રામાયણ · અધ્યાય 6.046

તતઃ પ્રહસ્તં નિર્યાન્તં ભીમં ભીમપરાક્રમમ્
ગર્જન્તં સુમહાકાયં રાક્ષસૈર્ અભિસંવૃતમ્

દદર્શ મહતી સેના વાનરાણાં બલીયસામ્
અતિસંજાતરોષાણાં પ્રહસ્તમ્ અભિગર્જતામ્

ખડ્ગશક્ત્યષ્ટિબાણાશ્ ચ શૂલાનિ મુસલાનિ ચ
ગદાશ્ ચ પરિઘાઃ પ્રાસા વિવિધાશ્ ચ પરશ્વધાઃ

ધનૂંષિ ચ વિચિત્રાણિ રાક્ષસાનાં જયૈષિણામ્
પ્રગૃહીતાન્ય્ અશોભન્ત વાનરાન્ અભિધાવતામ્

જગૃહુઃ પાદપાંશ્ ચાપિ પુષ્પિતાન્ વાનરર્ષભાઃ
શિલાશ્ ચ વિપુલા દીર્ઘા યોદ્ધુકામાઃ પ્લવંગમાઃ

તેષામ્ અન્યોન્યમ્ આસાદ્ય સંગ્રામઃ સુમહાન્ અભૂત્
બહૂનામ્ અશ્મવૃષ્ટિં ચ શરવૃષ્ટિં ચ વર્ષતામ્

બહવો રાક્ષસા યુદ્ધે બહૂન્ વાનરયૂથપાન્
વાનરા રાક્ષસાંશ્ ચાપિ નિજઘ્નુર્ બહવો બહૂન્

શૂલૈઃ પ્રમથિતાઃ કે ચિત્ કે ચિત્ તુ પરમાયુધૈઃ
પરિઘૈર્ આહતાઃ કે ચિત્ કે ચિચ્ છિન્નાઃ પરશ્વધૈઃ

નિરુચ્છ્વાસાઃ પુનઃ કે ચિત્ પતિતા ધરણીતલે
વિભિન્નહૃદયાઃ કે ચિદ્ ઇષુસંતાનસંદિતાઃ

કે ચિદ્ દ્વિધાકૃતાઃ ખડ્ગૈઃ સ્ફુરન્તઃ પતિતા ભુવિ
વાનરા રાક્ષસૈઃ શૂલૈઃ પાર્શ્વતશ્ ચ વિદારિતાઃ

વાનરૈશ્ ચાપિ સંક્રુદ્ધૈ રાક્ષસૌઘાઃ સમન્તતઃ
પાદપૈર્ ગિરિશૃઙ્ગૈશ્ ચ સંપિષ્ટા વસુધાતલે

વજ્રસ્પર્શતલૈર્ હસ્તૈર્ મુષ્ટિભિશ્ ચ હતા ભૃશમ્
વેમુઃ શોણિતમ્ આસ્યેભ્યો વિશીર્ણદશનેક્ષણઃ

આર્તસ્વરં ચ સ્વનતાં સિંહનાદં ચ નર્દતામ્
બભૂવ તુમુલઃ શબ્દો હરીણાં રક્ષસાં યુધિ

વાનરા રાક્ષસાઃ ક્રુદ્ધા વીરમાર્ગમ્ અનુવ્રતાઃ
વિવૃત્તનયનાઃ ક્રૂરાશ્ ચક્રુઃ કર્માણ્ય્ અભીતવત્

નરાન્તકઃ કુમ્ભહનુર્ મહાનાદઃ સમુન્નતઃ
એતે પ્રહસ્તસચિવાઃ સર્વે જઘ્નુર્ વનૌકસઃ

તેષામ્ આપતતાં શીઘ્રં નિઘ્નતાં ચાપિ વાનરાન્
દ્વિવિદો ગિરિશૃઙ્ગેણ જઘાનૈકં નરાન્તકમ્

દુર્મુખઃ પુનર્ ઉત્પાટ્ય કપિઃ સ વિપુલદ્રુમમ્
રાક્ષસં ક્ષિપ્રહસ્તસ્ તુ સમુન્નતમ્ અપોથયત્

જામ્બવાંસ્ તુ સુસંક્રુદ્ધઃ પ્રગૃહ્ય મહતીં શિલામ્
પાતયામ્ આસ તેજસ્વી મહાનાદસ્ય વક્ષસિ

અથ કુમ્ભહનુસ્ તત્ર તારેણાસાદ્ય વીર્યવાન્
વૃક્ષેણાભિહતો મૂર્ધ્નિ પ્રાણાંસ્ તત્યાજ રાક્ષસઃ

અમૃષ્યમાણસ્ તત્ કર્મ પ્રહસ્તો રથમ્ આસ્થિતઃ
ચકાર કદનં ઘોરં ધનુષ્પાણિર્ વનૌકસામ્

આવર્ત ઇવ સંજજ્ઞે ઉભયોઃ સેનયોસ્ તદા
ક્ષુભિતસ્યાપ્રમેયસ્ય સાગરસ્યેવ નિસ્વનઃ

મહતા હિ શરૌઘેણ પ્રહસ્તો યુદ્ધકોવિદઃ
અર્દયામ્ આસ સંક્રુદ્ધો વાનરાન્ પરમાહવે

વાનરાણાં શરીરૈસ્ તુ રાક્ષસાનાં ચ મેદિની
બભૂવ નિચિતા ઘોરા પતિતૈર્ ઇવ પર્વતૈઃ

સા મહીરુધિરૌઘેણ પ્રચ્છન્ના સંપ્રકાશતે
સંછન્ના માધવે માસિ પલાશૈર્ ઇવ પુષ્પિતૈઃ

હતવીરૌઘવપ્રાં તુ ભગ્નાયુધમહાદ્રુમામ્
શોણિતૌઘમહાતોયાં યમસાગરગામિનીમ્

યકૃત્પ્લીહમહાપઙ્કાં વિનિકીર્ણાન્ત્રશૈવલામ્
ભિન્નકાયશિરોમીનામ્ અઙ્ગાવયવશાડ્વલામ્

ગૃધ્રહંસગણાકીર્ણાં કઙ્કસારસસેવિતામ્
મેધઃફેનસમાકીર્ણામ્ આર્તસ્તનિતનિસ્વનામ્

તાં કાપુરુષદુસ્તારાં યુદ્ધભૂમિમયીં નદીમ્
નદીમ્ ઇવ ઘનાપાયે હંસસારસસેવિતામ્

રાક્ષસાઃ કપિમુખ્યાશ્ ચ તેરુસ્ તાં દુસ્તરાં નદીમ્
યથા પદ્મરજોધ્વસ્તાં નલિનીં ગજયૂથપાઃ

તતઃ સૃજન્તં બાણૌઘાન્ પ્રહસ્તં સ્યન્દને સ્થિતમ્
દદર્શ તરસા નીલો વિનિઘ્નન્તં પ્લવંગમાન્

સ તં પરમદુર્ધર્ષમ્ આપતન્તં મહાકપિઃ
પ્રહસ્તં તાડયામ્ આસ વૃક્ષમ્ ઉત્પાટ્ય વીર્યવાન્

સ તેનાભિહતઃ ક્રુદ્ધો નદન્ રાક્ષસપુંગવઃ
વવર્ષ શરવર્ષાણિ પ્લવગાનાં ચમૂપતૌ

અપારયન્ વારયિતું પ્રત્યગૃહ્ણાન્ નિમીલિતઃ
યથૈવ ગોવૃષો વર્ષં શારદં શીઘ્રમ્ આગતમ્

એવમ્ એવ પ્રહસ્તસ્ય શરવર્ષં દુરાસદમ્
નિમીલિતાક્ષઃ સહસા નીલઃ સેહે સુદારુણમ્

રોષિતઃ શરવર્ષેણ સાલેન મહતા મહાન્
પ્રજઘાન હયાન્ નીલઃ પ્રહસ્તસ્ય મનોજવાન્

વિધનુસ્ તુ કૃતસ્ તેન પ્રહસ્તો વાહિનીપતિઃ
પ્રગૃહ્ય મુસલં ઘોરં સ્યન્દનાદ્ અવપુપ્લુવે

તાવ્ ઉભૌ વાહિનીમુખ્યૌ જાતરોષૌ તરસ્વિનૌ
સ્થિતૌ ક્ષતજદિગ્ધાઙ્ગૌ પ્રભિન્નાવ્ ઇવ કુઞ્જરૌ

ઉલ્લિખન્તૌ સુતીક્ષ્ણાભિર્ દંષ્ટ્રાભિર્ ઇતરેતરમ્
સિંહશાર્દૂલસદૃશૌ સિંહશાર્દૂલચેષ્ટિતૌ

વિક્રાન્તવિજયૌ વીરૌ સમરેષ્વ્ અનિવર્તિનૌ
કાઙ્ક્ષમાણૌ યશઃ પ્રાપ્તું વૃત્રવાસવયોઃ સમૌ

આજઘાન તદા નીલં લલાટે મુસલેન સઃ
પ્રહસ્તઃ પરમાયસ્તસ્ તસ્ય સુસ્રાવ શોણિતમ્

તતઃ શોણિતદિગ્ધાઙ્ગઃ પ્રગૃહ્ય સુમહાતરુમ્
પ્રહસ્તસ્યોરસિ ક્રુદ્ધો વિસસર્જ મહાકપિઃ

તમ્ અચિન્ત્યપ્રહારં સ પ્રગૃહ્ય મુસલં મહત્
અભિદુદ્રાવ બલિનં બલી નીલં પ્લવંગમમ્

તમ્ ઉગ્રવેગં સંરબ્ધમ્ આપતન્તં મહાકપિઃ
તતઃ સંપ્રેક્ષ્ય જગ્રાહ મહાવેગો મહાશિલામ્

તસ્ય યુદ્ધાભિકામસ્ય મૃધે મુસલયોધિનઃ
પ્રહસ્તસ્ય શિલાં નીલો મૂર્ધ્નિ તૂર્ણમ્ અપાતયત્

સા તેન કપિમુખ્યેન વિમુક્તા મહતી શિલા
બિભેદ બહુધા ઘોરા પ્રહસ્તસ્ય શિરસ્ તદા

સ ગતાસુર્ ગતશ્રીકો ગતસત્ત્વો ગતેન્દ્રિયઃ
પપાત સહસા ભૂમૌ છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ

વિભિન્નશિરસસ્ તસ્ય બહુ સુસ્રાવશોણિતમ્
શરીરાદ્ અપિ સુસ્રાવ ગિરેઃ પ્રસ્રવણં યથા

હતે પ્રહસ્તે નીલેન તદ્ અકમ્પ્યં મહદ્ બલમ્
રક્ષસામ્ અપ્રહૃષ્ટાનાં લઙ્કામ્ અભિજગામ હ

ન શેકુઃ સમવસ્થાતું નિહતે વાહિનીપતૌ
સેતુબન્ધં સમાસાદ્ય વિશીર્ણં સલિલં યથા

હતે તસ્મિંશ્ ચમૂમુખ્યે રાક્ષસસ્ તે નિરુદ્યમાઃ
રક્ષઃપતિગૃહં ગત્વા ધ્યાનમૂકત્વમ્ આગતાઃ

તતસ્ તુ નીલો વિજયી મહાબલઃ પ્રશસ્યમાનઃ સ્વકૃતેન કર્મણા
સમેત્ય રામેણ સલક્ષ્મણેન પ્રહૃષ્ટરૂપસ્ તુ બભૂવ યૂથપઃ