રામાયણ · અધ્યાય 6.031

અથ તસ્મિન્ નિમિત્તાનિ દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણપૂર્વજઃ
લક્ષ્મણં લક્ષ્મિસંપન્નમ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્

પરિગૃહ્યોદકં શીતં વનાનિ ફલવન્તિ ચ
બલૌઘં સંવિભજ્યેમં વ્યૂહ્ય તિષ્ઠેમ લક્ષ્મણ

લોકક્ષયકરં ભીમં ભયં પશ્યામ્ય્ ઉપસ્થિતમ્
નિબર્હણં પ્રવીરાણામ્ ઋક્ષવાનરરક્ષસામ્

વાતાશ્ ચ પરુષં વાન્તિ કમ્પતે ચ વસુંધરા
પર્વતાગ્રાણિ વેપન્તે પતન્તિ ધરણીધરાઃ

મેઘાઃ ક્રવ્યાદસંકાશાઃ પરુષાઃ પરુષસ્વનાઃ
ક્રૂરાઃ ક્રૂરં પ્રવર્ષન્તિ મિશ્રં શોણિતબિન્દુભિઃ

રક્તચન્દનસંકાશા સંધ્યાપરમદારુણા
જ્વલચ્ ચ નિપતત્ય્ એતદ્ આદિત્યાદ્ અગ્નિમણ્ડલમ્

આદિત્યમ્ અભિવાશ્યન્તે જનયન્તો મહદ્ ભયમ્
દીના દીનસ્વરા ઘોરા અપ્રશસ્તા મૃગદ્વિજાઃ

રજન્યામ્ અપ્રકાશશ્ ચ સંતાપયતિ ચન્દ્રમાઃ
કૃષ્ણરક્તાંશુપર્યન્તો યથા લોકસ્ય સંક્ષયે

હ્રસ્વો રૂક્ષો ઽપ્રશસ્તશ્ ચ પરિવેષઃ સુલોહિતઃ
આદિત્યમણ્ડલે નીલં લક્ષ્મ લક્ષ્મણ દૃશ્યતે

દૃશ્યન્તે ન યથાવચ્ ચ નક્ષત્રાણ્ય્ અભિવર્તતે
યુગાન્તમ્ ઇવ લોકસ્ય પશ્ય લક્ષ્મણ શંસતિ

કાકાઃ શ્યેનાસ્ તથા ગૃધ્રા નીચૈઃ પરિપતન્તિ ચ
શિવાશ્ ચાપ્ય્ અશિવા વાચઃ પ્રવદન્તિ મહાસ્વનાઃ

ક્ષિપ્રમ્ અદ્ય દુરાધર્ષાં પુરીં રાવણપાલિતામ્
અભિયામ જવેનૈવ સર્વતો હરિભિર્ વૃતાઃ

ઇત્ય્ એવં તુ વદન્ વીરો લક્ષ્મણં લક્ષ્મણાગ્રજઃ
તસ્માદ્ અવાતરચ્ છીઘ્રં પર્વતાગ્રાન્ મહાબલઃ

અવતીર્ય તુ ધર્માત્મા તસ્માચ્ છૈલાત્ સ રાઘવઃ
પરૈઃ પરમદુર્ધર્ષં દદર્શ બલમ્ આત્મનઃ

સંનહ્ય તુ સસુગ્રીવઃ કપિરાજબલં મહત્
કાલજ્ઞો રાઘવઃ કાલે સંયુગાયાભ્યચોદયત્

તતઃ કાલે મહાબાહુર્ બલેન મહતા વૃતઃ
પ્રસ્થિતઃ પુરતો ધન્વી લઙ્કામ્ અભિમુખઃ પુરીમ્

તં વિભીષણ સુગ્રીવૌ હનૂમાઞ્ જામ્બવાન્ નલઃ
ઋક્ષરાજસ્ તથા નીલો લક્ષ્મણશ્ ચાન્યયુસ્ તદા

તતઃ પશ્ચાત્ સુમહતી પૃતનર્ક્ષવનૌકસામ્
પ્રચ્છાદ્ય મહતીં ભૂમિમ્ અનુયાતિ સ્મ રાઘવમ્

શૈલશૃઙ્ગાણિ શતશઃ પ્રવૃદ્ધાંશ્ ચ મહીરુહામ્
જગૃહુઃ કુઞ્જરપ્રખ્યા વાનરાઃ પરવારણાઃ

તૌ ત્વ્ અદીર્ઘેણ કાલેન ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ
રાવણસ્ય પુરીં લઙ્કામ્ આસેદતુર્ અરિંદમૌ

પતાકામાલિનીં રમ્યામ્ ઉદ્યાનવનશોભિતામ્
ચિત્રવપ્રાં સુદુષ્પ્રાપામ્ ઉચ્ચપ્રાકારતોરણામ્

તાં સુરૈર્ અપિ દુર્ધર્ષાં રામવાક્યપ્રચોદિતાઃ
યથાનિદેશં સંપીડ્ય ન્યવિશન્ત વનૌકસઃ

લઙ્કાયાસ્ તૂત્તરદ્વારં શૈલશૃઙ્ગમ્ ઇવોન્નતમ્
રામઃ સહાનુજો ધન્વી જુગોપ ચ રુરોધ ચ

લઙ્કામ્ ઉપનિવિષ્ટશ્ ચ રામો દશરથાત્મજઃ
લક્ષ્મણાનુચરો વીરઃ પુરીં રાવણપાલિતામ્

ઉત્તરદ્વારમ્ આસાદ્ય યત્ર તિષ્ઠતિ રાવણઃ
નાન્યો રામાદ્ ધિ તદ્ દ્વારં સમર્થઃ પરિરક્ષિતુમ્

રાવણાધિષ્ઠિતં ભીમં વરુણેનેવ સાગરમ્
સાયુધૌ રાક્ષસૈર્ ભીમૈર્ અભિગુપ્તં સમન્તતઃ
લઘૂનાં ત્રાસજનનં પાતાલમ્ ઇવ દાનવૈઃ

વિન્યસ્તાનિ ચ યોધાનાં બહૂનિ વિવિધાનિ ચ
દદર્શાયુધજાલાનિ તથૈવ કવચાનિ ચ

પૂર્વં તુ દ્વારમ્ આસાદ્ય નીલો હરિચમૂપતિઃ
અતિષ્ઠત્ સહ મૈન્દેન દ્વિવિદેન ચ વીર્યવાન્

અઙ્ગદો દક્ષિણદ્વારં જગ્રાહ સુમહાબલઃ
ઋષભેણ ગવાક્ષેણ ગજેન ગવયેન ચ

હનૂમાન્ પશ્ચિમદ્વારં રરક્ષ બલવાન્ કપિઃ
પ્રમાથિ પ્રઘસાભ્યાં ચ વીરૈર્ અન્યૈશ્ ચ સંગતઃ

મધ્યમે ચ સ્વયં ગુલ્મે સુગ્રીવઃ સમતિષ્ઠત
સહ સર્વૈર્ હરિશ્રેષ્ઠૈઃ સુપર્ણશ્વસનોપમૈઃ

વાનરાણાં તુ ષટ્ત્રિંશત્ કોટ્યઃ પ્રખ્યાતયૂથપાઃ
નિપીડ્યોપનિવિષ્ટાશ્ ચ સુગ્રીવો યત્ર વાનરઃ

શાસનેન તુ રામસ્ય લક્ષ્મણઃ સવિભીષણઃ
દ્વારે દ્વારે હરીણાં તુ કોટિં કોટિં ન્યવેશયત્

પશ્ચિમેન તુ રામસ્ય સુગ્રીવઃ સહ જામ્બવાન્
અદૂરાન્ મધ્યમે ગુલ્મે તસ્થૌ બહુબલાનુગઃ

તે તુ વાનરશાર્દૂલાઃ શાર્દૂલા ઇવ દંષ્ટ્રિણઃ
ગૃહીત્વા દ્રુમશૈલાગ્રાન્ હૃષ્ટા યુદ્ધાય તસ્થિરે

સર્વે વિકૃતલાઙ્ગૂલાઃ સર્વે દંષ્ટ્રાનખાયુધાઃ
સર્વે વિકૃતચિત્રાઙ્ગાઃ સર્વે ચ વિકૃતાનનાઃ

દશનાગબલાઃ કે ચિત્ કે ચિદ્ દશગુણોત્તરાઃ
કે ચિન્ નાગસહસ્રસ્ય બભૂવુસ્ તુલ્યવિક્રમાઃ

સન્તિ ચૌઘા બલાઃ કે ચિત્ કે ચિચ્ છતગુણોત્તરાઃ
અપ્રમેયબલાશ્ ચાન્યે તત્રાસન્ હરિયૂથપાઃ

અદ્ભુતશ્ ચ વિચિત્રશ્ ચ તેષામ્ આસીત્ સમાગમઃ
તત્ર વાનરસૈન્યાનાં શલભાનામ્ ઇવોદ્ગમઃ

પરિપૂર્ણમ્ ઇવાકાશં સંછન્નેવ ચ મેદિની
લઙ્કામ્ ઉપનિવિષ્ટૈશ્ ચ સંપતદ્ભિશ્ ચ વાનરૈઃ

શતં શતસહસ્રાણાં પૃથગ્ ઋક્ષવનૌકસામ્
લઙ્કા દ્વારાણ્ય્ ઉપાજગ્મુર્ અન્યે યોદ્ધું સમન્તતઃ

આવૃતઃ સ ગિરિઃ સર્વૈસ્ તૈઃ સમન્તાત્ પ્લવંગમૈઃ
અયુતાનાં સહસ્રં ચ પુરીં તામ્ અભ્યવર્તત

વાનરૈર્ બલવદ્ભિશ્ ચ બભૂવ દ્રુમપાણિભિઃ
સર્વતઃ સંવૃતા લઙ્કા દુષ્પ્રવેશાપિ વાયુના

રાક્ષસા વિસ્મયં જગ્મુઃ સહસાભિનિપીડિતાઃ
વાનરૈર્ મેઘસંકાશૈઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમૈઃ

મહાઞ્ શબ્દો ઽભવત્ તત્ર બલૌઘસ્યાભિવર્તતઃ
સાગરસ્યેવ ભિન્નસ્ય યથા સ્યાત્ સલિલસ્વનઃ

તેન શબ્દેન મહતા સપ્રાકારા સતોરણા
લઙ્કા પ્રચલિતા સર્વા સશૈલવનકાનના

રામલક્ષ્મણગુપ્તા સા સુગ્રીવેણ ચ વાહિની
બભૂવ દુર્ધર્ષતરા સર્વૈર્ અપિ સુરાસુરૈઃ

રાઘવઃ સંનિવેશ્યૈવં સૈન્યં સ્વં રક્ષસાં વધે
સંમન્ત્ર્ય મન્ત્રિભિઃ સાર્ધં નિશ્ચિત્ય ચ પુનઃ પુનઃ

આનન્તર્યમ્ અભિપ્રેપ્સુઃ ક્રમયોગાર્થતત્ત્વવિત્
વિભીષણસ્યાનુમતે રાજધર્મમ્ અનુસ્મરન્
અઙ્ગદં વાલિતનયં સમાહૂયેદમ્ અબ્રવીત્

ગત્વા સૌમ્ય દશગ્રીવં બ્રૂહિ મદ્વચનાત્ કપે
લઙ્ઘયિત્વા પુરીં લઙ્કાં ભયં ત્યક્ત્વા ગતવ્યથઃ

ભ્રષ્ટશ્રીકગતૈશ્વર્યમુમૂર્ષો નષ્ટચેતનઃ
ઋષીણાં દેવતાનાં ચ ગન્ધર્વાપ્સરસાં તથા

નાગાનામ્ અથ યક્ષાણાં રાજ્ઞાં ચ રજનીચર
યચ્ ચ પાપં કૃતં મોહાદ્ અવલિપ્તેન રાક્ષસ

નૂનમ્ અદ્ય ગતો દર્પઃ સ્વયમ્ભૂ વરદાનજઃ
યસ્ય દણ્ડધરસ્ તે ઽહં દારાહરણકર્શિતઃ
દણ્ડં ધારયમાણસ્ તુ લઙ્કાદ્વરે વ્યવસ્થિતઃ

પદવીં દેવતાનાં ચ મહર્ષીણાં ચ રાક્ષસ
રાજર્ષીણાં ચ સર્વેષાં ગમિષ્યસિ મયા હતઃ

બલેન યેન વૈ સીતાં માયયા રાક્ષસાધમ
મામ્ અતિક્રામયિત્વા ત્વં હૃતવાંસ્ તદ્ વિદર્શય

અરાક્ષસમ્ ઇમં લોકં કર્તાસ્મિ નિશિતૈઃ શરૈઃ
ન ચેચ્ છરણમ્ અભ્યેષિ મામ્ ઉપાદાય મૈથિલીમ્

ધર્માત્મા રક્ષસાં શ્રેષ્ઠઃ સંપ્રાપ્તો ઽયં વિભીષણઃ
લઙ્કૈશ્વર્યં ધ્રુવં શ્રીમાન્ અયં પ્રાપ્નોત્ય્ અકણ્ટકમ્

ન હિ રાજ્યમ્ અધર્મેણ ભોક્તું ક્ષણમ્ અપિ ત્વયા
શક્યં મૂર્ખસહાયેન પાપેનાવિજિતાત્મના

યુધ્યસ્વ વા ધૃતિં કૃત્વા શૌર્યમ્ આલમ્બ્ય રાક્ષસ
મચ્છરૈસ્ ત્વં રણે શાન્તસ્ તતઃ પૂતો ભવિષ્યસિ

યદ્ય્ આવિશસિ લોકાંસ્ ત્રીન્ પક્ષિભૂતો મનોજવઃ
મમ ચક્ષુષ્પથં પ્રાપ્ય ન જીવન્ પ્રતિયાસ્યસિ

બ્રવીમિ ત્વાં હિતં વાક્યં ક્રિયતામ્ ઔર્ધ્વદેકિકમ્
સુદૃષ્ટા ક્રિયતાં લઙ્કા જીવિતં તે મયિ સ્થિતમ્

ઇત્ય્ ઉક્તઃ સ તુ તારેયો રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા
જગામાકાશમ્ આવિશ્ય મૂર્તિમાન્ ઇવ હવ્યવાટ્

સો ઽતિપત્ય મુહૂર્તેન શ્રીમાન્ રાવણમન્દિરમ્
દદર્શાસીનમ્ અવ્યગ્રં રાવણં સચિવૈઃ સહ

તતસ્ તસ્યાવિદૂરેણ નિપત્ય હરિપુંગવઃ
દીપ્તાગ્નિસદૃશસ્ તસ્થાવ્ અઙ્ગદઃ કનકાઙ્ગદઃ

તદ્ રામવચનં સર્વમ્ અન્યૂનાધિકમ્ ઉત્તમમ્
સામાત્યં શ્રાવયામ્ આસ નિવેદ્યાત્માનમ્ આત્મના

દૂતો ઽહં કોસલેન્દ્રસ્ય રામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ
વાલિપુત્રો ઽઙ્ગદો નામ યદિ તે શ્રોત્રમ્ આગતઃ

આહ ત્વાં રાઘવો રામઃ કૌસલ્યાનન્દવર્ધનઃ
નિષ્પત્ય પ્રતિયુધ્યસ્વ નૃશંસં પુરુષાધમ

હન્તાસ્મિ ત્વાં સહામાત્યં સપુત્રજ્ઞાતિબાન્ધવમ્
નિરુદ્વિગ્નાસ્ ત્રયો લોકા ભવિષ્યન્તિ હતે ત્વયિ

દેવદાનવયક્ષાણાં ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્
શત્રુમ્ અદ્યોદ્ધરિષ્યામિ ત્વામ્ ઋષીણાં ચ કણ્ટકમ્

વિભીષણસ્ય ચૈશ્વર્યં ભવિષ્યતિ હતે ત્વયિ
ન ચેત્ સત્કૃત્ય વૈદેહીં પ્રણિપત્ય પ્રદાસ્યસિ

ઇત્ય્ એવં પરુષં વાક્યં બ્રુવાણે હરિપુંગવે
અમર્ષવશમ્ આપન્નો નિશાચરગણેશ્વરઃ

તતઃ સ રોષતામ્રાક્ષઃ શશાસ સચિવાંસ્ તદા
ગૃહ્યતામ્ એષ દુર્મેધા વધ્યતામ્ ઇતિ ચાસકૃત્

રાવણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દીપ્તાગ્નિસમતેજસઃ
જગૃહુસ્ તં તતો ઘોરાશ્ ચત્વારો રજનીચરાઃ

ગ્રાહયામ્ આસ તારેયઃ સ્વયમ્ આત્માનમ્ આત્મના
બલં દર્શયિતું વીરો યાતુધાનગણે તદા

સ તાન્ બાહુદ્વયે સક્તાન્ આદાય પતગાન્ ઇવ
પ્રાસાદં શૈલસંકાશમ્ ઉત્પાપાતાઙ્ગદસ્ તદા

તે ઽન્તરિક્ષાદ્ વિનિર્ધૂતાસ્ તસ્ય વેગેન રાક્ષસાઃ
ભુમૌ નિપતિતાઃ સર્વે રાક્ષસેન્દ્રસ્ય પશ્યતઃ

તતઃ પ્રાસાદશિખરં શૈલશૃઙ્ગમ્ ઇવોન્નતમ્
તત્ પફાલ તદાક્રાન્તં દશગ્રીવસ્ય પશ્યતઃ

ભઙ્ક્ત્વા પ્રાસાદશિખરં નામ વિશ્રાવ્ય ચાત્મનઃ
વિનદ્ય સુમહાનાદમ્ ઉત્પપાત વિહાયસા

રાવણસ્ તુ પરં ચક્રે ક્રોધં પ્રાસાદધર્ષણાત્
વિનાશં ચાત્મનઃ પશ્યન્ નિઃશ્વાસપરમો ઽભવત્

રામસ્ તુ બહુભિર્ હૃષ્ટૈર્ નિનદદ્ભિઃ પ્લવંગમૈઃ
વૃતો રિપુવધાકાઙ્ક્ષી યુદ્ધાયૈવાભ્યવર્તત

સુષેણસ્ તુ મહાવીર્યો ગિરિકૂટોપમો હરિઃ
બહુભિઃ સંવૃતસ્ તત્ર વાનરૈઃ કામરૂપિભિઃ

ચતુર્દ્વારાણિ સર્વાણિ સુગ્રીવવચનાત્ કપિઃ
પર્યાક્રમત દુર્ધર્ષો નક્ષત્રાણીવ ચન્દ્રમાઃ

તેષામ્ અક્ષૌહિણિશતં સમવેક્ષ્ય વનૌકસામ્
લઙ્કામ્ ઉપનિવિષ્ટાનાં સાગરં ચાતિવર્તતામ્

રાક્ષસા વિસ્મયં જગ્મુસ્ ત્રાસં જગ્મુસ્ તથાપરે
અપરે સમરોદ્ધર્ષાદ્ ધર્ષમ્ એવોપપેદિરે

કૃત્સ્નં હિ કપિભિર્ વ્યાપ્તં પ્રાકારપરિખાન્તરમ્
દદૃશૂ રાક્ષસા દીનાઃ પ્રાકારં વાનરીકૃતમ્

તસ્મિન્ મહાભીષણકે પ્રવૃત્તે કોલાહલે રાક્ષસરાજધાન્યામ્
પ્રગૃહ્ય રક્ષાંસિ મહાયુધાનિ યુગાન્તવાતા ઇવ સંવિચેરુઃ