રામાયણ · અધ્યાય 6.049

તતો રામો મહાતેજા ધનુર્ આદાય વીર્યવાન્
કિરીટિનં મહાકાયં કુમ્ભકર્ણં દદર્શ હ

તં દૃષ્ટ્વા રાક્ષસશ્રેષ્ઠં પર્વતાકારદર્શનમ્
ક્રમમાણમ્ ઇવાકાશં પુરા નારાયણં પ્રભુમ્

સતોયામ્બુદસંકાશં કાઞ્ચનાઙ્ગદભૂષણમ્
દૃષ્ટ્વા પુનઃ પ્રદુદ્રાવ વાનરાણાં મહાચમૂઃ

વિદ્રુતાં વાહિનીં દૃષ્ટ્વા વર્ધમાનં ચ રાક્ષસં
સવિસ્મયમ્ ઇદં રામો વિભીષણમ્ ઉવાચ હ

કો ઽસૌ પર્વતસંકશઃ કિરીટી હરિલોચનઃ
લઙ્કાયાં દૃશ્યતે વીરઃ સવિદ્યુદ્ ઇવ તોયદઃ

પૃથિવ્યાઃ કેતુભૂતો ઽસૌ મહાન્ એકો ઽત્ર દૃશ્યતે
યં દૃષ્ટ્વા વાનરાઃ સર્વે વિદ્રવન્તિ તતસ્ તતઃ

આચક્ષ્વ મે મહાન્ કો ઽસૌ રક્ષો વા યદિ વાસુરઃ
ન મયૈવંવિધં ભૂતં દૃષ્ટપૂર્વં કદા ચન

સ પૃષ્ટો રાજપુત્રેણ રામેણાક્લિષ્ટકારિણા
વિભીષણો મહાપ્રાજ્ઞઃ કાકુત્સ્થમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

યેન વૈવસ્વતો યુદ્ધે વાસવશ્ ચ પરાજિતઃ
સૈષ વિશ્રવસઃ પુત્રઃ કુમ્ભકર્ણઃ પ્રતાપવાન્

એતેન દેવા યુધિ દાનવાશ્ ચ યક્ષા ભુજંગાઃ પિશિતાશનાશ્ ચ
ગન્ધર્વવિદ્યાધરકિંનરાશ્ ચ સહસ્રશો રાઘવ સંપ્રભગ્નાઃ

શૂલપાણિં વિરૂપાક્ષં કુમ્ભકર્ણં મહાબલમ્
હન્તું ન શેકુસ્ ત્રિદશાઃ કાલો ઽયમ્ ઇતિ મોહિતાઃ

પ્રકૃત્યા હ્ય્ એષ તેજસ્વી કુમ્ભકર્ણો મહાબલઃ
અન્યેષાં રાક્ષસેન્દ્રાણાં વરદાનકૃતં બલમ્

એતેન જાતમાત્રેણ ક્ષુધાર્તેન મહાત્મના
ભક્ષિતાનિ સહસ્રાણિ સત્ત્વાનાં સુબહૂન્ય્ અપિ

તેષુ સંભક્ષ્યમાણેષુ પ્રજા ભયનિપીડિતાઃ
યાન્તિ સ્મ શરણં શક્રં તમ્ અપ્ય્ અર્થં ન્યવેદયન્

સ કુમ્ભકર્ણં કુપિતો મહેન્દ્રો જઘાન વજ્રેણ શિતેન વજ્રી
સ શક્રવજ્રાભિહતો મહાત્મા ચચાલ કોપાચ્ ચ ભૃશં નનાદ

તસ્ય નાનદ્યમાનસ્ય કુમ્ભકર્ણસ્ય ધીમતઃ
શ્રુત્વા નિનાદં વિત્રસ્તા ભૂયો ભૂમિર્ વિતત્રસે

તતઃ કોપાન્ મહેન્દ્રસ્ય કુમ્ભકર્ણો મહાબલઃ
વિકૃષ્યૈરાવતાદ્ દન્તં જઘાનોરસિ વાસવમ્

કુમ્ભકર્ણપ્રહારાર્તો વિચચાલ સ વાસવઃ
તતો વિષેદુઃ સહસા દેવબ્રહ્મર્ષિદાનવાઃ

પ્રજાભિઃ સહ શક્રશ્ ચ યયૌ સ્થાનં સ્વયમ્ભુવઃ
કુમ્ભકર્ણસ્ય દૌરાત્મ્યં શશંસુસ્ તે પ્રજાપતેઃ
પ્રજાનાં ભક્ષણં ચાપિ દેવાનાં ચાપિ ધર્ષણમ્

એવં પ્રજા યદિ ત્વ્ એષ ભક્ષયિષ્યતિ નિત્યશઃ
અચિરેણૈવ કાલેન શૂન્યો લોકો ભવિષ્યતિ

વાસવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સર્વલોકપિતામહઃ
રક્ષાંસ્ય્ આવાહયામ્ આસ કુમ્ભકર્ણં દદર્શ હ

કુમ્ભકર્ણં સમીક્ષ્યૈવ વિતત્રાસ પ્રજાપતિઃ
દૃષ્ટ્વા નિશ્વસ્ય ચૈવેદં સ્વયમ્ભૂર્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

ધ્રુવં લોકવિનાશાય પૌરસ્ત્યેનાસિ નિર્મિતઃ
તસ્માત્ ત્વમ્ અદ્ય પ્રભૃતિ મૃતકલ્પઃ શયિષ્યસિ
બ્રહ્મશાપાભિભૂતો ઽથ નિપપાતાગ્રતઃ પ્રભોઃ

તતઃ પરમસંભ્રાન્તો રાવણો વાક્યમ્ અબ્રવીત્
વિવૃદ્ધઃ કાઞ્ચનો વૃક્ષઃ ફલકાલે નિકૃત્યતે

ન નપ્તારં સ્વકં ન્યાય્યં શપ્તુમ્ એવં પ્રજાપતે
ન મિથ્યાવચનશ્ ચ ત્વં સ્વપ્સ્યત્ય્ એષ ન સંશયઃ
કાલસ્ તુ ક્રિયતામ્ અસ્ય શયને જાગરે તથા

રાવણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સ્વયમ્ભૂર્ ઇદમ્ અબ્રવીત્
શયિતા હ્ય્ એષ ષણ્ માસાન્ એકાહં જાગરિષ્યતિ

એકેનાહ્ના ત્વ્ અસૌ વીરશ્ ચરન્ ભૂમિં બુભુક્ષિતઃ
વ્યાત્તાસ્યો ભક્ષયેલ્ લોકાન્ સંક્રુદ્ધ ઇવ પાવકઃ

સો ઽસૌ વ્યસનમ્ આપન્નઃ કુમ્ભકર્ણમ્ અબોધયત્
ત્વત્પરાક્રમભીતશ્ ચ રાજા સંપ્રતિ રાવણઃ

સ એષ નિર્ગતો વીરઃ શિબિરાદ્ ભીમવિક્રમઃ
વાનરાન્ ભૃશસંક્રુદ્ધો ભક્ષયન્ પરિધાવતિ

કુમ્ભકર્ણં સમીક્ષ્યૈવ હરયો વિપ્રદુદ્રુવુઃ
કથમ્ એનં રણે ક્રુદ્ધં વારયિષ્યન્તિ વાનરાઃ

ઉચ્યન્તાં વાનરાઃ સર્વે યન્ત્રમ્ એતત્ સમુચ્છ્રિતમ્
ઇતિ વિજ્ઞાય હરયો ભવિષ્યન્તીહ નિર્ભયાઃ

વિભીષણવચઃ શ્રુત્વા હેતુમત્ સુમુખોદ્ગતમ્
ઉવાચ રાઘવો વાક્યં નીલં સેનાપતિં તદા

ગચ્છ સૈન્યાનિ સર્વાણિ વ્યૂહ્ય તિષ્ઠસ્વ પાવકે
દ્વારાણ્ય્ આદાય લઙ્કાયાશ્ ચર્યાશ્ ચાપ્ય્ અથ સંક્રમાન્

શૈલશૃઙ્ગાણિ વૃક્ષાંશ્ ચ શિલાશ્ ચાપ્ય્ ઉપસંહરન્
તિષ્ઠન્તુ વાનરાઃ સર્વે સાયુધાઃ શૈલપાણયઃ

રાઘવેણ સમાદિષ્ટો નીલો હરિચમૂપતિઃ
શશાસ વાનરાનીકં યથાવત્ કપિકુઞ્જરઃ

તતો ગવાક્ષઃ શરભો હનુમાન્ અઙ્ગદો નલઃ
શૈલશૃઙ્ગાણિ શૈલાભા ગૃહીત્વા દ્વારમ્ અભ્યયુઃ

તતો હરીણાં તદ્ અનીકમ્ ઉગ્રં રરાજ શૈલોદ્યતવૃક્ષહસ્તમ્
ગિરેઃ સમીપાનુગતં યથૈવ મહન્ મહામ્ભોધરજાલમ્ ઉગ્રમ્