રામાયણ · અધ્યાય 2.098

તતઃ પુરુષસિંહાનાં વૃતાનાં તૈઃ સુહૃદ્ગણૈઃ
શોચતામ્ એવ રજની દુઃખેન વ્યત્યવર્તત

રજન્યાં સુપ્રભાતાયાં ભ્રાતરસ્ તે સુહૃદ્વૃતાઃ
મન્દાકિન્યાં હુતં જપ્યં કૃત્વા રામમ્ ઉપાગમન્

તૂષ્ણીં તે સમુપાસીના ન કશ્ ચિત્ કિં ચિદ્ અબ્રવીત્
ભરતસ્ તુ સુહૃન્મધ્યે રામવચનમ્ અબ્રવીત્

સાન્ત્વિતા મામિકા માતા દત્તં રાજ્યમ્ ઇદં મમ
તદ્ દદામિ તવૈવાહં ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યમ્ અકણ્ટકમ્

મહતેવામ્બુવેગેન ભિન્નઃ સેતુર્ જલાગમે
દુરાવારં ત્વદન્યેન રાજ્યખણ્ડમ્ ઇદં મહત્

ગતિં ખર ઇવાશ્વસ્ય તાર્ક્ષ્યસ્યેવ પતત્રિણઃ
અનુગન્તું ન શક્તિર્ મે ગતિં તવ મહીપતે

સુજીવં નિત્યશસ્ તસ્ય યઃ પરૈર્ ઉપજીવ્યતે
રામ તેન તુ દુર્જીવં યઃ પરાન્ ઉપજીવતિ

યથા તુ રોપિતો વૃક્ષઃ પુરુષેણ વિવર્ધિતઃ
હ્રસ્વકેન દુરારોહો રૂઢસ્કન્ધો મહાદ્રુમઃ

સ યદા પુષ્પિતો ભૂત્વા ફલાનિ ન વિદર્શયેત્
સ તાં નાનુભવેત્ પ્રીતિં યસ્ય હેતોઃ પ્રભાવિતઃ

એષોપમા મહાબાહો ત્વમ્ અર્થં વેત્તુમ્ અર્હસિ
યદિ ત્વમ્ અસ્માન્ ઋષભો ભર્તા ભૃત્યાન્ ન શાધિ હિ

શ્રેણયસ્ ત્વાં મહારાજ પશ્યન્ત્વ્ અગ્ર્યાશ્ ચ સર્વશઃ
પ્રતપન્તમ્ ઇવાદિત્યં રાજ્યે સ્થિતમ્ અરિંદમમ્

તવાનુયાને કાકુત્ષ્ઠ મત્તા નર્દન્તુ કુઞ્જરાઃ
અન્તઃપુર ગતા નાર્યો નન્દન્તુ સુસમાહિતાઃ

તસ્ય સાધ્વ્ ઇત્ય્ અમન્યન્ત નાગરા વિવિધા જનાઃ
ભરતસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રામં પ્રત્યનુયાચતઃ

તમ્ એવં દુઃખિતં પ્રેક્ષ્ય વિલપન્તં યશસ્વિનમ્
રામઃ કૃતાત્મા ભરતં સમાશ્વાસયદ્ આત્મવાન્

નાત્મનઃ કામકારો ઽસ્તિ પુરુષો ઽયમ્ અનીશ્વરઃ
ઇતશ્ ચેતરતશ્ ચૈનં કૃતાન્તઃ પરિકર્ષતિ

સર્વે ક્ષયાન્તા નિચયાઃ પતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયાઃ
સંયોગા વિપ્રયોગાન્તા મરણાન્તં ચ જીવિતમ્

યથા ફલાનં પક્વાનાં નાન્યત્ર પતનાદ્ ભયમ્
એવં નરસ્ય જાતસ્ય નાન્યત્ર મરણાદ્ ભયમ્

યથાગારં દૃઢસ્થૂણં જીર્ણં ભૂત્વાવસીદતિ
તથાવસીદન્તિ નરા જરામૃત્યુવશં ગતાઃ

અહોરાત્રાણિ ગચ્છન્તિ સર્વેષાં પ્રાણિનામ્ ઇહ
આયૂંષિ ક્ષપયન્ત્ય્ આશુ ગ્રીષ્મે જલમ્ ઇવાંશવઃ

આત્માનમ્ અનુશોચ ત્વં કિમ્ અન્યમ્ અનુશોચસિ
આયુસ્ તે હીયતે યસ્ય સ્થિતસ્ય ચ ગતસ્ય ચ

સહૈવ મૃત્યુર્ વ્રજતિ સહ મૃત્યુર્ નિષીદતિ
ગત્વા સુદીર્ઘમ્ અધ્વાનં સહ મૃત્યુર્ નિવર્તતે

ગાત્રેષુ વલયઃ પ્રાપ્તાઃ શ્વેતાશ્ ચૈવ શિરોરુહાઃ
જરયા પુરુષો જીર્ણઃ કિં હિ કૃત્વા પ્રભાવયેત્

નન્દન્ત્ય્ ઉદિત આદિત્યે નન્દન્ત્ય્ અસ્તમ્ ઇતે રવૌ
આત્મનો નાવબુધ્યન્તે મનુષ્યા જીવિતક્ષયમ્

હૃષ્યન્ત્ય્ ઋતુમુખં દૃષ્ટ્વા નવં નવમ્ ઇહાગતમ્
ઋતૂનાં પરિવર્તેન પ્રાણિનાં પ્રાણસંક્ષયઃ

યથા કાષ્ઠં ચ કાષ્ઠં ચ સમેયાતાં મહાર્ણવે
સમેત્ય ચ વ્યપેયાતાં કાલમ્ આસાદ્ય કં ચન

એવં ભાર્યાશ્ ચ પુત્રાશ્ ચ જ્ઞાતયશ્ ચ વસૂનિ ચ
સમેત્ય વ્યવધાવન્તિ ધ્રુવો હ્ય્ એષાં વિનાભવઃ

નાત્ર કશ્ ચિદ્ યથા ભાવં પ્રાણી સમભિવર્તતે
તેન તસ્મિન્ ન સામર્થ્યં પ્રેતસ્યાસ્ત્ય્ અનુશોચતઃ

યથા હિ સાર્થં ગચ્છન્તં બ્રૂયાત્ કશ્ ચિત્ પથિ સ્થિતઃ
અહમ્ અપ્ય્ આગમિષ્યામિ પૃષ્ઠતો ભવતામ્ ઇતિ

એવં પૂર્વૈર્ ગતો માર્ગઃ પિતૃપૈતામહો ધ્રુવઃ
તમ્ આપન્નઃ કથં શોચેદ્ યસ્ય નાસ્તિ વ્યતિક્રમઃ

વયસઃ પતમાનસ્ય સ્રોતસો વાનિવર્તિનઃ
આત્મા સુખે નિયોક્તવ્યઃ સુખભાજઃ પ્રજાઃ સ્મૃતાઃ

ધર્માત્મા સ શુભૈઃ કૃત્સ્નૈઃ ક્રતુભિશ્ ચાપ્તદક્ષિણૈઃ
ધૂતપાપો ગતઃ સ્વર્ગં પિતા નઃ પૃથિવીપતિઃ

ભૃત્યાનાં ભરણાત્ સમ્યક્ પ્રજાનાં પરિપાલનાત્
અર્થાદાનાચ્ ચ ધાર્મેણ પિતા નસ્ ત્રિદિવં ગતઃ

ઇષ્ટ્વા બહુવિધૈર્ યજ્ઞૈર્ ભોગાંશ્ ચાવાપ્ય પુષ્કલાન્
ઉત્તમં ચાયુર્ આસાદ્ય સ્વર્ ગતઃ પૃથિવીપતિઃ

સ જીર્ણં માનુષં દેહં પરિત્યજ્ય પિતા હિ નઃ
દૈવીમ્ ઋદ્ધિમ્ અનુપ્રાપ્તો બ્રહ્મલોકવિહારિણીમ્

તં તુ નૈવં વિધઃ કશ્ ચિત્ પ્રાજ્ઞઃ શોચિતુમ્ અર્હતિ
ત્વદ્વિધો યદ્વિધશ્ ચાપિ શ્રુતવાન્ બુદ્ધિમત્તરઃ

એતે બહુવિધાઃ શોકા વિલાપ રુદિતે તથા
વર્જનીયા હિ ધીરેણ સર્વાવસ્થાસુ ધીમતા

સ સ્વસ્થો ભવ મા શોચો યાત્વા ચાવસ તાં પુરીમ્
તથા પિત્રા નિયુક્તો ઽસિ વશિના વદતામ્વ્ વર

યત્રાહમ્ અપિ તેનૈવ નિયુક્તઃ પુણ્યકર્મણા
તત્રૈવાહં કરિષ્યામિ પિતુર્ આર્યસ્ય શાસનમ્

ન મયા શાસનં તસ્ય ત્યક્તું ન્યાય્યમ્ અરિંદમ
તત્ ત્વયાપિ સદા માન્યં સ વૈ બન્ધુઃ સ નઃ પિતા

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ વિરતે રામે વચનમ્ અર્થવત્
ઉવાચ ભરતશ્ ચિત્રં ધાર્મિકો ધાર્મિકં વચઃ

કો હિ સ્યાદ્ ઈદૃશો લોકે યાદૃશસ્ ત્વમ્ અરિંદમ
ન ત્વાં પ્રવ્યથયેદ્ દુઃખં પ્રીતિર્ વા ન પ્રહર્ષયેત્

સંમતશ્ ચાસિ વૃદ્ધાનાં તાંશ્ ચ પૃચ્છસિ સંશયાન્
યથા મૃતસ્ તથા જીવન્ યથાસતિ તથા સતિ

યસ્યૈષ બુદ્ધિલાભઃ સ્યાત્ પરિતપ્યેત કેન સઃ
સ એવં વ્યસનં પ્રાપ્ય ન વિષીદિતુમ્ અર્હતિ

અમરોપમસત્ત્વસ્ ત્વં મહાત્મા સત્યસંગરઃ
સર્વજ્ઞઃ સર્વદર્શી ચ બુદ્ધિમાંશ્ ચાસિ રાઘવ

ન ત્વામ્ એવં ગુણૈર્ યુક્તં પ્રભવાભવકોવિદમ્
અવિષહ્યતમં દુઃખમ્ આસાદયિતુમ્ અર્હતિ

પ્રોષિતે મયિ યત્ પાપં માત્રા મત્કારણાત્ કૃતમ્
ક્ષુદ્રયા તદ્ અનિષ્ટં મે પ્રસીદતુ ભવાન્ મમ

ધર્મબન્ધેન બદ્ધો ઽસ્મિ તેનેમાં નેહ માતરમ્
હન્મિ તીવ્રેણ દણ્ડેન દણ્ડાર્હાં પાપકારિણીમ્

કથં દશરથાજ્ જાતઃ શુદ્ધાભિજનકર્મણઃ
જાનન્ ધર્મમ્ અધર્મિષ્ઠં કુર્યાં કર્મ જુગુપ્સિતમ્

ગુરુઃ ક્રિયાવાન્ વૃદ્ધશ્ ચ રાજા પ્રેતઃ પિતેતિ ચ
તાતં ન પરિગર્હેયં દૈવતં ચેતિ સંસદિ

કો હિ ધર્માર્થયોર્ હીનમ્ ઈદૃશં કર્મ કિલ્બિષમ્
સ્ત્રિયાઃ પ્રિયચિકીર્ષુઃ સન્ કુર્યાદ્ ધર્મજ્ઞ ધર્મવિત્

અન્તકાલે હિ ભૂતાનિ મુહ્યન્તીતિ પુરાશ્રુતિઃ
રાજ્ઞૈવં કુર્વતા લોકે પ્રત્યક્ષા સા શ્રુતિઃ કૃતા

સાધ્વ્ અર્થમ્ અભિસંધાય ક્રોધાન્ મોહાચ્ ચ સાહસાત્
તાતસ્ય યદ્ અતિક્રાન્તં પ્રત્યાહરતુ તદ્ ભવાન્

પિતુર્ હિ સમતિક્રાન્તં પુત્રો યઃ સાધુ મન્યતે
તદ્ અપત્યં મતં લોકે વિપરીતમ્ અતો ઽન્યથા

તદ્ અપત્યં ભવાન્ અસ્તુ મા ભવાન્ દુષ્કૃતં પિતુઃ
અભિપત્ તત્ કૃતં કર્મ લોકે ધીરવિગર્હિતમ્

કૈકેયીં માં ચ તાતં ચ સુહૃદો બાન્ધવાંશ્ ચ નઃ
પૌરજાનપદાન્ સર્વાંસ્ ત્રાતુ સર્વમ્ ઇદં ભવાન્

ક્વ ચારણ્યં ક્વ ચ ક્ષાત્રં ક્વ જટાઃ ક્વ ચ પાલનમ્
ઈદૃશં વ્યાહતં કર્મ ન ભવાન્ કર્તુમ્ અર્હતિ

અથ ક્લેશજમ્ એવ ત્વં ધર્મં ચરિતુમ્ ઇચ્છસિ
ધર્મેણ ચતુરો વર્ણાન્ પાલયન્ ક્લેશમ્ આપ્નુહિ

ચતુર્ણામ્ આશ્રમાણાં હિ ગાર્હસ્થ્યં શ્રેષ્ઠમ્ આશ્રમમ્
આહુર્ ધર્મજ્ઞ ધર્મજ્ઞાસ્ તં કથં ત્યક્તુમ્ અર્હસિ

શ્રુતેન બાલઃ સ્થાનેન જન્મના ભવતો હ્ય્ અહમ્
સ કથં પાલયિષ્યામિ ભૂમિં ભવતિ તિષ્ઠતિ

હીનબુદ્ધિગુણો બાલો હીનઃ સ્થાનેન ચાપ્ય્ અહમ્
ભવતા ચ વિના ભૂતો ન વર્તયિતુમ્ ઉત્સહે

ઇદં નિખિલમ્ અવ્યગ્રં પિત્ર્યં રાજ્યમ્ અકણ્ટકમ્
અનુશાધિ સ્વધર્મેણ ધર્મજ્ઞ સહ બાન્ધવૈઃ

ઇહૈવ ત્વાભિષિઞ્ચન્તુ ધર્મજ્ઞ સહ બાન્ધવૈઃ
ઋત્વિજઃ સવસિષ્ઠાશ્ ચ મન્ત્રવન્ મન્ત્રકોવિદાઃ

અભિષિક્તસ્ ત્વમ્ અસ્માભિર્ અયોધ્યાં પાલને વ્રજ
વિજિત્ય તરસા લોકાન્ મરુદ્ભિર્ ઇવ વાસવઃ

ઋણાનિ ત્રીણ્ય્ અપાકુર્વન્ દુર્હૃદઃ સાધુ નિર્દહન્
સુહૃદસ્ તર્પયન્ કામૈસ્ ત્વમ્ એવાત્રાનુશાધિ મામ્

અદ્યાર્ય મુદિતાઃ સન્તુ સુહૃદસ્ તે ઽભિષેચને
અદ્ય ભીતાઃ પાલયન્તાં દુર્હૃદસ્ તે દિશો દશ

આક્રોશં મમ માતુશ્ ચ પ્રમૃજ્ય પુરુષર્ષભ
અદ્ય તત્ર ભવન્તં ચ પિતરં રક્ષ કિલ્બિષાત્

શિરસા ત્વાભિયાચે ઽહં કુરુષ્વ કરુણાં મયિ
બાન્ધવેષુ ચ સર્વેષુ ભૂતેષ્વ્ ઇવ મહેશ્વરઃ

અથ વા પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા વનમ્ એવ ભવાન્ ઇતઃ
ગમિષ્યતિ ગમિષ્યામિ ભવતા સાર્ધમ્ અપ્ય્ અહમ્

તથાપિ રામો ભરતેન તામ્યત પ્રસાદ્યમાનઃ શિરસા મહીપતિઃ
ન ચૈવ ચક્રે ગમનાય સત્ત્વવાન્ મતિં પિતુસ્ તદ્વચને પ્રતિષ્ઠિતઃ

તદ્ અદ્ભુતં સ્થૈર્યમ્ અવેક્ષ્ય રાઘવે સમં જનો હર્ષમ્ અવાપ દુઃખિતઃ
ન યાત્ય્ અયોધ્યામ્ ઇતિ દુઃખિતો ઽભવત્ સ્થિરપ્રતિજ્ઞત્વમ્ અવેક્ષ્ય હર્ષિતઃ

તમ્ ઋત્વિજો નૈગમયૂથવલ્લભાસ્ તથા વિસંજ્ઞાશ્રુકલાશ્ ચ માતરઃ
તથા બ્રુવાણં ભરતં પ્રતુષ્ટુવુઃ પ્રણમ્ય રામં ચ યયાચિરે સહ