રામાયણ · અધ્યાય 2.041

તતસ્ તુ તમસા તીરં રમ્યમ્ આશ્રિત્ય રાઘવઃ
સીતામ્ ઉદ્વીક્ષ્ય સૌમિત્રિમ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્

ઇયમ્ અદ્ય નિશા પૂર્વા સૌમિત્રે પ્રસ્થિતા વનમ્
વનવાસસ્ય ભદ્રં તે સ નોત્કણ્ઠિતુમ્ અર્હસિ

પશ્ય શૂન્યાન્ય્ અરણ્યાનિ રુદન્તીવ સમન્તતઃ
યથાનિલયમ્ આયદ્ભિર્ નિલીનાનિ મૃગદ્વિજૈઃ

અદ્યાયોધ્યા તુ નગરી રાજધાની પિતુર્ મમ
સસ્ત્રીપુંસા ગતાન્ અસ્માઞ્ શોચિષ્યતિ ન સંશયઃ

ભરતઃ ખલુ ધર્માત્મા પિતરં માતરં ચ મે
ધર્માર્થકામસહિતૈર્ વાક્યૈર્ આશ્વાસયિષ્યતિ

ભરતસ્યાનૃશંસત્વં સંચિન્ત્યાહં પુનઃ પુનઃ
નાનુશોચામિ પિતરં માતરં ચાપિ લક્ષ્મણ

ત્વયા કાર્યં નરવ્યાઘ્ર મામ્ અનુવ્રજતા કૃતમ્
અન્વેષ્ટવ્યા હિ વૈદેહ્યા રક્ષણાર્થે સહાયતા

અદ્ભિર્ એવ તુ સૌમિત્રે વત્સ્યામ્ય્ અદ્ય નિશામ્ ઇમામ્
એતદ્ ધિ રોચતે મહ્યં વન્યે ઽપિ વિવિધે સતિ

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ સૌમિત્રં સુમન્ત્રમ્ અપિ રાઘવઃ
અપ્રમત્તસ્ ત્વમ્ અશ્વેષુ ભવ સૌમ્યેત્ય્ ઉવાચ હ

સો ઽશ્વાન્ સુમન્ત્રઃ સંયમ્ય સૂર્યે ઽસ્તં સમુપાગતે
પ્રભૂતયવસાન્ કૃત્વા બભૂવ પ્રત્યનન્તરઃ

ઉપાસ્યતુ શિવાં સંધ્યાં દૃષ્ટ્વા રાત્રિમ્ ઉપસ્થિતામ્
રામસ્ય શયનં ચક્રે સૂતઃ સૌમિત્રિણા સહ

તાં શય્યાં તમસાતીરે વીક્ષ્ય વૃક્ષદલૈઃ કૃતામ્
રામઃ સૌમિત્રિણાં સાર્ધં સભાર્યઃ સંવિવેશ હ

સભાર્યં સંપ્રસુપ્તં તં ભ્રાતરં વીક્ષ્ય લક્ષ્મણઃ
કથયામ્ આસ સૂતાય રામસ્ય વિવિધાન્ ગુણાન્

જાગ્રતો હ્ય્ એવ તાં રાત્રિં સૌમિત્રેર્ ઉદિતો રવિઃ
સૂતસ્ય તમસાતીરે રામસ્ય બ્રુવતો ગુણાન્

ગોકુલાકુલતીરાયાસ્ તમસાયા વિદૂરતઃ
અવસત્ તત્ર તાં રાત્રિં રામઃ પ્રકૃતિભિઃ સહ

ઉત્થાય તુ મહાતેજાઃ પ્રકૃતીસ્ તા નિશામ્ય ચ
અબ્રવીદ્ ભ્રાતરં રામો લક્ષ્મણં પુણ્યલક્ષણમ્

અસ્મદ્વ્યપેક્ષાન્ સૌમિત્રે નિરપેક્ષાન્ ગૃહેષ્વ્ અપિ
વૃક્ષમૂલેષુ સંસુપ્તાન્ પશ્ય લક્ષ્મણ સામ્પ્રતમ્

યથૈતે નિયમં પૌરાઃ કુર્વન્ત્ય્ અસ્મન્નિવર્તને
અપિ પ્રાણાન્ અસિષ્યન્તિ ન તુ ત્યક્ષ્યન્તિ નિશ્ચયમ્

યાવદ્ એવ તુ સંસુપ્તાસ્ તાવદ્ એવ વયં લઘુ
રથમ્ આરુહ્ય ગચ્છામઃ પન્થાનમ્ અકુતોભયમ્

અતો ભૂયો ઽપિ નેદાનીમ્ ઇક્ષ્વાકુપુરવાસિનઃ
સ્વપેયુર્ અનુરક્તા માં વૃક્ષમૂલાનિ સંશ્રિતાઃ

પૌરા હ્ય્ આત્મકૃતાદ્ દુઃખાદ્ વિપ્રમોચ્યા નૃપાત્મજૈઃ
ન તુ ખલ્વ્ આત્મના યોજ્યા દુઃખેન પુરવાસિનઃ

અબ્રવીલ્ લક્ષ્મણો રામં સાક્ષાદ્ ધર્મમ્ ઇવ સ્થિતમ્
રોચતે મે મહાપ્રાજ્ઞ ક્ષિપ્રમ્ આરુહ્યતામ્ ઇતિ

સૂતસ્ તતઃ સંત્વરિતઃ સ્યન્દનં તૈર્ હયોત્તમૈઃ
યોજયિત્વાથ રામાય પ્રાઞ્જલિઃ પ્રત્યવેદયત્

મોહનાર્થં તુ પૌરાણાં સૂતં રામો ઽબ્રવીદ્ વચઃ
ઉદઙ્મુખઃ પ્રયાહિ ત્વં રથમ્ આસ્થાય સારથે

મુહૂર્તં ત્વરિતં ગત્વા નિર્ગતય રથં પુનઃ
યથા ન વિદ્યુઃ પૌરા માં તથા કુરુ સમાહિતઃ

રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા તથા ચક્રે સ સારથિઃ
પ્રત્યાગમ્ય ચ રામસ્ય સ્યન્દનં પ્રત્યવેદયત્

તં સ્યન્દનમ્ અધિષ્ઠાય રાઘવઃ સપરિચ્છદઃ
શીઘ્રગામ્ આકુલાવર્તાં તમસામ્ અતરન્ નદીમ્

સ સંતીર્ય મહાબાહુઃ શ્રીમાઞ્ શિવમ્ અકણ્ટકમ્
પ્રાપદ્યત મહામાર્ગમ્ અભયં ભયદર્શિનામ્

પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં પૌરાસ્ તે રાઘવો વિના
શોકોપહતનિશ્ચેષ્ટા બભૂવુર્ હતચેતસઃ

શોકજાશ્રુપરિદ્યૂના વીક્ષમાણાસ્ તતસ્ તતઃ
આલોકમ્ અપિ રામસ્ય ન પશ્યન્તિ સ્મ દુઃખિતાઃ

તતો માર્ગાનુસારેણ ગત્વા કિં ચિત્ ક્ષણં પુનઃ
માર્ગનાશાદ્ વિષાદેન મહતા સમભિપ્લુતઃ

રથસ્ય માર્ગનાશેન ન્યવર્તન્ત મનસ્વિનઃ
કિમ્ ઇદં કિં કરિષ્યામો દૈવેનોપહતા ઇતિ

તતો યથાગતેનૈવ માર્ગેણ ક્લાન્તચેતસઃ
અયોધ્યામ્ અગમન્ સર્વે પુરીં વ્યથિતસજ્જનામ્