રામાયણ · અધ્યાય 2.046

પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં પૃથુ વૃક્ષા મહાયશાઃ
ઉવાચ રામઃ સૌમિત્રિં લક્ષ્મણં શુભલક્ષણમ્

ભાસ્કરોદયકાલો ઽયં ગતા ભગવતી નિશા
અસૌ સુકૃષ્ણો વિહગઃ કોકિલસ્ તાત કૂજતિ

બર્હિણાનાં ચ નિર્ઘોષઃ શ્રૂયતે નદતાં વને
તરામ જાહ્નવીં સૌમ્ય શીઘ્રગાં સાગરંગમામ્

વિજ્ઞાય રામસ્ય વચઃ સૌમિત્રિર્ મિત્રનન્દનઃ
ગુહમ્ આમન્ત્ર્ય સૂતં ચ સો ઽતિષ્ઠદ્ ભ્રાતુર્ અગ્રતઃ

તતઃ કલાપાન્ સંનહ્ય ખડ્ગૌ બદ્ધ્વા ચ ધન્વિનૌ
જગ્મતુર્ યેન તૌ ગઙ્ગાં સીતયા સહ રાઘવૌ

રામમ્ એવ તુ ધર્મજ્ઞમ્ ઉપગમ્ય વિનીતવત્
કિમ્ અહં કરવાણીતિ સૂતઃ પ્રાઞ્જલિર્ અબ્રવીત્

નિવર્તસ્વેત્ય્ ઉવાચૈનમ્ એતાવદ્ ધિ કૃતં મમ
યાનં વિહાય પદ્ભ્યાં તુ ગમિષ્યામો મહાવનમ્

આત્માનં ત્વ્ અભ્યનુજ્ઞાતમ્ અવેક્ષ્યાર્તઃ સ સારથિઃ
સુમન્ત્રઃ પુરુષવ્યાઘ્રમ્ ઐક્ષ્વાકમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

નાતિક્રાન્તમ્ ઇદં લોકે પુરુષેણેહ કેન ચિત્
તવ સભ્રાતૃભાર્યસ્ય વાસઃ પ્રાકૃતવદ્ વને

ન મન્યે બ્રહ્મચર્યે ઽસ્તિ સ્વધીતે વા ફલોદયઃ
માર્દવાર્જવયોર્ વાપિ ત્વાં ચેદ્ વ્યસનમ્ આગતમ્

સહ રાઘવ વૈદેહ્યા ભ્રાત્રા ચૈવ વને વસન્
ત્વં ગતિં પ્રાપ્સ્યસે વીર ત્રીંલ્ લોકાંસ્ તુ જયન્ન્ ઇવ

વયં ખલુ હતા રામ યે તયાપ્ય્ ઉપવઞ્ચિતાઃ
કૈકેય્યા વશમ્ એષ્યામઃ પાપાયા દુઃખભાગિનઃ

ઇતિ બ્રુવન્ન્ આત્મ સમં સુમન્ત્રઃ સારથિસ્ તદા
દૃષ્ટ્વા દુર ગતં રામં દુઃખાર્તો રુરુદે ચિરમ્

તતસ્ તુ વિગતે બાષ્પે સૂતં સ્પૃષ્ટોદકં શુચિમ્
રામસ્ તુ મધુરં વાક્યં પુનઃ પુનર્ ઉવાચ તમ્

ઇક્ષ્વાકૂણાં ત્વયા તુલ્યં સુહૃદં નોપલક્ષયે
યથા દશરથો રાજા માં ન શોચેત્ તથા કુરુ

શોકોપહત ચેતાશ્ ચ વૃદ્ધશ્ ચ જગતીપતિઃ
કામ ભારાવસન્નશ્ ચ તસ્માદ્ એતદ્ બ્રવીમિ તે

યદ્ યદ્ આજ્ઞાપયેત્ કિં ચિત્ સ મહાત્મા મહીપતિઃ
કૈકેય્યાઃ પ્રિયકામાર્થં કાર્યં તદ્ અવિકાઙ્ક્ષયા

એતદર્થં હિ રાજ્યાનિ પ્રશાસતિ નરેશ્વરાઃ
યદ્ એષાં સર્વકૃત્યેષુ મનો ન પ્રતિહન્યતે

તદ્ યથા સ મહારાજો નાલીકમ્ અધિગચ્છતિ
ન ચ તામ્યતિ દુઃખેન સુમન્ત્ર કુરુ તત્ તથા

અદૃષ્ટદુઃખં રાજાનં વૃદ્ધમ્ આર્યં જિતેન્દ્રિયમ્
બ્રૂયાસ્ ત્વમ્ અભિવાદ્યૈવ મમ હેતોર્ ઇદં વચઃ

નૈવાહમ્ અનુશોચામિ લક્ષ્મણો ન ચ મૈથિલી
અયોધ્યાયાશ્ ચ્યુતાશ્ ચેતિ વને વત્સ્યામહેતિ વા

ચતુર્દશસુ વર્ષેષુ નિવૃત્તેષુ પુનઃ પુનઃ
લક્ષ્મણં માં ચ સીતાં ચ દ્રક્ષ્યસિ ક્ષિપ્રમ્ આગતાન્

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ રાજાનં માતરં ચ સુમન્ત્ર મે
અન્યાશ્ ચ દેવીઃ સહિતાઃ કૈકેયીં ચ પુનઃ પુનઃ

આરોગ્યં બ્રૂહિ કૌસલ્યામ્ અથ પાદાભિવન્દનમ્
સીતાયા મમ ચાર્યસ્ય વચનાલ્ લક્ષ્મણસ્ય ચ

બ્રૂયાશ્ ચ હિ મહારાજં ભરતં ક્ષિપ્રમ્ આનય
આગતશ્ ચાપિ ભરતઃ સ્થાપ્યો નૃપમતે પદે

ભરતં ચ પરિષ્વજ્ય યૌવરાજ્યે ઽભિષિચ્ય ચ
અસ્મત્સંતાપજં દુઃખં ન ત્વામ્ અભિભવિષ્યતિ

ભરતશ્ ચાપિ વક્તવ્યો યથા રાજનિ વર્તસે
તથા માતૃષુ વર્તેથાઃ સર્વાસ્વ્ એવાવિશેષતઃ

યથા ચ તવ કૈકેયી સુમિત્રા ચાવિશેષતઃ
તથૈવ દેવી કૌસલ્યા મમ માતા વિશેષતઃ

નિવર્ત્યમાનો રામેણ સુમન્ત્રઃ શોકકર્શિતઃ
તત્ સર્વં વચનં શ્રુત્વા સ્નેહાત્ કાકુત્સ્થમ્ અબ્રવીત્

યદ્ અહં નોપચારેણ બ્રૂયાં સ્નેહાદ્ અવિક્લવઃ
ભક્તિમાન્ ઇતિ તત્ તાવદ્ વાક્યં ત્વં ક્ષન્તુમ્ અર્હસિ

કથં હિ ત્વદ્વિહીનો ઽહં પ્રતિયાસ્યામિ તાં પુરીમ્
તવ તાત વિયોગેન પુત્રશોકાકુલામ્ ઇવ

સરામમ્ અપિ તાવન્ મે રથં દૃષ્ટ્વા તદા જનઃ
વિના રામં રથં દૃષ્ટ્વા વિદીર્યેતાપિ સા પુરી

દૈન્યં હિ નગરી ગચ્છેદ્ દૃષ્ટ્વા શૂન્યમ્ ઇમં રથમ્
સૂતાવશેષં સ્વં સૈન્યં હતવીરમ્ ઇવાહવે

દૂરે ઽપિ નિવસન્તં ત્વાં માનસેનાગ્રતઃ સ્થિતમ્
ચિન્તયન્ત્યો ઽદ્ય નૂનં ત્વાં નિરાહારાઃ કૃતાઃ પ્રજાઃ

આર્તનાદો હિ યઃ પૌરૈર્ મુક્તસ્ તદ્વિપ્રવાસને
રથસ્થં માં નિશામ્યૈવ કુર્યુઃ શતગુણં તતઃ

અહં કિં ચાપિ વક્ષ્યામિ દેવીં તવ સુતો મયા
નીતો ઽસૌ માતુલકુલં સંતાપં મા કૃથા ઇતિ

અસત્યમ્ અપિ નૈવાહં બ્રૂયાં વચનમ્ ઈદૃશમ્
કથમ્ અપ્રિયમ્ એવાહં બ્રૂયાં સત્યમ્ ઇદં વચઃ

મમ તાવન્ નિયોગસ્થાસ્ ત્વદ્બન્ધુજનવાહિનઃ
કથં રથં ત્વયા હીનં પ્રવક્ષ્યન્તિ હયોત્તમાઃ

યદિ મે યાચમાનસ્ય ત્યાગમ્ એવ કરિષ્યસિ
સરથો ઽગ્નિં પ્રવેક્ષ્યામિ ત્યક્ત માત્ર ઇહ ત્વયા

ભવિષ્યન્તિ વને યાનિ તપોવિઘ્નકરાણિ તે
રથેન પ્રતિબાધિષ્યે તાનિ સત્ત્વાનિ રાઘવ

તત્ કૃતેન મયા પ્રાપ્તં રથ ચર્યા કૃતં સુખમ્
આશંસે ત્વત્કૃતેનાહં વનવાસકૃતં સુખમ્

પ્રસીદેચ્છામિ તે ઽરણ્યે ભવિતું પ્રત્યનન્તરઃ
પ્રીત્યાભિહિતમ્ ઇચ્છામિ ભવ મે પત્યનન્તરઃ

તવ શુશ્રૂષણં મૂર્ધ્ના કરિષ્યામિ વને વસન્
અયોધ્યાં દેવલોકં વા સર્વથા પ્રજહામ્ય્ અહમ્

ન હિ શક્યા પ્રવેષ્ટું સા મયાયોધ્યા ત્વયા વિના
રાજધાની મહેન્દ્રસ્ય યથા દુષ્કૃતકર્મણા

ઇમે ચાપિ હયા વીર યદિ તે વનવાસિનઃ
પરિચર્યાં કરિષ્યન્તિ પ્રાપ્સ્યન્તિ પરમાં ગતિમ્

વનવાસે ક્ષયં પ્રાપ્તે મમૈષ હિ મનોરથઃ
યદ્ અનેન રથેનૈવ ત્વાં વહેયં પુરીં પુનઃ

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ સહિતસ્ય ત્વયા વને
ક્ષણભૂતાનિ યાસ્યન્તિ શતશસ્ તુ તતો ઽન્યથા

ભૃત્યવત્સલ તિષ્ઠન્તં ભર્તૃપુત્રગતે પથિ
ભક્તં ભૃત્યં સ્થિતં સ્થિત્યાં ત્વં ન માં હાતુમ્ અર્હસિ

એવં બહુવિધં દીનં યાચમાનં પુનઃ પુનઃ
રામો ભૃત્યાનુકમ્પી તુ સુમન્ત્રમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

જાનામિ પરમાં ભક્તિં મયિ તે ભર્તૃવત્સલ
શૃણુ ચાપિ યદર્થં ત્વાં પ્રેષયામિ પુરીમ્ ઇતઃ

નગરીં ત્વાં ગતં દૃષ્ટ્વા જનની મે યવીયસી
કૈકેયી પ્રત્યયં ગચ્છેદ્ ઇતિ રામો વનં ગતઃ

પરિતુષ્ટા હિ સા દેવિ વનવાસં ગતે મયિ
રાજાનં નાતિશઙ્કેત મિથ્યાવાદીતિ ધાર્મિકમ્

એષ મે પ્રથમઃ કલ્પો યદ્ અમ્બા મે યવીયસી
ભરતારક્ષિતં સ્ફીતં પુત્રરાજ્યમ્ અવાપ્નુયાત્

મમ પ્રિયાર્થં રાજ્ઞશ્ ચ સરથસ્ ત્વં પુરીં વ્રજ
સંદિષ્ટશ્ ચાસિ યાન્ અર્થાંસ્ તાંસ્ તાન્ બ્રૂયાસ્ તથાતથા

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વચનં સૂતં સાન્ત્વયિત્વા પુનઃ પુનઃ
ગુહં વચનમ્ અક્લીબં રામો હેતુમદ્ અબ્રવીત્
જટાઃ કૃત્વા ગમિષ્યામિ ન્યગ્રોધક્ષીરમ્ આનય

તત્ ક્ષીરં રાજપુત્રાય ગુહઃ ક્ષિપ્રમ્ ઉપાહરત્
લક્ષ્મણસ્યાત્મનશ્ ચૈવ રામસ્ તેનાકરોજ્ જટાઃ

તૌ તદા ચીરવસનૌ જટામણ્ડલધારિણૌ
અશોભેતામ્ ઋષિસમૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ

તતો વૈખાનસં માર્ગમ્ આસ્થિતઃ સહલક્ષ્મણઃ
વ્રતમ્ આદિષ્ટવાન્ રામઃ સહાયં ગુહમ્ અબ્રવીત્

અપ્રમત્તો બલે કોશે દુર્ગે જનપદે તથા
ભવેથા ગુહ રાજ્યં હિ દુરારક્ષતમં મતમ્

તતસ્ તં સમનુજ્ઞાય ગુહમ્ ઇક્ષ્વાકુનન્દનઃ
જગામ તૂર્ણમ્ અવ્યગ્રઃ સભાર્યઃ સહલક્ષ્મણઃ

સ તુ દૃષ્ટ્વા નદીતીરે નાવમ્ ઇક્ષ્વાકુનન્દનઃ
તિતીર્ષુઃ શીઘ્રગાં ગઙ્ગામ્ ઇદં લક્ષ્મણમ્ અબ્રવીત્

આરોહ ત્વં નર વ્યાઘ્ર સ્થિતાં નાવમ્ ઇમાં શનૈઃ
સીતાં ચારોપયાન્વક્ષં પરિગૃહ્ય મનસ્વિનીમ્

સ ભ્રાતુઃ શાસનં શ્રુત્વા સર્વમ્ અપ્રતિકૂલયન્
આરોપ્ય મૈથિલીં પૂર્વમ્ આરુરોહાત્મવાંસ્ તતઃ

અથારુરોહ તેજસ્વી સ્વયં લક્ષ્મણપૂર્વજઃ
તતો નિષાદાધિપતિર્ ગુહો જ્ઞાતીન્ અચોદયત્

અનુજ્ઞાય સુમન્ત્રં ચ સબલં ચૈવ તં ગુહમ્
આસ્થાય નાવં રામસ્ તુ ચોદયામ્ આસ નાવિકાન્

તતસ્ તૈશ્ ચોદિતા સા નૌઃ કર્ણધારસમાહિતા
શુભસ્ફ્યવેગાભિહતા શીઘ્રં સલિલમ્ અત્યગાત્

મધ્યં તુ સમનુપ્રાપ્ય ભાગીરથ્યાસ્ ત્વ્ અનિન્દિતા
વૈદેહી પ્રાઞ્જલિર્ ભૂત્વા તાં નદીમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

પુત્રો દશરથસ્યાયં મહારાજસ્ય ધીમતઃ
નિદેશં પાલયત્વ્ એનં ગઙ્ગે ત્વદભિરક્ષિતઃ

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ સમગ્રાણ્ય્ ઉષ્ય કાનને
ભ્રાત્રા સહ મયા ચૈવ પુનઃ પ્રત્યાગમિષ્યતિ

તતસ્ ત્વાં દેવિ સુભગે ક્ષેમેણ પુનર્ આગતા
યક્ષ્યે પ્રમુદિતા ગઙ્ગે સર્વકામસમૃદ્ધયે

ત્વં હિ ત્રિપથગા દેવિ બ્રહ્મ લોકં સમીક્ષસે
ભાર્યા ચોદધિરાજસ્ય લોકે ઽસ્મિન્ સંપ્રદૃશ્યસે

સા ત્વાં દેવિ નમસ્યામિ પ્રશંસામિ ચ શોભને
પ્રાપ્ત રાજ્યે નરવ્યાઘ્ર શિવેન પુનર્ આગતે

ગવાં શતસહસ્રાણિ વસ્ત્રાણ્ય્ અન્નં ચ પેશલમ્
બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાસ્યામિ તવ પ્રિયચિકીર્ષયા

તથા સંભાષમાણા સા સીતા ગઙ્ગામ્ અનિન્દિતા
દક્ષિણા દક્ષિણં તીરં ક્ષિપ્રમ્ એવાભ્યુપાગમત્

તીરં તુ સમનુપ્રાપ્ય નાવં હિત્વા નરર્ષભઃ
પ્રાતિષ્ઠત સહ ભ્રાત્રા વૈદેહ્યા ચ પરંતપઃ

અથાબ્રવીન્ મહાબાહુઃ સુમિત્રાનન્દવર્ધનમ્
અગ્રતો ગચ્છ સૌમિત્રે સીતા ત્વામ્ અનુગચ્છતુ

પૃષ્ઠતો ઽહં ગમિષ્યામિ ત્વાં ચ સીતાં ચ પાલયન્
અદ્ય દુઃખં તુ વૈદેહી વનવાસસ્ય વેત્સ્યતિ

ગતં તુ ગઙ્ગાપરપારમ્ આશુ રામં સુમન્ત્રઃ પ્રતતં નિરીક્ષ્ય
અધ્વપ્રકર્ષાદ્ વિનિવૃત્તદૃષ્ટિર્ મુમોચ બાષ્પં વ્યથિતસ્ તપસ્વી

તૌ તત્ર હત્વા ચતુરો મહામૃગાન્ વરાહમ્ ઋશ્યં પૃષતં મહારુરુમ્
આદાય મેધ્યં ત્વરિતં બુભુક્ષિતૌ વાસાય કાલે યયતુર્ વનસ્પતિમ્