રામાયણ · અધ્યાય 2.051

કથયિત્વા સુદુઃખાર્તઃ સુમન્ત્રેણ ચિરં સહ
રામે દક્ષિણ કૂલસ્થે જગામ સ્વગૃહં ગુહઃ

અનુજ્ઞાતઃ સુમન્ત્રો ઽથ યોજયિત્વા હયોત્તમાન્
અયોધ્યામ્ એવ નગરીં પ્રયયૌ ગાઢદુર્મનાઃ

સ વનાનિ સુગન્ધીનિ સરિતશ્ ચ સરાંસિ ચ
પશ્યન્ન્ અતિયયૌ શીઘ્રં ગ્રામાણિ નગરાણિ ચ

તતઃ સાયાહ્નસમયે તૃતીયે ઽહનિ સારથિઃ
અયોધ્યાં સમનુપ્રાપ્ય નિરાનન્દાં દદર્શ હ

સ શૂન્યામ્ ઇવ નિઃશબ્દાં દૃષ્ટ્વા પરમદુર્મનાઃ
સુમન્ત્રશ્ ચિન્તયામ્ આસ શોકવેગસમાહતઃ

કચ્ચિન્ ન સગજા સાશ્વા સજના સજનાધિપા
રામસંતાપદુઃખેન દગ્ધા શોકાગ્નિના પુરી
ઇતિ ચિન્તાપરઃ સૂતસ્ ત્વરિતઃ પ્રવિવેશ હ

સુમન્ત્રમ્ અભિયાન્તં તં શતશો ઽથ સહસ્રશઃ
ક્વ રામ ઇતિ પૃચ્છન્તઃ સૂતમ્ અભ્યદ્રવન્ નરાઃ

તેષાં શશંસ ગઙ્ગાયામ્ અહમ્ આપૃચ્છ્ય રાઘવમ્
અનુજ્ઞાતો નિવૃત્તો ઽસ્મિ ધાર્મિકેણ મહાત્મના

તે તીર્ણા ઇતિ વિજ્ઞાય બાષ્પપૂર્ણમુખા જનાઃ
અહો ધિગ્ ઇતિ નિઃશ્વસ્ય હા રામેતિ ચ ચુક્રુશુઃ

શુશ્રાવ ચ વચસ્ તેષાં વૃન્દં વૃન્દં ચ તિષ્ઠતામ્
હતાઃ સ્મ ખલુ યે નેહ પશ્યામ ઇતિ રાઘવમ્

દાનયજ્ઞવિવાહેષુ સમાજેષુ મહત્સુ ચ
ન દ્રક્ષ્યામઃ પુનર્ જાતુ ધાર્મિકં રામમ્ અન્તરા

કિં સમર્થં જનસ્યાસ્ય કિં પ્રિયં કિં સુખાવહમ્
ઇતિ રામેણ નગરં પિતૃવત્ પરિપાલિતમ્

વાતાયનગતાનાં ચ સ્ત્રીણામ્ અન્વન્તરાપણમ્
રામશોકાભિતપ્તાનાં શુશ્રાવ પરિદેવનમ્

સ રાજમાર્ગમધ્યેન સુમન્ત્રઃ પિહિતાનનઃ
યત્ર રાજા દશરથસ્ તદ્ એવોપયયૌ ગૃહમ્

સો ઽવતીર્ય રથાચ્ છીઘ્રં રાજવેશ્મ પ્રવિશ્ય ચ
કક્ષ્યાઃ સપ્તાભિચક્રામ મહાજનસમાકુલાઃ

તતો દશરથસ્ત્રીણાં પ્રાસાદેભ્યસ્ તતસ્ તતઃ
રામશોકાભિતપ્તાનાં મન્દં શુશ્રાવ જલ્પિતમ્

સહ રામેણ નિર્યાતો વિના રામમ્ ઇહાગતઃ
સૂતઃ કિં નામ કૌસલ્યાં શોચન્તીં પ્રતિવક્ષ્યતિ

યથા ચ મન્યે દુર્જીવમ્ એવં ન સુકરં ધ્રુવમ્
આચ્છિદ્ય પુત્રે નિર્યાતે કૌસલ્યા યત્ર જીવતિ

સત્ય રૂપં તુ તદ્વાક્યં રાજ્ઞઃ સ્ત્રીણાં નિશામયન્
પ્રદીપ્તમ્ ઇવ શોકેન વિવેશ સહસા ગૃહમ્

સ પ્રવિશ્યાષ્ટમીં કક્ષ્યાં રાજાનં દીનમ્ આતુલમ્
પુત્રશોકપરિદ્યૂનમ્ અપશ્યત્ પાણ્ડરે ગૃહે

અભિગમ્ય તમ્ આસીનં નરેન્દ્રમ્ અભિવાદ્ય ચ
સુમન્ત્રો રામવચનં યથોક્તં પ્રત્યવેદયત્

સ તૂષ્ણીમ્ એવ તચ્ છ્રુત્વા રાજા વિભ્રાન્ત ચેતનઃ
મૂર્છિતો ન્યપતદ્ ભૂમૌ રામશોકાભિપીડિતઃ

તતો ઽન્તઃપુરમ્ આવિદ્ધં મૂર્છિતે પૃથિવીપતૌ
ઉદ્ધૃત્ય બાહૂ ચુક્રોશ નૃપતૌ પતિતે ક્ષિતૌ

સુમિત્રયા તુ સહિતા કૌસલ્યા પતિતં પતિમ્
ઉત્થાપયામ્ આસ તદા વચનં ચેદમ્ અબ્રવીત્

ઇમં તસ્ય મહાભાગ દૂતં દુષ્કરકારિણઃ
વનવાસાદ્ અનુપ્રાપ્તં કસ્માન્ ન પ્રતિભાષસે

અદ્યેમમ્ અનયં કૃત્વા વ્યપત્રપસિ રાઘવ
ઉત્તિષ્ઠ સુકૃતં તે ઽસ્તુ શોકે ન સ્યાત્ સહાયતા

દેવ યસ્યા ભયાદ્ રામં નાનુપૃચ્છસિ સારથિમ્
નેહ તિષ્ઠતિ કૈકેયી વિશ્રબ્ધં પ્રતિભાષ્યતામ્

સા તથોક્ત્વા મહારાજં કૌસલ્યા શોકલાલસા
ધરણ્યાં નિપપાતાશુ બાષ્પવિપ્લુતભાષિણી

એવં વિલપતીં દૃષ્ટ્વા કૌસલ્યાં પતિતાં ભુવિ
પતિં ચાવેક્ષ્ય તાઃ સર્વાઃ સસ્વરં રુરુદુઃ સ્ત્રિયઃ

તતસ્ તમ્ અન્તઃપુરનાદમ્ ઉત્થિતં સમીક્ષ્ય વૃદ્ધાસ્ તરુણાશ્ ચ માનવાઃ
સ્ત્રિયશ્ ચ સર્વા રુરુદુઃ સમન્તતઃ પુરં તદાસીત્ પુનર્ એવ સંકુલમ્