રામાયણ · અધ્યાય 2.047

સ તં વૃક્ષં સમાસાદ્ય સંધ્યામ્ અન્વાસ્ય પશ્ચિમામ્
રામો રમયતાં શ્રેષ્ઠ ઇતિ હોવાચ લક્ષ્મણમ્

અદ્યેયં પ્રથમા રાત્રિર્ યાતા જનપદાદ્ બહિઃ
યા સુમન્ત્રેણ રહિતા તાં નોત્કણ્ઠિતુમ્ અર્હસિ

જાગર્તવ્યમ્ અતન્દ્રિભ્યામ્ અદ્ય પ્રભૃતિ રાત્રિષુ
યોગક્ષેમો હિ સીતાયા વર્તતે લક્ષ્મણાવયોઃ

રાત્રિં કથં ચિદ્ એવેમાં સૌમિત્રે વર્તયામહે
ઉપાવર્તામહે ભૂમાવ્ આસ્તીર્ય સ્વયમ્ આર્જિતૈઃ

સ તુ સંવિશ્ય મેદિન્યાં મહાર્હશયનોચિતઃ
ઇમાઃ સૌમિત્રયે રામો વ્યાજહાર કથાઃ શુભાઃ

ધ્રુવમ્ અદ્ય મહારાજો દુઃખં સ્વપિતિ લક્ષ્મણ
કૃતકામા તુ કૈકેયી તુષ્ટા ભવિતુમ્ અર્હતિ

સા હિ દેવી મહારાજં કૈકેયી રાજ્યકારણાત્
અપિ ન ચ્યાવયેત્ પ્રાણાન્ દૃષ્ટ્વા ભરતમ્ આગતમ્

અનાથશ્ ચૈવ વૃદ્ધશ્ ચ મયા ચૈવ વિનાકૃતઃ
કિં કરિષ્યતિ કામાત્મા કૈકેય્યા વશમ્ આગતઃ

ઇદં વ્યસનમ્ આલોક્ય રાજ્ઞશ્ ચ મતિવિભ્રમમ્
કામ એવાર્ધધર્માભ્યાં ગરીયાન્ ઇતિ મે મતિઃ

કો હ્ય્ અવિદ્વાન્ અપિ પુમાન્ પ્રમદાયાઃ કૃતે ત્યજેત્
છન્દાનુવર્તિનં પુત્રં તાતો મામ્ ઇવ લક્ષ્મણ

સુખી બત સભાર્યશ્ ચ ભરતઃ કેકયીસુતઃ
મુદિતાન્ કોસલાન્ એકો યો ભોક્ષ્યત્ય્ અધિરાજવત્

સ હિ સર્વસ્ય રાજ્યસ્ય મુખમ્ એકં ભવિષ્યતિ
તાતે ચ વયસાતીતે મયિ ચારણ્યમ્ આશ્રિતે

અર્થધર્મૌ પરિત્યજ્ય યઃ કામમ્ અનુવર્તતે
એવમ્ આપદ્યતે ક્ષિપ્રં રાજા દશરથો યથા

મન્યે દશરથાન્તાય મમ પ્રવ્રાજનાય ચ
કૈકેયી સૌમ્ય સંપ્રાપ્તા રાજ્યાય ભરતસ્ય ચ

અપીદાનીં ન કૈકેયી સૌભાગ્યમદમોહિતા
કૌસલ્યાં ચ સુમિત્રાં ચ સંપ્રબાધેત મત્કૃતે

મા સ્મ મત્કારણાદ્ દેવી સુમિત્રા દુઃખમ્ આવસેત્
અયોધ્યામ્ ઇત એવ ત્વં કાલે પ્રવિશ લક્ષ્મણ

અહમ્ એકો ગમિષ્યામિ સીતયા સહ દણ્ડકાન્
અનાથાયા હિ નાથસ્ ત્વં કૌસલ્યાયા ભવિષ્યસિ

ક્ષુદ્રકર્મા હિ કૈકેયી દ્વેષાદ્ અન્યાય્યમ્ આચરેત્
પરિદદ્યા હિ ધર્મજ્ઞે ભરતે મમ માતરમ્

નૂનં જાત્યન્તરે કસ્મિં સ્ત્રિયઃ પુત્રૈર્ વિયોજિતાઃ
જનન્યા મમ સૌમિત્રે તદ્ અપ્ય્ એતદ્ ઉપસ્થિતમ્

મયા હિ ચિરપુષ્ટેન દુઃખસંવર્ધિતેન ચ
વિપ્રાયુજ્યત કૌસલ્યા ફલકાલે ધિગ્ અસ્તુ મામ્

મા સ્મ સીમન્તિની કા ચિજ્ જનયેત્ પુત્રમ્ ઈદૃશમ્
સૌમિત્રે યો ઽહમ્ અમ્બાયા દદ્મિ શોકમ્ અનન્તકમ્

મન્યે પ્રીતિવિશિષ્ટા સા મત્તો લક્ષ્મણસારિકા
યસ્યાસ્ તચ્ છ્રૂયતે વાક્યં શુક પાદમ્ અરેર્ દશ

શોચન્ત્યાશ્ ચાલ્પભાગ્યાયા ન કિં ચિદ્ ઉપકુર્વતા
પુર્ત્રેણ કિમ્ અપુત્રાયા મયા કાર્યમ્ અરિંદમ

અલ્પભાગ્યા હિ મે માતા કૌસલ્યા રહિતા મયા
શેતે પરમદુઃખાર્તા પતિતા શોકસાગરે

એકો હ્ય્ અહમ્ અયોધ્યાં ચ પૃથિવીં ચાપિ લક્ષ્મણ
તરેયમ્ ઇષુભિઃ ક્રુદ્ધો નનુ વીર્યમ્ અકારણમ્

અધર્મભય ભીતશ્ ચ પરલોકસ્ય ચાનઘ
તેન લક્ષ્મણ નાદ્યાહમ્ આત્માનમ્ અભિષેચયે

એતદ્ અન્યચ્ ચ કરુણં વિલપ્ય વિજને બહુ
અશ્રુપૂર્ણમુખો રામો નિશિ તૂષ્ણીમ્ ઉપાવિશત્

વિલપ્યોપરતં રામં ગતાર્ચિષમ્ ઇવાનલમ્
સમુદ્રમ્ ઇવ નિર્વેગમ્ આશ્વાસયત લક્ષ્મણઃ

ધ્રુવમ્ અદ્ય પુરી રામ અયોધ્યા યુધિનાં વર
નિષ્પ્રભા ત્વયિ નિષ્ક્રાન્તે ગતચન્દ્રેવ શર્વરી

નૈતદ્ ઔપયિકં રામ યદ્ ઇદં પરિતપ્યસે
વિષાદયસિ સીતાં ચ માં ચૈવ પુરુષર્ષભ

ન ચ સીતા ત્વયા હીના ન ચાહમ્ અપિ રાઘવ
મુહૂર્તમ્ અપિ જીવાવો જલાન્ મત્સ્યાવ્ ઇવોદ્ધૃતૌ

ન હિ તાતં ન શત્રુઘ્નં ન સુમિત્રાં પરંતપ
દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છેયમ્ અદ્યાહં સ્વર્ગં વાપિ ત્વયા વિના

સ લક્ષ્મણસ્યોત્તમ પુષ્કલં વચો નિશમ્ય ચૈવં વનવાસમ્ આદરાત્
સમાઃ સમસ્તા વિદધે પરંતપઃ પ્રપદ્ય ધર્મં સુચિરાય રાઘવઃ