરશ્રેષ્ઠાઃ સુગ્રીવમ્ ઉપતસ્થિરે

વિપ્રેક્ષમાણઃ સુગ્રીવો દદર્શ હરિવાહિનીમ્
નરાન્તકભયત્રસ્તાં વિદ્રવન્તીમ્ ઇતસ્ તતઃ

વિદ્રુતાં વાહિનીં દૃષ્ટ્વા સ દદર્શ નરાન્તકમ્
ગૃહીતપ્રાસમ્ આયાન્તં હયપૃષ્ઠે પ્રતિષ્ઠિતમ્

અથોવાચ મહાતેજાઃ સુગ્રીવો વાનરાધિપઃ
કુમારમ્ અઙ્ગદં વીરં શક્રતુલ્યપરાક્રમમ્

ગચ્છૈનં રાક્ષસં વીર યો ઽસૌ તુરગમ્ આસ્થિતઃ
ક્ષોભયન્તં હરિબલં ક્ષિપ્રં પ્રાણૈર્ વિયોજય

સ ભર્તુર્ વચનં શ્રુત્વા નિષ્પપાતાઙ્ગદસ્ તદા
અનીકાન્ મેઘસંકાશાન્ મેઘાનીકાદ્ ઇવાંશુમાન્

શૈલસંઘાતસંકાશો હરીણામ્ ઉત્તમો ઽઙ્ગદઃ
રરાજાઙ્ગદસંનદ્ધઃ સધાતુર્ ઇવ પર્વતઃ

નિરાયુધો મહાતેજાઃ કેવલં નખદંષ્ટ્રવાન્
નરાન્તકમ્ અભિક્રમ્ય વાલિપુત્રો ઽબ્રવીદ્ વચઃ

તિષ્ઠ કિં પ્રાકૃતૈર્ એભિર્ હરિભિસ્ ત્વં કરિષ્યસિ
અસ્મિન્ વજ્રસમસ્પર્શે પ્રાસં ક્ષિપ મમોરસિ

અઙ્ગદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રચુક્રોધ નરાન્તકઃ
સંદશ્ય દશનૈર્ ઓષ્ઠં નિશ્વસ્ય ચ ભુજંગવત્

સ પ્રાસમ્ આવિધ્ય તદાઙ્ગદાય સમુજ્જ્વલન્તં સહસોત્સસર્જ
સ વાલિપુત્રોરસિ વજ્રકલ્પે બભૂવ ભગ્નો ન્યપતચ્ ચ ભૂમૌ

તં પ્રાસમ્ આલોક્ય તદા વિભગ્નં સુપર્ણકૃત્તોરગભોગકલ્પમ્
તલં સમુદ્યમ્ય સ વાલિપુત્રસ્ તુરંગમસ્યાભિજઘાન મૂર્ધ્નિ

નિમગ્નપાદઃ સ્ફુટિતાક્ષિ તારો નિષ્ક્રાન્તજિહ્વો ઽચલસંનિકાશઃ
સ તસ્ય વાજી નિપપાત ભૂમૌ તલપ્રહારેણ વિકીર્ણમૂર્ધા

નરાન્તકઃ ક્રોધવશં જગામ હતં તુરગં પતિતં નિરીક્ષ્ય
સ મુષ્ટિમ્ ઉદ્યમ્ય મહાપ્રભાવો જઘાન શીર્ષે યુધિ વાલિપુત્રમ્

અથાઙ્ગદો મુષ્ટિવિભિન્નમૂર્ધા સુસ્રાવ તીવ્રં રુધિરં ભૃશોષ્ણમ્
મુહુર્ વિજજ્વાલ મુમોહ ચાપિ સંજ્ઞાં સમાસાદ્ય વિસિષ્મિયે ચ

અથાઙ્ગદો વજ્રસમાનવેગં સંવર્ત્ય મુષ્ટિં ગિરિશૃઙ્ગકલ્પમ્
નિપાતયામ્ આસ તદા મહાત્મા નરાન્તકસ્યોરસિ વાલિપુત્રઃ

સ મુષ્ટિનિષ્પિષ્ટવિભિન્નવક્ષા જ્વાલાં વમઞ્ શોણિતદિગ્ધગાત્રઃ
નરાન્તકો ભૂમિતલે પપાત યથાચલો વજ્રનિપાતભગ્નઃ

અથાન્તરિક્ષે ત્રિદશોત્તમાનાં વનૌકસાં ચૈવ મહાપ્રણાદઃ
બભૂવ તસ્મિન્ નિહતે ઽગ્ર્યવીરે નરાન્તકે વાલિસુતેન સંખ્યે

અથાઙ્ગદો રામમનઃ પ્રહર્ષણં સુદુષ્કરં તં કૃતવાન્ હિ વિક્રમમ્
વિસિષ્મિયે સો ઽપ્ય્ અતિવીર્ય વિક્રમઃ પુનશ્ ચ યુદ્ધે સ બભૂવ હર્ષિતઃ