રામાયણ · અધ્યાય 2.094

આઘ્રાય રામસ્ તં મૂર્ધ્નિ પરિષ્વજ્ય ચ રાઘવઃ
અઙ્કે ભરતમ્ આરોપ્ય પર્યપૃચ્છત્ સમાહિતઃ

ક્વ નુ તે ઽભૂત્ પિતા તાત યદ્ અરણ્યં ત્વમ્ આગતઃ
ન હિ ત્વં જીવતસ્ તસ્ય વનમ્ આગન્તુમ્ અર્હસિ

ચિરસ્ય બત પશ્યામિ દૂરાદ્ ભરતમ્ આગતમ્
દુષ્પ્રતીકમ્ અરણ્યે ઽસ્મિન્ કિં તાત વનમ્ આગતઃ

કચ્ચિદ્ દશરથો રાજા કુશલી સત્યસંગરઃ
રાજસૂયાશ્વમેધાનામ્ આહર્તા ધર્મનિશ્ચયઃ

સ કચ્ચિદ્ બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્ ધર્મનિત્યો મહાદ્યુતિઃ
ઇક્ષ્વાકૂણામ્ ઉપાધ્યાયો યથાવત્ તાત પૂજ્યતે

તાત કચ્ચિચ્ ચ કૌસલ્યા સુમિત્રા ચ પ્રજાવતી
સુખિની કચ્ચિદ્ આર્યા ચ દેવી નન્દતિ કૈકયી

કચ્ચિદ્ વિનય સંપન્નઃ કુલપુત્રો બહુશ્રુતઃ
અનસૂયુર્ અનુદ્રષ્ટા સત્કૃતસ્ તે પુરોહિતઃ

કચ્ચિદ્ અગ્નિષુ તે યુક્તો વિધિજ્ઞો મતિમાન્ ઋજુઃ
હુતં ચ હોષ્યમાણં ચ કાલે વેદયતે સદા

ઇષ્વસ્ત્રવરસંપન્નમ્ અર્થશાસ્ત્રવિશારદમ્
સુધન્વાનમ્ ઉપાધ્યાયં કચ્ચિત્ ત્વં તાત મન્યસે

કચ્ચિદ્ આત્મ સમાઃ શૂરાઃ શ્રુતવન્તો જિતેન્દ્રિયાઃ
કુલીનાશ્ ચેઙ્ગિતજ્ઞાશ્ ચ કૃતાસ્ તે તાત મન્ત્રિણઃ

મન્ત્રો વિજયમૂલં હિ રાજ્ઞાં ભવતિ રાઘવ
સુસંવૃતો મન્ત્રધરૈર્ અમાત્યૈઃ શાસ્ત્રકોવિદૈઃ

કચ્ચિન્ નિદ્રાવશં નૈષિ કચ્ચિત્ કાલે વિબુધ્યસે
કચ્ ચિંશ્ ચાપરરાત્રિષુ ચિન્તયસ્ય્ અર્થનૈપુણમ્

કચ્ચિન્ મન્ત્રયસે નૈકઃ કચ્ચિન્ ન બહુભિઃ સહ
કચ્ચિત્ તે મન્ત્રિતો મન્ત્રો રાષ્ટ્રં ન પરિધાવતિ

કચ્ચિદ્ અર્થં વિનિશ્ચિત્ય લઘુમૂલં મહોદયમ્
ક્ષિપ્રમ્ આરભસે કર્તું ન દીર્ઘયસિ રાઘવ

કચ્ચિત્ તુ સુકૃતાન્ય્ એવ કૃતરૂપાણિ વા પુનઃ
વિદુસ્ તે સર્વકાર્યાણિ ન કર્તવ્યાનિ પાર્થિવાઃ

કચ્ચિન્ ન તર્કૈર્ યુક્ત્વા વા યે ચાપ્ય્ અપરિકીર્તિતાઃ
ત્વયા વા તવ વામાત્યૈર્ બુધ્યતે તાત મન્ત્રિતમ્

કચ્ચિત્ સહસ્રાન્ મૂર્ખાણામ્ એકમ્ ઇચ્છસિ પણ્ડિતમ્
પણ્ડિતો હ્ય્ અર્થકૃચ્છ્રેષુ કુર્યાન્ નિઃશ્રેયસં મહત્

સહસ્રાણ્ય્ અપિ મૂર્ખાણાં યદ્ય્ ઉપાસ્તે મહીપતિઃ
અથ વાપ્ય્ અયુતાન્ય્ એવ નાસ્તિ તેષુ સહાયતા

એકો ઽપ્ય્ અમાત્યો મેધાવી શૂરો દક્ષો વિચક્ષણઃ
રાજાનં રાજમાત્રં વા પ્રાપયેન્ મહતીં શ્રિયમ્

કચ્ચિન્ મુખ્યા મહત્સ્વ્ એવ મધ્યમેષુ ચ મધ્યમાઃ
જઘન્યાશ્ ચ જઘન્યેષુ ભૃત્યાઃ કર્મસુ યોજિતાઃ

અમાત્યાન્ ઉપધાતીતાન્ પિતૃપૈતામહાઞ્ શુચીન્
શ્રેષ્ઠાઞ્ શ્રેષ્ઠેષુ કચ્ચિત્ ત્વં નિયોજયસિ કર્મસુ

કચ્ચિત્ ત્વાં નાવજાનન્તિ યાજકાઃ પતિતં યથા
ઉગ્રપ્રતિગ્રહીતારં કામયાનમ્ ઇવ સ્ત્રિયઃ

ઉપાયકુશલં વૈદ્યં ભૃત્યસંદૂષણે રતમ્
શૂરમ્ ઐશ્વર્યકામં ચ યો ન હન્તિ સ વધ્યતે

કચ્ચિદ્ ધૃષ્ટશ્ ચ શૂરશ્ ચ ધૃતિમાન્ મતિમાઞ્ શુચિઃ
કુલીનશ્ ચાનુરક્તશ્ ચ દક્ષઃ સેનાપતિઃ કૃતઃ

બલવન્તશ્ ચ કચ્ચિત્ તે મુખ્યા યુદ્ધવિશારદાઃ
દૃષ્ટાપદાના વિક્રાન્તાસ્ ત્વયા સત્કૃત્ય માનિતાઃ

ક ચિદ્ બલસ્ય ભક્તં ચ વેતનં ચ યથોચિતમ્
સંપ્રાપ્તકાલં દાતવ્યં દદાસિ ન વિલમ્બસે

કાલાતિક્રમણે હ્ય્ એવ ભક્ત વેતનયોર્ ભૃતાઃ
ભર્તુઃ કુપ્યન્તિ દુષ્યન્તિ સો ઽનર્થઃ સુમહાન્ સ્મૃતઃ

કચ્ચિત્ સર્વે ઽનુરક્તાસ્ ત્વાં કુલપુત્રાઃ પ્રધાનતઃ
કચ્ચિત્ પ્રાણાંસ્ તવાર્થેષુ સંત્યજન્તિ સમાહિતાઃ

કચ્ચિજ્ જાનપદો વિદ્વાન્ દક્ષિણઃ પ્રતિભાનવાન્
યથોક્તવાદી દૂતસ્ તે કૃતો ભરત પણ્ડિતઃ

કચ્ચિદ્ અષ્ટાદશાન્ય્ એષુ સ્વપક્ષે દશ પઞ્ચ ચ
ત્રિભિસ્ ત્રિભિર્ અવિજ્ઞાતૈર્ વેત્સિ તીર્થાનિ ચારકૈઃ

કચ્ચિદ્ વ્યપાસ્તાન્ અહિતાન્ પ્રતિયાતાંશ્ ચ સર્વદા
દુર્બલાન્ અનવજ્ઞાય વર્તસે રિપુસૂદન

કચ્ચિન્ ન લોકાયતિકાન્ બ્રાહ્મણાંસ્ તાત સેવસે
અનર્થ કુશલા હ્ય્ એતે બાલાઃ પણ્ડિતમાનિનઃ

ધર્મશાસ્ત્રેષુ મુખ્યેષુ વિદ્યમાનેષુ દુર્બુધાઃ
બુદ્ધિમાન્ વીક્ષિકીં પ્રાપ્ય નિરર્થં પ્રવદન્તિ તે

વીરૈર્ અધ્યુષિતાં પૂર્વમ્ અસ્માકં તાત પૂર્વકૈઃ
સત્યનામાં દૃઢદ્વારાં હસ્ત્યશ્વરથસંકુલામ્

બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્ વૈશ્યૈઃ સ્વકર્મનિરતૈઃ સદા
જિતેન્દ્રિયૈર્ મહોત્સાહૈર્ વૃતામાત્યૈઃ સહસ્રશઃ

પ્રાસાદૈર્ વિવિધાકારૈર્ વૃતાં વૈદ્યજનાકુલામ્
કચ્ચિત્ સમુદિતાં સ્ફીતામ્ અયોધ્યાં પરિરક્ષસિ

કચ્ચિચ્ ચૈત્યશતૈર્ જુષ્ટઃ સુનિવિષ્ટજનાકુલઃ
દેવસ્થાનૈઃ પ્રપાભિશ્ ચ તડાગૈશ્ ચોપશોભિતઃ

પ્રહૃષ્ટનરનારીકઃ સમાજોત્સવશોભિતઃ
સુકૃષ્ટસીમા પશુમાન્ હિંસાભિર્ અભિવર્જિતઃ

અદેવમાતૃકો રમ્યઃ શ્વાપદૈઃ પરિવર્જિતઃ
કચ્ચિજ્ જનપદઃ સ્ફીતઃ સુખં વસતિ રાઘવ

કચ્ચિત્ તે દયિતાઃ સર્વે કૃષિગોરક્ષજીવિનઃ
વાર્તાયાં સંશ્રિતસ્ તાત લોકો હિ સુખમ્ એધતે

તેષાં ગુપ્તિપરીહારૈઃ કચ્ચિત્ તે ભરણં કૃતમ્
રક્ષ્યા હિ રાજ્ઞા ધર્મેણ સર્વે વિષયવાસિનઃ

કચ્ચિત્ સ્ત્રિયઃ સાન્ત્વયસિ કચ્ચિત્ તાશ્ ચ સુરક્ષિતાઃ
કચ્ચિન્ ન શ્રદ્દધાસ્યાસાં કચ્ચિદ્ ગુહ્યં ન ભાષસે

કચ્ચિન્ નાગવનં ગુપ્તં કુઞ્જરાણાં ચ તૃપ્યસિ
કચ્ચિદ્ દર્શયસે નિત્યં મનુષ્યાણાં વિભૂષિતમ્
ઉત્થાયોત્થાય પૂર્વાહ્ણે રાજપુત્રો મહાપથે

કચ્ચિત્ સર્વાણિ દુર્ગાણિ ધનધાન્યાયુધોદકૈઃ
યન્ત્રૈશ્ ચ પરિપૂર્ણાનિ તથા શિલ્પિધનુર્ધરૈઃ

આયસ્ તે વિપુલઃ કચ્ચિત્ કચ્ચિદ્ અલ્પતરો વ્યયઃ
અપાત્રેષુ ન તે કચ્ચિત્ કોશો ગચ્છતિ રાઘવ

દેવતાર્થે ચ પિત્રર્થે બ્રાહ્મણાભ્યાગતેષુ ચ
યોધેષુ મિત્રવર્ગેષુ કચ્ચિદ્ ગચ્છતિ તે વ્યયઃ

કચ્ચિદ્ આર્યો વિશુદ્ધાત્મા ક્ષારિતશ્ ચોરકર્મણા
અપૃષ્ટઃ શાસ્ત્રકુશલૈર્ ન લોભાદ્ બધ્યતે શુચિઃ

ગૃહીતશ્ ચૈવ પૃષ્ટશ્ ચ કાલે દૃષ્ટઃ સકારણઃ
કચ્ચિન્ ન મુચ્યતે ચોરો ધનલોભાન્ નરર્ષભ

વ્યસને કચ્ચિદ્ આઢ્યસ્ય દુગતસ્ય ચ રાઘવ
અર્થં વિરાગાઃ પશ્યન્તિ તવામાત્યા બહુશ્રુતાઃ

યાનિ મિથ્યાભિશસ્તાનાં પતન્ત્ય્ અસ્રાણિ રાઘવ
તાનિ પુત્રપશૂન્ ઘ્નન્તિ પ્રીત્યર્થમ્ અનુશાસતઃ

કચ્ચિદ્ વૃધાંશ્ ચ બાલાંશ્ ચ વૈદ્યમુખ્યાંશ્ ચ રાઘવ
દાનેન મનસા વાચા ત્રિભિર્ એતૈર્ બુભૂષસે

કચ્ચિદ્ ગુરૂંશ્ ચ વૃદ્ધાંશ્ ચ તાપસાન્ દેવતાતિથીન્
ચૈત્યાંશ્ ચ સર્વાન્ સિદ્ધાર્થાન્ બ્રાહ્મણાંશ્ ચ નમસ્યસિ

કચ્ચિદ્ અર્થેન વા ધર્મં ધર્મં ધર્મેણ વા પુનઃ
ઉભૌ વા પ્રીતિલોભેન કામેન ન વિબાધસે

કચ્ચિદ્ અર્થં ચ ધર્મં ચ કામં ચ જયતાં વર
વિભજ્ય કાલે કાલજ્ઞ સર્વાન્ ભરત સેવસે

કચ્ચિત્ તે બ્રાહ્મણાઃ શર્મ સર્વશાસ્ત્રાર્થકોવિદઃ
આશંસન્તે મહાપ્રાજ્ઞ પૌરજાનપદૈઃ સહ

નાસ્તિક્યમ્ અનૃતં ક્રોધં પ્રમાદં દીર્ઘસૂત્રતામ્
અદર્શનં જ્ઞાનવતામ્ આલસ્યં પઞ્ચવૃત્તિતામ્

એકચિન્તનમ્ અર્થાનામ્ અનર્થજ્ઞૈશ્ ચ મન્ત્રણમ્
નિશ્ચિતાનામ્ અનારમ્ભં મન્ત્રસ્યાપરિલક્ષણમ્

મઙ્ગલસ્યાપ્રયોગં ચ પ્રત્યુત્થાનં ચ સર્વશઃ
કચ્ચિત્ ત્વં વર્જયસ્ય્ એતાન્ રાજદોષાંશ્ ચતુર્દશ

કચ્ચિત્ સ્વાદુકૃતં ભોજ્યમ્ એકો નાશ્નાસિ રાઘવ
કચ્ચિદ્ આશંસમાનેભ્યો મિત્રેભ્યઃ સંપ્રયચ્છસિ