रामायण · अध्याय 2.098

ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तैः सुहृद्गणैः
शोचताम् एव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत

रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस् ते सुहृद्वृताः
मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा रामम् उपागमन्

तूष्णीं ते समुपासीना न कश् चित् किं चिद् अब्रवीत्
भरतस् तु सुहृन्मध्ये रामवचनम् अब्रवीत्

सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यम् इदं मम
तद् ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यम् अकण्टकम्

महतेवाम्बुवेगेन भिन्नः सेतुर् जलागमे
दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डम् इदं महत्

गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः
अनुगन्तुं न शक्तिर् मे गतिं तव महीपते

सुजीवं नित्यशस् तस्य यः परैर् उपजीव्यते
राम तेन तु दुर्जीवं यः परान् उपजीवति

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः
ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः

स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्
स तां नानुभवेत् प्रीतिं यस्य हेतोः प्रभावितः

एषोपमा महाबाहो त्वम् अर्थं वेत्तुम् अर्हसि
यदि त्वम् अस्मान् ऋषभो भर्ता भृत्यान् न शाधि हि

श्रेणयस् त्वां महाराज पश्यन्त्व् अग्र्याश् च सर्वशः
प्रतपन्तम् इवादित्यं राज्ये स्थितम् अरिंदमम्

तवानुयाने काकुत्ष्ठ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः
अन्तःपुर गता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः

तस्य साध्व् इत्य् अमन्यन्त नागरा विविधा जनाः
भरतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः

तम् एवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम्
रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयद् आत्मवान्

नात्मनः कामकारो ऽस्ति पुरुषो ऽयम् अनीश्वरः
इतश् चेतरतश् चैनं कृतान्तः परिकर्षति

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्

यथा फलानं पक्वानां नान्यत्र पतनाद् भयम्
एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद् भयम्

यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वावसीदति
तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः

अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनाम् इह
आयूंषि क्षपयन्त्य् आशु ग्रीष्मे जलम् इवांशवः

आत्मानम् अनुशोच त्वं किम् अन्यम् अनुशोचसि
आयुस् ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च

सहैव मृत्युर् व्रजति सह मृत्युर् निषीदति
गत्वा सुदीर्घम् अध्वानं सह मृत्युर् निवर्तते

गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताश् चैव शिरोरुहाः
जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत्

नन्दन्त्य् उदित आदित्ये नन्दन्त्य् अस्तम् इते रवौ
आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम्

हृष्यन्त्य् ऋतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवम् इहागतम्
ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे
समेत्य च व्यपेयातां कालम् आसाद्य कं चन

एवं भार्याश् च पुत्राश् च ज्ञातयश् च वसूनि च
समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्य् एषां विनाभवः

नात्र कश् चिद् यथा भावं प्राणी समभिवर्तते
तेन तस्मिन् न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्य् अनुशोचतः

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात् कश् चित् पथि स्थितः
अहम् अप्य् आगमिष्यामि पृष्ठतो भवताम् इति

एवं पूर्वैर् गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः
तम् आपन्नः कथं शोचेद् यस्य नास्ति व्यतिक्रमः

वयसः पतमानस्य स्रोतसो वानिवर्तिनः
आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः

धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश् चाप्तदक्षिणैः
धूतपापो गतः स्वर्गं पिता नः पृथिवीपतिः

भृत्यानां भरणात् सम्यक् प्रजानां परिपालनात्
अर्थादानाच् च धार्मेण पिता नस् त्रिदिवं गतः

इष्ट्वा बहुविधैर् यज्ञैर् भोगांश् चावाप्य पुष्कलान्
उत्तमं चायुर् आसाद्य स्वर् गतः पृथिवीपतिः

स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः
दैवीम् ऋद्धिम् अनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम्

तं तु नैवं विधः कश् चित् प्राज्ञः शोचितुम् अर्हति
त्वद्विधो यद्विधश् चापि श्रुतवान् बुद्धिमत्तरः

एते बहुविधाः शोका विलाप रुदिते तथा
वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता

स स्वस्थो भव मा शोचो यात्वा चावस तां पुरीम्
तथा पित्रा नियुक्तो ऽसि वशिना वदताम्व् वर

यत्राहम् अपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा
तत्रैवाहं करिष्यामि पितुर् आर्यस्य शासनम्

न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यम् अरिंदम
तत् त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धुः स नः पिता

एवम् उक्त्वा तु विरते रामे वचनम् अर्थवत्
उवाच भरतश् चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः

को हि स्याद् ईदृशो लोके यादृशस् त्वम् अरिंदम
न त्वां प्रव्यथयेद् दुःखं प्रीतिर् वा न प्रहर्षयेत्

संमतश् चासि वृद्धानां तांश् च पृच्छसि संशयान्
यथा मृतस् तथा जीवन् यथासति तथा सति

यस्यैष बुद्धिलाभः स्यात् परितप्येत केन सः
स एवं व्यसनं प्राप्य न विषीदितुम् अर्हति

अमरोपमसत्त्वस् त्वं महात्मा सत्यसंगरः
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च बुद्धिमांश् चासि राघव

न त्वाम् एवं गुणैर् युक्तं प्रभवाभवकोविदम्
अविषह्यतमं दुःखम् आसादयितुम् अर्हति

प्रोषिते मयि यत् पापं मात्रा मत्कारणात् कृतम्
क्षुद्रया तद् अनिष्टं मे प्रसीदतु भवान् मम

धर्मबन्धेन बद्धो ऽस्मि तेनेमां नेह मातरम्
हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम्

कथं दशरथाज् जातः शुद्धाभिजनकर्मणः
जानन् धर्मम् अधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम्

गुरुः क्रियावान् वृद्धश् च राजा प्रेतः पितेति च
तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि

को हि धर्मार्थयोर् हीनम् ईदृशं कर्म किल्बिषम्
स्त्रियाः प्रियचिकीर्षुः सन् कुर्याद् धर्मज्ञ धर्मवित्

अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुराश्रुतिः
राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षा सा श्रुतिः कृता

साध्व् अर्थम् अभिसंधाय क्रोधान् मोहाच् च साहसात्
तातस्य यद् अतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद् भवान्

पितुर् हि समतिक्रान्तं पुत्रो यः साधु मन्यते
तद् अपत्यं मतं लोके विपरीतम् अतो ऽन्यथा

तद् अपत्यं भवान् अस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितुः
अभिपत् तत् कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम्

कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश् च नः
पौरजानपदान् सर्वांस् त्रातु सर्वम् इदं भवान्

क्व चारण्यं क्व च क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम्
ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान् कर्तुम् अर्हति

अथ क्लेशजम् एव त्वं धर्मं चरितुम् इच्छसि
धर्मेण चतुरो वर्णान् पालयन् क्लेशम् आप्नुहि

चतुर्णाम् आश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठम् आश्रमम्
आहुर् धर्मज्ञ धर्मज्ञास् तं कथं त्यक्तुम् अर्हसि

श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्य् अहम्
स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति

हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्य् अहम्
भवता च विना भूतो न वर्तयितुम् उत्सहे

इदं निखिलम् अव्यग्रं पित्र्यं राज्यम् अकण्टकम्
अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवैः

इहैव त्वाभिषिञ्चन्तु धर्मज्ञ सह बान्धवैः
ऋत्विजः सवसिष्ठाश् च मन्त्रवन् मन्त्रकोविदाः

अभिषिक्तस् त्वम् अस्माभिर् अयोध्यां पालने व्रज
विजित्य तरसा लोकान् मरुद्भिर् इव वासवः

ऋणानि त्रीण्य् अपाकुर्वन् दुर्हृदः साधु निर्दहन्
सुहृदस् तर्पयन् कामैस् त्वम् एवात्रानुशाधि माम्

अद्यार्य मुदिताः सन्तु सुहृदस् ते ऽभिषेचने
अद्य भीताः पालयन्तां दुर्हृदस् ते दिशो दश

आक्रोशं मम मातुश् च प्रमृज्य पुरुषर्षभ
अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात्

शिरसा त्वाभियाचे ऽहं कुरुष्व करुणां मयि
बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्व् इव महेश्वरः

अथ वा पृष्ठतः कृत्वा वनम् एव भवान् इतः
गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धम् अप्य् अहम्

तथापि रामो भरतेन ताम्यत प्रसाद्यमानः शिरसा महीपतिः
न चैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान् मतिं पितुस् तद्वचने प्रतिष्ठितः

तद् अद्भुतं स्थैर्यम् अवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षम् अवाप दुःखितः
न यात्य् अयोध्याम् इति दुःखितो ऽभवत् स्थिरप्रतिज्ञत्वम् अवेक्ष्य हर्षितः

तम् ऋत्विजो नैगमयूथवल्लभास् तथा विसंज्ञाश्रुकलाश् च मातरः
तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह