રામાયણ · અધ્યાય 6.048

સ પ્રવિશ્ય પુરીં લઙ્કાં રામબાણભયાર્દિતઃ
ભગ્નદર્પસ્ તદા રાજા બભૂવ વ્યથિતેન્દ્રિયઃ

માતંગ ઇવ સિંહેન ગરુડેનેવ પન્નગઃ
અભિભૂતો ઽભવદ્ રાજા રાઘવેણ મહાત્મના

બ્રહ્મદણ્ડપ્રકાશાનાં વિદ્યુત્સદૃશવર્ચસામ્
સ્મરન્ રાઘવબાણાનાં વિવ્યથે રાક્ષસેશ્વરઃ

સ કાઞ્ચનમયં દિવ્યમ્ આશ્રિત્ય પરમાસનમ્
વિક્પ્રેક્ષમાણો રક્ષાંસિ રાવણો વાક્યમ્ અબ્રવીત્

સર્વં તત્ ખલુ મે મોઘં યત્ તપ્તં પરમં તપઃ
યત્ સમાનો મહેન્દ્રેણ માનુષેણાસ્મિ નિર્જિતઃ

ઇદં તદ્ બ્રહ્મણો ઘોરં વાક્યં મામ્ અભ્યુપસ્થિતમ્
માનુષેભ્યો વિજાનીહિ ભયં ત્વમ્ ઇતિ તત્ તથા

દેવદાનવગન્ધર્વૈર્ યક્ષરાક્ષસપન્નગૈઃ
અવધ્યત્વં મયા પ્રાપ્તં માનુષેભ્યો ન યાચિતમ્

એતદ્ એવાભ્યુપાગમ્ય યત્નં કર્તુમ્ ઇહાર્હથ
રાક્ષસાશ્ ચાપિ તિષ્ઠન્તુ ચર્યાગોપુરમૂર્ધસુ

સ ચાપ્રતિમગમ્ભીરો દેવદાનવદર્પહા
બ્રહ્મશાપાભિભૂતસ્ તુ કુમ્ભકર્ણો વિબોધ્યતામ્

સ પરાજિતમ્ આત્માનં પ્રહસ્તં ચ નિષૂદિતમ્
જ્ઞાત્વા રક્ષોબલં ભીમમ્ આદિદેશ મહાબલઃ

દ્વારેષુ યત્નઃ ક્રિયતાં પ્રાકારાશ્ ચાધિરુહ્યતામ્
નિદ્રાવશસમાવિષ્ટઃ કુમ્ભકર્ણો વિબોધ્યતામ્

નવ ષટ્ સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ માસાન્ સ્વપિતિ રાક્ષસઃ
તં તુ બોધયત ક્ષિપ્રં કુમ્ભકર્ણં મહાબલમ્

સ હિ સંખ્યે મહાબાહુઃ કકુદં સર્વરક્ષસામ્
વાનરાન્ રાજપુત્રૌ ચ ક્ષિપ્રમ્ એવ વધિષ્યતિ

કુમ્ભકર્ણઃ સદા શેતે મૂઢો ગ્રામ્યસુખે રતઃ
રામેણાભિનિરસ્તસ્ય સંગ્રામો ઽસ્મિન્ સુદારુણે

ભવિષ્યતિ ન મે શોકઃ કુમ્ભકર્ણે વિબોધિતે
કિં કરિષ્યામ્ય્ અહં તેન શક્રતુલ્યબલેન હિ

ઈદૃશે વ્યસને પ્રાપ્તે યો ન સાહ્યાય કલ્પતે
તે તુ તદ્ વચનં શ્રુત્વા રાક્ષસેન્દ્રસ્ય રાક્ષસાઃ

જગ્મુઃ પરમસંભ્રાન્તાઃ કુમ્ભકર્ણનિવેશનમ્
તે રાવણસમાદિષ્ટા માંસશોણિતભોજનાઃ

ગન્ધમાલ્યાંસ્ તથા ભક્ષ્યાન્ આદાય સહસા યયુઃ
તાં પ્રવિશ્ય મહાદ્વારાં સર્વતો યોજનાયતામ્

કુમ્ભકર્ણગુહાં રમ્યાં સર્વગન્ધપ્રવાહિનીમ્
પ્રતિષ્ઠમાનાઃ કૃચ્છ્રેણ યત્નાત્ પ્રવિવિશુર્ ગુહામ્

તાં પ્રવિશ્ય ગુહાં રમ્યાં શુભાં કાઞ્ચનકુટ્ટિમામ્
દદૃશુર્ નૈરૃતવ્યાઘ્રં શયાનં ભીમદર્શનમ્

તે તુ તં વિકૃતં સુપ્તં વિકીર્ણમ્ ઇવ પર્વતમ્
કુમ્ભકર્ણં મહાનિદ્રં સહિતાઃ પ્રત્યબોધયન્

ઊર્ધ્વરોમાઞ્ચિતતનું શ્વસન્તમ્ ઇવ પન્નગમ્
ત્રાસયન્તં મહાશ્વાસૈઃ શયાનં ભીમદર્શનમ્

ભીમનાસાપુટં તં તુ પાતાલવિપુલાનનમ્
દદૃશુર્ નૈરૃતવ્યાઘ્રં કુમ્ભકર્ણં મહાબલમ્

તતશ્ ચક્રુર્ મહાત્માનઃ કુમ્ભકર્ણાગ્રતસ્ તદા
માંસાનાં મેરુસંકાશં રાશિં પરમતર્પણમ્

મૃગાણાં મહિષાણાં ચ વરાહાણાં ચ સંચયાન્
ચક્રુર્ નૈરૃતશાર્દૂલા રાશિમન્ન્ અસ્ય ચાદ્ભુતમ્

તતઃ શોણિતકુમ્ભાંશ્ ચ મદ્યાનિ વિવિધાનિ ચ
પુરસ્તાત્ કુમ્ભકર્ણસ્ય ચક્રુસ્ ત્રિદશશત્રવઃ

લિલિપુશ્ ચ પરાર્ધ્યેન ચન્દનેન પરંતપમ્
દિવ્યૈર્ આચ્છાદયામ્ આસુર્ માલ્યૈર્ ગન્ધૈઃ સુગન્ધિભિઃ

ધૂપં સુગન્ધં સસૃજુસ્ તુષ્ટુવુશ્ ચ પરંતપમ્
જલદા ઇવ ચોનેદુર્ યાતુધાનાઃ સહસ્રશઃ

શઙ્ખાન્ આપૂરયામ્ આસુઃ શશાઙ્કસદૃશપ્રભાન્
તુમુલં યુગપચ્ ચાપિ વિનેદુશ્ ચાપ્ય્ અમર્ષિતાઃ

નેદુર્ આસ્ફોટયામ્ આસુશ્ ચિક્ષિપુસ્ તે નિશાચરાઃ
કુમ્ભકર્ણવિબોધાર્થં ચક્રુસ્ તે વિપુલં સ્વનમ્

સશઙ્ખભેરીપટહપ્રણાદમ્ આસ્ફોટિતક્ષ્વેડિતસિંહનાદમ્
દિશો દ્રવન્તસ્ ત્રિદિવં કિરન્તઃ શ્રુત્વા વિહંગાઃ સહસા નિપેતુઃ

યદા ભૃશં તૈર્ નિનદૈર્ મહાત્મા ન કુમ્ભકર્ણો બુબુધે પ્રસુપ્તઃ
તતો મુસુણ્ડીમુસલાનિ સર્વે રક્ષોગણાસ્ તે જગૃહુર્ ગદાશ્ ચ

તં શૈલશૃઙ્ગૈર્ મુસલૈર્ ગદાભિર્ વૃક્ષૈસ્ તલૈર્ મુદ્ગરમુષ્ટિભિશ્ ચ
સુખપ્રસુપ્તં ભુવિ કુમ્ભકર્ણં રક્ષાંસ્ય્ ઉદગ્રાણિ તદા નિજઘ્નુઃ

તસ્ય નિશ્વાસવાતેન કુમ્ભકર્ણસ્ય રક્ષસઃ
રાક્ષસા બલવન્તો ઽપિ સ્થાતું નાશક્નુવન્ પુરઃ

તતો ઽસ્ય પુરતો ગાઢં રાક્ષસા ભીમવિક્રમાઃ
મૃદઙ્ગપણવાન્ ભેરીઃ શઙ્ખકુમ્ભગણાંસ્ તથા
દશરાક્ષસસાહસ્રં યુગપત્ પર્યવાદયન્

નીલાઞ્જનચયાકારં તે તુ તં પ્રત્યબોધયન્
અભિઘ્નન્તો નદન્તશ્ ચ નૈવ સંવિવિદે તુ સઃ

યદા ચૈનં ન શેકુસ્ તે પ્રતિબોધયિતું તદા
તતો ગુરુતરં યત્નં દારુણં સમુપાક્રમન્

અશ્વાન્ ઉષ્ટ્રાન્ ખરાન્ નાગાઞ્ જઘ્નુર્ દણ્ડકશાઙ્કુશૈઃ
ભેરીશઙ્ખમૃદઙ્ગાંશ્ ચ સર્વપ્રાણૈર્ અવાદયન્

નિજઘ્નુશ્ ચાસ્ય ગાત્રાણિ મહાકાષ્ઠકટં કરૈઃ
મુદ્ગરૈર્ મુસલૈશ્ ચૈવ સર્વપ્રાણસમુદ્યતૈઃ

તેન શબ્દેન મહતા લઙ્કા સમભિપૂરિતા
સપર્વતવના સર્વા સો ઽપિ નૈવ પ્રબુધ્યતે

તતઃ સહસ્રં ભેરીણાં યુગપત્ સમહન્યત
મૃષ્ટકાઞ્ચનકોણાનામ્ અસક્તાનાં સમન્તતઃ

એવમ્ અપ્ય્ અતિનિદ્રસ્ તુ યદા નૈવ પ્રબુધ્યત
શાપસ્ય વશમ્ આપન્નસ્ તતઃ ક્રુદ્ધા નિશાચરાઃ

મહાક્રોધસમાવિષ્ટાઃ સર્વે ભીમપરાક્રમાઃ
તદ્ રક્ષોબોધયિષ્યન્તશ્ ચક્રુર્ અન્યે પરાક્રમમ્

અન્યે ભેરીઃ સમાજઘ્નુર્ અન્યે ચક્રુર્ મહાસ્વનમ્
કેશાન્ અન્યે પ્રલુલુપુઃ કર્ણાવ્ અન્યે દશન્તિ ચ
ન કુમ્ભકર્ણઃ પસ્પન્દે મહાનિદ્રાવશં ગતઃ

અન્યે ચ બલિનસ્ તસ્ય કૂટમુદ્ગરપાણયઃ
મૂર્ધ્નિ વક્ષસિ ગાત્રેષુ પાતયન્ કૂટમુદ્ગરાન્

રજ્જુબન્ધનબદ્ધાભિઃ શતઘ્નીભિશ્ ચ સર્વતઃ
વધ્યમાનો મહાકાયો ન પ્રાબુધ્યત રાક્ષસઃ

વારણાનાં સહસ્રં તુ શરીરે ઽસ્ય પ્રધાવિતમ્
કુમ્ભકર્ણસ્ તતો બુદ્ધઃ સ્પર્શં પરમ્ અબુધ્યત

સ પાત્યમાનૈર્ ગિરિશૃઙ્ગવૃક્ષૈર્ અચિન્તયંસ્ તાન્ વિપુલાન્ પ્રહારાન્
નિદ્રાક્ષયાત્ ક્ષુદ્ભયપીડિતશ્ ચ વિજૃમ્ભમાણઃ સહસોત્પપાત

સ નાગભોગાચલશૃઙ્ગકલ્પૌ વિક્ષિપ્ય બાહૂ ગિરિશૃઙ્ગસારૌ
વિવૃત્ય વક્ત્રં વડવામુખાભં નિશાચરો ઽસૌ વિકૃતં જજૃમ્ભે

તસ્ય જાજૃમ્ભમાણસ્ય વક્ત્રં પાતાલસંનિભમ્
દદૃશે મેરુશૃઙ્ગાગ્રે દિવાકર ઇવોદિતઃ

વિજૃમ્ભમાણો ઽતિબલઃ પ્રતિબુદ્ધો નિશાચરઃ
નિશ્વાસશ્ ચાસ્ય સંજજ્ઞે પર્વતાદ્ ઇવ મારુતઃ

રૂપમ્ ઉત્તિષ્ઠતસ્ તસ્ય કુમ્ભકર્ણસ્ય તદ્ બભૌ
તપાન્તે સબલાકસ્ય મેઘસ્યેવ વિવર્ષતઃ

તસ્ય દીપ્તાગ્નિસદૃશે વિદ્યુત્સદૃશવર્ચસી
દદૃશાતે મહાનેત્રે દીપ્તાવ્ ઇવ મહાગ્રહૌ

આદદ્ બુભુક્ષિતો માંસં શોણિતં તૃષિતો ઽપિબત્
મેદઃ કુમ્ભં ચ મદ્યં ચ પપૌ શક્રરિપુસ્ તદા

તતસ્ તૃપ્ત ઇતિ જ્ઞાત્વા સમુત્પેતુર્ નિશાચરાઃ
શિરોભિશ્ ચ પ્રણમ્યૈનં સર્વતઃ પર્યવારયન્

સ સર્વાન્ સાન્ત્વયામ્ આસ નૈરૃતાન્ નૈરૃતર્ષભઃ
બોધનાદ્ વિસ્મિતશ્ ચાપિ રાક્ષસાન્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

કિમર્થમ્ અહમ્ આહત્ય ભવદ્ભિઃ પ્રતિબોધિતઃ
કચ્ચિત્ સુકુશલં રાજ્ઞો ભયં વા નેહ કિં ચન

અથ વા ધ્રુવમ્ અન્યેભ્યો ભયં પરમ્ ઉપસ્થિતમ્
યદર્થમ્ એવ ત્વરિતૈર્ ભવદ્ભિઃ પ્રતિબોધિતઃ

અદ્ય રાક્ષસરાજસ્ય ભયમ્ ઉત્પાટયામ્ય્ અહમ્
પાતયિષ્યે મહેન્દ્રં વા શાતયિષ્યે તથાનલમ્

ન હ્ય્ અલ્પકારણે સુપ્તં બોધયિષ્યતિ માં ભૃશમ્
તદ્ આખ્યાતાર્થતત્ત્વેન મત્પ્રબોધનકારણમ્

એવં બ્રુવાણં સંરબ્ધં કુમ્ભકર્ણમ્ અરિંદમમ્
યૂપાક્ષઃ સચિવો રાજ્ઞઃ કૃતાઞ્જલિર્ ઉવાચ હ

ન નો દેવકૃતં કિં ચિદ્ ભયમ્ અસ્તિ કદા ચન
ન દૈત્યદાનવેભ્યો વા ભયમ્ અસ્તિ હિ તાદૃશમ્
યાદૃશં માનુષં રાજન્ ભયમ્ અસ્માન્ ઉપસ્થિતમ્

વાનરૈઃ પર્વતાકારૈર્ લઙ્કેયં પરિવારિતા
સીતાહરણસંતપ્તાદ્ રામાન્ નસ્ તુમુલં ભયમ્

એકેન વાનરેણેયં પૂર્વં દગ્ધા મહાપુરી
કુમારો નિહતશ્ ચાક્ષઃ સાનુયાત્રઃ સકુઞ્જરઃ

સ્વયં રક્ષોઽધિપશ્ ચાપિ પૌલસ્ત્યો દેવકણ્ટકઃ
મૃતેતિ સંયુગે મુક્તારામેણાદિત્યતેજસા

યન્ ન દેવૈઃ કૃતો રાજા નાપિ દૈત્યૈર્ ન દાનવૈઃ
કૃતઃ સ ઇહ રામેણ વિમુક્તઃ પ્રાણસંશયાત્

સ યૂપાક્ષવચઃ શ્રુત્વા ભ્રાતુર્ યુધિ પરાજયમ્
કુમ્ભકર્ણો વિવૃત્તાક્ષો યૂપાક્ષમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

સર્વમ્ અદ્યૈવ યૂપાક્ષ હરિસૈન્યં સલક્ષ્મણમ્
રાઘવં ચ રણે હત્વા પશ્ચાદ્ દ્રક્ષ્યામિ રાવણમ્

રાક્ષસાંસ્ તર્પયિષ્યામિ હરીણાં માંસશોણિતૈઃ
રામલક્ષ્મણયોશ્ ચાપિ સ્વયં પાસ્યામિ શોણિતમ્

તત્ તસ્ય વાક્યં બ્રુવતો નિશમ્ય સગર્વિતં રોષવિવૃદ્ધદોષમ્
મહોદરો નૈરૃતયોધમુખ્યઃ કૃતાઞ્જલિર્ વાક્યમ્ ઇદં બભાષે

રાવણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ગુણદોષુ વિમૃશ્ય ચ
પશ્ચાદ્ અપિ મહાબાહો શત્રૂન્ યુધિ વિજેષ્યસિ

મહોદરવચઃ શ્રુત્વા રાક્ષસૈઃ પરિવારિતઃ
કુમ્ભકર્ણો મહાતેજાઃ સંપ્રતસ્થે મહાબલઃ

તં સમુત્થાપ્ય ભીમાક્ષં ભીમરૂપપરાક્રમમ્
રાક્ષસાસ્ ત્વરિતા જગ્મુર્ દશગ્રીવનિવેશનમ્

તતો ગત્વા દશગ્રીવમ્ આસીનં પરમાસને
ઊચુર્ બદ્ધાઞ્જલિપુટાઃ સર્વ એવ નિશાચરાઃ

પ્રબુદ્ધઃ કુમ્ભકર્ણો ઽસૌ ભ્રાતા તે રાક્ષસર્ષભ
કથં તત્રૈવ નિર્યાતુ દ્રક્ષ્યસે તમ્ ઇહાગતમ્

રાવણસ્ ત્વ્ અબ્રવીદ્ ધૃષ્ટો યથાન્યાયં ચ પૂજિતમ્
દ્રષ્ટુમ્ એનમ્ ઇહેચ્છામિ યથાન્યાયં ચ પૂજિતમ્

તથેત્ય્ ઉક્ત્વા તુ તે સર્વે પુનર્ આગમ્ય રાક્ષસાઃ
કુમ્ભકર્ણમ્ ઇદં વાક્યમ્ ઊચૂ રાવણચોદિતાઃ

દ્રષ્ટું ત્વાં કાઙ્ક્ષતે રાજા સર્વરાક્ષસપુંગવઃ
ગમને ક્રિયતાં બુદ્ધિર્ ભ્રાતરં સંપ્રહર્ષય

કુમ્ભકર્ણસ્ તુ દુર્ધર્ષો ભ્રાતુર્ આજ્ઞાય શાસનમ્
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા મહાવીર્યઃ શયનાદ્ ઉત્પપાત હ

પ્રક્ષાલ્ય વદનં હૃષ્ટઃ સ્નાતઃ પરમભૂષિતઃ
પિપાસુસ્ ત્વરયામ્ આસ પાનં બલસમીરણમ્

તતસ્ તે ત્વરિતાસ્ તસ્ય રાજ્ષસા રાવણાજ્ઞયા
મદ્યં ભક્ષ્યાંશ્ ચ વિવિધાન્ ક્ષિપ્રમ્ એવોપહારયન્

પીત્વા ઘટસહસ્રં સ ગમનાયોપચક્રમે

ઈષત્સમુત્કટો મત્તસ્ તેજોબલસમન્વિતઃ
કુમ્ભકર્ણો બભૌ હૃષ્ટઃ કાલાન્તકયમોપમઃ

ભ્રાતુઃ સ ભવનં ગચ્છન્ રક્ષોબલસમન્વિતઃ
કુમ્ભકર્ણઃ પદન્યાસૈર્ અકમ્પયત મેદિનીમ્

સ રાજમાર્ગં વપુષા પ્રકાશયન્ સહસ્રરશ્મિર્ ધરણીમ્ ઇવાંશુભિઃ
જગામ તત્રાઞ્જલિમાલયા વૃતઃ શતક્રતુર્ ગેહમ્ ઇવ સ્વયમ્ભુવઃ

કે ચિચ્ છરણ્યં શરણં સ્મ રામં વ્રજન્તિ કે ચિદ્ વ્યથિતાઃ પતન્તિ
કે ચિદ્ દિશઃ સ્મ વ્યથિતાઃ પ્રયાન્તિ કે ચિદ્ ભયાર્તા ભુવિ શેરતે સ્મ

તમ્ અદ્રિશૃઙ્ગપ્રતિમં કિરીટિનં સ્પૃશન્તમ્ આદિત્યમ્ ઇવાત્મતેજસા
વનૌકસઃ પ્રેક્ષ્ય વિવૃદ્ધમ્ અદ્ભુતં ભયાર્દિતા દુદ્રુવિરે તતસ્ તતઃ