રામાયણ · અધ્યાય 5.033

તાં તુ રામ કથાં શ્રુત્વા વૈદેહી વાનરર્ષભાત્
ઉવાચ વચનં સાન્ત્વમ્ ઇદં મધુરયા ગિરા

ક્વ તે રામેણ સંસર્ગઃ કથં જાનાસિ લક્ષ્મણમ્
વાનરાણાં નરાણાં ચ કથમ્ આસીત્ સમાગમઃ

યાનિ રામસ્ય લિઙ્ગાનિ લક્ષ્મણસ્ય ચ વાનર
તાનિ ભૂયઃ સમાચક્ષ્વ ન માં શોકઃ સમાવિશેત્

કીદૃશં તસ્ય સંસ્થાનં રૂપં રામસ્ય કીદૃશમ્
કથમ્ ઊરૂ કથં બાહૂ લક્ષ્મણસ્ય ચ શંસ મે

એવમ્ ઉક્તસ્ તુ વૈદેહ્યા હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ
તતો રામં યથાતત્ત્વમ્ આખ્યાતુમ્ ઉપચક્રમે

જાનન્તી બત દિષ્ટ્યા માં વૈદેહિ પરિપૃચ્છસિ
ભર્તુઃ કમલપત્રાક્ષિ સંખ્યાનં લક્ષ્મણસ્ય ચ

યાનિ રામસ્ય ચિહ્નાનિ લક્ષ્મણસ્ય ચ યાનિ વૈ
લક્ષિતાનિ વિશાલાક્ષિ વદતઃ શૃણુ તાનિ મે

રામઃ કમલપત્રાક્ષઃ સર્વભૂતમનોહરઃ
રૂપદાક્ષિણ્યસંપન્નઃ પ્રસૂતો જનકાત્મજે

તેજસાદિત્યસંકાશઃ ક્ષમયા પૃથિવીસમઃ
બૃહસ્પતિસમો બુદ્ધ્યા યશસા વાસવોપમઃ

રક્ષિતા જીવલોકસ્ય સ્વજનસ્ય ચ રક્ષિતા
રક્ષિતા સ્વસ્ય વૃત્તસ્ય ધર્મસ્ય ચ પરંતપઃ

રામો ભામિનિ લોકસ્ય ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા
મર્યાદાનાં ચ લોકસ્ય કર્તા કારયિતા ચ સઃ

અર્ચિષ્માન્ અર્ચિતો ઽત્યર્થં બ્રહ્મચર્યવ્રતે સ્થિતઃ
સાધૂનામ્ ઉપકારજ્ઞઃ પ્રચારજ્ઞશ્ ચ કર્મણામ્

રાજવિદ્યાવિનીતશ્ ચ બ્રાહ્મણાનામ્ ઉપાસિતા
શ્રુતવાઞ્ શીલસંપન્નો વિનીતશ્ ચ પરંતપઃ

યજુર્વેદવિનીતશ્ ચ વેદવિદ્ભિઃ સુપૂજિતઃ
ધનુર્વેદે ચ વેદે ચ વેદાઙ્ગેષુ ચ નિષ્ઠિતઃ

વિપુલાંસો મહાબાહુઃ કમ્બુગ્રીવઃ શુભાનનઃ
ગૂઢજત્રુઃ સુતામ્રાક્ષો રામો દેવિ જનૈઃ શ્રુતઃ

દુન્દુભિસ્વનનિર્ઘોષઃ સ્નિગ્ધવર્ણઃ પ્રતાપવાન્
સમઃ સમવિભક્તાઙ્ગો વર્ણં શ્યામં સમાશ્રિતઃ

ત્રિસ્થિરસ્ ત્રિપ્રલમ્બશ્ ચ ત્રિસમસ્ ત્રિષુ ચોન્નતઃ
ત્રિવલીવાંસ્ ત્ર્યવણતશ્ ચતુર્વ્યઙ્ગસ્ ત્રિશીર્ષવાન્

ચતુષ્કલશ્ ચતુર્લેખશ્ ચતુષ્કિષ્કુશ્ ચતુઃસમઃ
ચતુર્દશસમદ્વન્દ્વશ્ ચતુર્દષ્ટશ્ ચતુર્ગતિઃ

મહૌષ્ઠહનુનાસશ્ ચ પઞ્ચસ્નિગ્ધો ઽષ્ટવંશવાન્
દશપદ્મો દશબૃહત્ ત્રિભિર્ વ્યાપ્તો દ્વિશુક્લવાન્
ષડુન્નતો નવતનુસ્ ત્રિભિર્ વ્યાપ્નોતિ રાઘવઃ

સત્યધર્મપરઃ શ્રીમાન્ સંગ્રહાનુગ્રહે રતઃ
દેશકાલવિભાગજ્ઞઃ સર્વલોકપ્રિયંવદઃ

ભ્રાતા ચ તસ્ય દ્વૈમાત્રઃ સૌમિત્રિર્ અપરાજિતઃ
અનુરાગેણ રૂપેણ ગુણૈશ્ ચૈવ તથાવિધઃ

ત્વામ્ એવ માર્ગમાણો તૌ વિચરન્તૌ વસુંધરામ્
દદર્શતુર્ મૃગપતિં પૂર્વજેનાવરોપિતમ્

ઋશ્યમૂકસ્ય પૃષ્ઠે તુ બહુપાદપસંકુલે
ભ્રાતુર્ ભાર્યાર્તમ્ આસીનં સુગ્રીવં પ્રિયદર્શનમ્

વયં તુ હરિરાજં તં સુગ્રીવં સત્યસંગરમ્
પરિચર્યામહે રાજ્યાત્ પૂર્વજેનાવરોપિતમ્

તતસ્ તૌ ચીરવસનૌ ધનુઃપ્રવરપાણિનૌ
ઋશ્યમૂકસ્ય શૈલસ્ય રમ્યં દેશમ્ ઉપાગતૌ

સ તૌ દૃષ્ટ્વા નરવ્યાઘ્રૌ ધન્વિનૌ વાનરર્ષભઃ
અભિપ્લુતો ગિરેસ્ તસ્ય શિખરં ભયમોહિતઃ

તતઃ સ શિખરે તસ્મિન્ વાનરેન્દ્રો વ્યવસ્થિતઃ
તયોઃ સમીપં મામ્ એવ પ્રેષયામ્ આસ સત્વરઃ

તાવ્ અહં પુરુષવ્યાઘ્રૌ સુગ્રીવવચનાત્ પ્રભૂ
રૂપલક્ષણસંપન્નૌ કૃતાઞ્જલિર્ ઉપસ્થિતઃ

તૌ પરિજ્ઞાતતત્ત્વાર્થૌ મયા પ્રીતિસમન્વિતૌ
પૃષ્ઠમ્ આરોપ્ય તં દેશં પ્રાપિતૌ પુરુષર્ષભૌ

નિવેદિતૌ ચ તત્ત્વેન સુગ્રીવાય મહાત્મને
તયોર્ અન્યોન્યસંભાષાદ્ ભૃશં પ્રીતિર્ અજાયત

તત્ર તૌ કીર્તિસંપન્નૌ હરીશ્વરનરેશ્વરૌ
પરસ્પરકૃતાશ્વાસૌ કથયા પૂર્વવૃત્તયા

તં તતઃ સાન્ત્વયામ્ આસ સુગ્રીવં લક્ષ્મણાગ્રજઃ
સ્ત્રીહેતોર્ વાલિના ભ્રાત્રા નિરસ્તમ્ ઉરુ તેજસા

તતસ્ ત્વન્ નાશજં શોકં રામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ
લક્ષ્મણો વાનરેન્દ્રાય સુગ્રીવાય ન્યવેદયત્

સ શ્રુત્વા વાનરેન્દ્રસ્ તુ લક્ષ્મણેનેરિતં વચઃ
તદાસીન્ નિષ્પ્રભો ઽત્યર્થં ગ્રહગ્રસ્ત ઇવાંશુમાન્

તતસ્ ત્વદ્ગાત્રશોભીનિ રક્ષસા હ્રિયમાણયા
યાન્ય્ આભરણજાલાનિ પાતિતાનિ મહીતલે

તાનિ સર્વાણિ રામાય આનીય હરિયૂથપાઃ
સંહૃષ્ટા દર્શયામ્ આસુર્ ગતિં તુ ન વિદુસ્ તવ

તાનિ રામાય દત્તાનિ મયૈવોપહૃતાનિ ચ
સ્વનવન્ત્ય્ અવકીર્ણન્તિ તસ્મિન્ વિહતચેતસિ

તાન્ય્ અઙ્કે દર્શનીયાનિ કૃત્વા બહુવિધં તતઃ
તેન દેવપ્રકાશેન દેવેન પરિદેવિતમ્

પશ્યતસ્ તસ્યા રુદતસ્ તામ્યતશ્ ચ પુનઃ પુનઃ
પ્રાદીપયન્ દાશરથેસ્ તાનિ શોકહુતાશનમ્

શયિતં ચ ચિરં તેન દુઃખાર્તેન મહાત્મના
મયાપિ વિવિધૈર્ વાક્યૈઃ કૃચ્છ્રાદ્ ઉત્થાપિતઃ પુનઃ

તાનિ દૃષ્ટ્વા મહાર્હાણિ દર્શયિત્વા મુહુર્ મુહુઃ
રાઘવઃ સહસૌમિત્રિઃ સુગ્રીવે સ ન્યવેદયત્

સ તવાદર્શનાદ્ આર્યે રાઘવઃ પરિતપ્યતે
મહતા જ્વલતા નિત્યમ્ અગ્નિનેવાગ્નિપર્વતઃ

ત્વત્કૃતે તમ્ અનિદ્રા ચ શોકશ્ ચિન્તા ચ રાઘવમ્
તાપયન્તિ મહાત્માનમ્ અગ્ન્યગારમ્ ઇવાગ્નયઃ

તવાદર્શનશોકેન રાઘવઃ પ્રવિચાલ્યતે
મહતા ભૂમિકમ્પેન મહાન્ ઇવ શિલોચ્ચયઃ

કાનાનાનિ સુરમ્યાણિ નદીપ્રસ્રવણાનિ ચ
ચરન્ ન રતિમ્ આપ્નોતિ ત્વમ્ અપશ્યન્ નૃપાત્મજે

સ ત્વાં મનુજશાર્દૂલઃ ક્ષિપ્રં પ્રાપ્સ્યતિ રાઘવઃ
સમિત્રબાન્ધવં હત્વા રાવણં જનકાત્મજે

સહિતૌ રામસુગ્રીવાવ્ ઉભાવ્ અકુરુતાં તદા
સમયં વાલિનં હન્તું તવ ચાન્વેષણં તથા

તતો નિહત્ય તરસા રામો વાલિનમ્ આહવે
સર્વર્ક્ષહરિસંઘાનાં સુગ્રીવમ્ અકરોત્ પતિમ્

રામસુગ્રીવયોર્ ઐક્યં દેવ્ય્ એવં સમજાયત
હનૂમન્તં ચ માં વિદ્ધિ તયોર્ દૂતમ્ ઇહાગતમ્

સ્વરાજ્યં પ્રાપ્ય સુગ્રીવઃ સમનીય મહાહરીન્
ત્વદર્થં પ્રેષયામ્ આસ દિશો દશ મહાબલાન્

આદિષ્ટા વાનરેન્દ્રેણ સુગ્રીવેણ મહૌજસઃ
અદ્રિરાજપ્રતીકાશાઃ સર્વતઃ પ્રસ્થિતા મહીમ્

અઙ્ગદો નામ લક્ષ્મીવાન્ વાલિસૂનુર્ મહાબલઃ
પ્રસ્થિતઃ કપિશાર્દૂલસ્ ત્રિભાગબલસંવૃતઃ

તેષાં નો વિપ્રનષ્ટાનાં વિન્ધ્યે પર્વતસત્તમે
ભૃશં શોકપરીતનામ્ અહોરાત્રગણા ગતાઃ

તે વયં કાર્યનૈરાશ્યાત્ કાલસ્યાતિક્રમેણ ચ
ભયાચ્ ચ કપિરાજસ્ય પ્રાણાંસ્ ત્યક્તું વ્યવસ્થિતાઃ

વિચિત્ય વનદુર્ગાણિ ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ
અનાસાદ્ય પદં દેવ્યાઃ પ્રાણાંસ્ ત્યક્તું વ્યવસ્થિતાઃ

ભૃશં શોકાર્ણવે મગ્નઃ પર્યદેવયદ્ અઙ્ગદઃ
તવ નાશં ચ વૈદેહિ વાલિનશ્ ચ તથા વધમ્
પ્રાયોપવેશમ્ અસ્માકં મરણં ચ જટાયુષઃ

તેષાં નઃ સ્વામિસંદેશાન્ નિરાશાનાં મુમૂર્ષતામ્
કાર્યહેતોર્ ઇવાયાતઃ શકુનિર્ વીર્યવાન્ મહાન્

ગૃધ્રરાજસ્ય સોદર્યઃ સંપાતિર્ નામ ગૃધ્રરાટ્
શ્રુત્વા ભ્રાતૃવધં કોપાદ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્

યવીયાન્ કેન મે ભ્રાતા હતઃ ક્વ ચ વિનાશિતઃ
એતદ્ આખ્યાતુમ્ ઇચ્છામિ ભવદ્ભિર્ વાનરોત્તમાઃ

અઙ્ગદો ઽકથયત્ તસ્ય જનસ્થાને મહદ્ વધમ્
રક્ષસા ભીમરૂપેણ ત્વામ્ ઉદ્દિશ્ય યથાતથમ્

જટાયોસ્ તુ વધં શ્રુત્વા દુઃખિતઃ સો ઽરુણાત્મજઃ
ત્વામ્ આહ સ વરારોહે વસન્તીં રાવણાલયે

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા સંપાતેઃ પ્રીતિવર્ધનમ્
અઙ્ગદપ્રમુખાઃ સર્વે તતઃ સંપ્રસ્થિતા વયમ્
ત્વદ્દર્શનકૃતોત્સાહા હૃષ્ટાસ્ તુષ્ટાઃ પ્લવંગમાઃ

અથાહં હરિસૈન્યસ્ય સાગરં દૃશ્ય સીદતઃ
વ્યવધૂય ભયં તીવ્રં યોજનાનાં શતં પ્લુતઃ

લઙ્કા ચાપિ મયા રાત્રૌ પ્રવિષ્ટા રાક્ષસાકુલા
રાવણશ્ ચ મયા દૃષ્ટસ્ ત્વં ચ શોકનિપીડિતા

એતત્ તે સર્વમ્ આખ્યાતં યથાવૃત્તમ્ અનિન્દિતે
અભિભાષસ્વ માં દેવિ દૂતો દાશરથેર્ અહમ્

ત્વં માં રામકૃતોદ્યોગં ત્વન્નિમિત્તમ્ ઇહાગતમ્
સુગ્રીવ સચિવં દેવિ બુધ્યસ્વ પવનાત્મજમ્

કુશલી તવ કાકુત્સ્થઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ
ગુરોર્ આરાધને યુક્તો લક્ષ્મણશ્ ચ સુલક્ષણઃ

તસ્ય વીર્યવતો દેવિ ભર્તુસ્ તવ હિતે રતઃ
અહમ્ એકસ્ તુ સંપ્રાપ્તઃ સુગ્રીવવચનાદ્ ઇહ

મયેયમ્ અસહાયેન ચરતા કામરૂપિણા
દક્ષિણા દિગ્ અનુક્રાન્તા ત્વન્માર્ગવિચયૈષિણા

દિષ્ટ્યાહં હરિસૈન્યાનાં ત્વન્નાશમ્ અનુશોચતામ્
અપનેષ્યામિ સંતાપં તવાભિગમશંસનાત્

દિષ્ટ્યા હિ ન મમ વ્યર્થં દેવિ સાગરલઙ્ઘનમ્
પ્રાપ્સ્યામ્ય્ અહમ્ ઇદં દિષ્ટ્યા ત્વદ્દર્શનકૃતં યશઃ

રાઘવશ્ ચ મહાવીર્યઃ ક્ષિપ્રં ત્વામ્ અભિપત્સ્યતે
સમિત્રબાન્ધવં હત્વા રાવણં રાક્ષસાધિપમ્

કૌરજો નામ વૈદેહિ ગિરીણામ્ ઉત્તમો ગિરિઃ
તતો ગચ્છતિ ગોકર્ણં પર્વતં કેસરી હરિઃ

સ ચ દેવર્ષિભિર્ દૃષ્ટઃ પિતા મમ મહાકપિઃ
તીર્થે નદીપતેઃ પુણ્યે શમ્બસાદનમ્ ઉદ્ધરત્

તસ્યાહં હરિણઃ ક્ષેત્રે જાતો વાતેન મૈથિલિ
હનૂમાન્ ઇતિ વિખ્યાતો લોકે સ્વેનૈવ કર્મણા
વિશ્વાસાર્થં તુ વૈદેહિ ભર્તુર્ ઉક્તા મયા ગુણાઃ

એવં વિશ્વાસિતા સીતા હેતુભિઃ શોકકર્શિતા
ઉપપન્નૈર્ અભિજ્ઞાનૈર્ દૂતં તમ્ અવગચ્છતિ

અતુલં ચ ગતા હર્ષં પ્રહર્ષેણ તુ જાનકી
નેત્રાભ્યાં વક્રપક્ષ્માભ્યાં મુમોચાનન્દજં જલમ્

ચારુ તચ્ ચાનનં તસ્યાસ્ તામ્રશુક્લાયતેક્ષણમ્
અશોભત વિશાલાક્ષ્યા રાહુમુક્ત ઇવોડુરાટ્
હનૂમન્તં કપિં વ્યક્તં મન્યતે નાન્યથેતિ સા

અથોવાચ હનૂમાંસ્ તામ્ ઉત્તરં પ્રિયદર્શનામ્

હતે ઽસુરે સંયતિ શમ્બસાદને કપિપ્રવીરેણ મહર્ષિચોદનાત્
તતો ઽસ્મિ વાયુપ્રભવો હિ મૈથિલિ પ્રભાવતસ્ તત્પ્રતિમશ્ ચ વાનરઃ