રામાયણ · અધ્યાય 3.064

રામઃ પ્રેક્ષ્ય તુ તં ગૃધ્રં ભુવિ રૌદ્રેણ પાતિતમ્
સૌમિત્રિં મિત્રસંપન્નમ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્

મમાયં નૂનમ્ અર્થેષુ યતમાનો વિહંગમઃ
રાક્ષસેન હતઃ સંખ્યે પ્રાણાંસ્ ત્યજતિ દુસ્ત્યજાન્

અયમ્ અસ્ય શરીરે ઽસ્મિન્ પ્રાણો લક્ષ્મણ વિદ્યતે
તથા સ્વરવિહીનો ઽયં વિક્લવં સમુદીક્ષતે

જટાયો યદિ શક્નોષિ વાક્યં વ્યાહરિતું પુનઃ
સીતામ્ આખ્યાહિ ભદ્રં તે વધમ્ આખ્યાહિ ચાત્મનઃ

કિંનિમિત્તો ઽહરત્ સીતાં રાવણસ્ તસ્ય કિં મયા
અપરાદ્ધં તુ યં દૃષ્ટ્વા રાવણેન હૃતા પ્રિયા

કથં તચ્ ચન્દ્રસંકાશં મુખમ્ આસીન્ મનોહરમ્
સીતયા કાનિ ચોક્તાનિ તસ્મિન્ કાલે દ્વિજોત્તમ

કથંવીર્યઃ કથંરૂપઃ કિંકર્મા સ ચ રાક્ષસઃ
ક્વ ચાસ્ય ભવનં તાત બ્રૂહિ મે પરિપૃચ્છતઃ

તમ્ ઉદ્વીક્ષ્યાથ દીનાત્મા વિલપન્તમ્ અનન્તરમ્
વાચાતિસન્નયા રામં જટાયુર્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

સા હૃતા રાક્ષસેન્દ્રેણ રાવણેન વિહાયસા
માયામ્ આસ્થાય વિપુલાં વાતદુર્દિનસંકુલામ્

પરિશ્રાન્તસ્ય મે તાત પક્ષૌ છિત્ત્વા નિશાચરઃ
સીતામ્ આદાય વૈદેહીં પ્રયાતો દક્ષિણા મુખઃ

ઉપરુધ્યન્તિ મે પ્રાણા દૃષ્ટિર્ ભ્રમતિ રાઘવ
પશ્યામિ વૃક્ષાન્ સૌવર્ણાન્ ઉશીરકૃતમૂર્ધજાન્

યેન યાતિ મુહૂર્તેન સીતામ્ આદાય રાવણઃ
વિપ્રનષ્ટં ધનં ક્ષિપ્રં તત્ સ્વામિપ્રતિપદ્યતે

વિન્દો નામ મુહૂર્તો ઽસૌ સ ચ કાકુત્સ્થ નાબુધત્
ઝષવદ્ બડિશં ગૃહ્ય ક્ષિપ્રમ્ એવ વિનશ્યતિ

ન ચ ત્વયા વ્યથા કાર્યા જનકસ્ય સુતાં પ્રતિ
વૈદેહ્યા રંસ્યસે ક્ષિપ્રં હત્વા તં રાક્ષસં રણે

અસંમૂઢસ્ય ગૃધ્રસ્ય રામં પ્રત્યનુભાષતઃ
આસ્યાત્ સુસ્રાવ રુધિરં મ્રિયમાણસ્ય સામિષમ્

પુત્રો વિશ્રવસઃ સાક્ષાદ્ ભ્રાતા વૈશ્રવણસ્ય ચ
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દુર્લભાન્ પ્રાણાન્ મુમોચ પતગેશ્વરઃ

બ્રૂહિ બ્રૂહીતિ રામસ્ય બ્રુવાણસ્ય કૃતાઞ્જલેઃ
ત્યક્ત્વા શરીરં ગૃધ્રસ્ય જગ્મુઃ પ્રાણા વિહાયસં

સ નિક્ષિપ્ય શિરો ભૂમૌ પ્રસાર્ય ચરણૌ તદા
વિક્ષિપ્ય ચ શરીરં સ્વં પપાત ધરણીતલે

તં ગૃધ્રં પ્રેક્ષ્ય તામ્રાક્ષં ગતાસુમ્ અચલોપમમ્
રામઃ સુબહુભિર્ દુઃખૈર્ દીનઃ સૌમિત્રિમ્ અબ્રવીત્

બહૂનિ રક્ષસાં વાસે વર્ષાણિ વસતા સુખમ્
અનેન દણ્ડકારણ્યે વિચીર્ણમ્ ઇહ પક્ષિણા

અનેકવાર્ષિકો યસ્ તુ ચિરકાલં સમુત્થિતઃ
સો ઽયમ્ અદ્ય હતઃ શેતે કાલો હિ દુરતિક્રમઃ

પશ્ય લક્ષ્મણ ગૃધ્રો ઽયમ્ ઉપકારી હતશ્ ચ મે
સીતામ્ અભ્યવપન્ નો વૈ રાવણેન બલીયસા

ગૃધ્રરાજ્યં પરિત્યજ્ય પિતૃપૈતામહં મહત્
મમ હેતોર્ અયં પ્રાણાન્ મુમોચ પતગેશ્વરઃ

સર્વત્ર ખલુ દૃશ્યન્તે સાધવો ધર્મચારિણઃ
શૂરાઃ શરણ્યાઃ સૌમિત્રે તિર્યગ્યોનિગતેષ્વ્ અપિ

સીતાહરણજં દુઃખં ન મે સૌમ્ય તથાગતમ્
યથા વિનાશો ગૃધ્રસ્ય મત્કૃતે ચ પરંતપ

રાજા દશરથઃ શ્રીમાન્ યથા મમ મયા યશાઃ
પૂજનીયશ્ ચ માન્યશ્ ચ તથાયં પતગેશ્વરઃ

સૌમિત્રે હર કાષ્ઠાનિ નિર્મથિષ્યામિ પાવકમ્
ગૃધ્રરાજં દિધક્ષામિ મત્કૃતે નિધનં ગતમ્

નાથં પતગલોકસ્ય ચિતામ્ આરોપયામ્ય્ અહમ્
ઇમં ધક્ષ્યામિ સૌમિત્રે હતં રૌદ્રેણ રક્ષસા

યા ગતિર્ યજ્ઞશીલાનામ્ આહિતાગ્નેશ્ ચ યા ગતિઃ
અપરાવર્તિનાં યા ચ યા ચ ભૂમિપ્રદાયિનામ્

મયા ત્વં સમનુજ્ઞાતો ગચ્છ લોકાન્ અનુત્તમાન્
ગૃધ્રરાજ મહાસત્ત્વ સંસ્કૃતશ્ ચ મયા વ્રજ

એવમ્ ઉક્ત્વા ચિતાં દીપ્તામ્ આરોપ્ય પતગેશ્વરમ્
દદાહ રામો ધર્માત્મા સ્વબન્ધુમ્ ઇવ દુઃખિતઃ

રામો ઽથ સહસૌમિત્રિર્ વનં યાત્વા સ વીર્યવાન્
સ્થૂલાન્ હત્વા મહારોહીન્ અનુ તસ્તાર તં દ્વિજમ્

રોહિમાંસાનિ ચોદ્ધૃત્ય પેશીકૃત્વા મહાયશાઃ
શકુનાય દદૌ રામો રમ્યે હરિતશાદ્વલે

યત્ તત્ પ્રેતસ્ય મર્ત્યસ્ય કથયન્તિ દ્વિજાતયઃ
તત્ સ્વર્ગગમનં તસ્ય ક્ષિપ્રં રામો જજાપ હ

તતો ગોદાવરીં ગત્વા નદીં નરવરાત્મજૌ
ઉદકં ચક્રતુસ્ તસ્મૈ ગૃધ્રરાજાય તાવ્ ઉભૌ

સ ગૃધ્રરાજઃ કૃતવાન્ યશસ્કરં સુદુષ્કરં કર્મ રણે નિપાતિતઃ
મહર્ષિકલ્પેન ચ સંસ્કૃતસ્ તદા જગામ પુણ્યાં ગતિમ્ આત્મનઃ શુભામ્