રામાયણ · અધ્યાય 2.021

તં સમીક્ષ્ય ત્વ્ અવહિતં પિતુર્ નિર્દેશપાલને
કૌસલ્યા બાષ્પસંરુદ્ધા વચો ધર્મિષ્ઠમ્ અબ્રવીત્

અદૃષ્ટદુઃખો ધર્માત્મા સર્વભૂતપ્રિયંવદઃ
મયિ જાતો દશરથાત્ કથમ્ ઉઞ્છેન વર્તયેત્

યસ્ય ભૃત્યાશ્ ચ દાસાશ્ ચ મૃષ્ટાન્ય્ અન્નાનિ ભુઞ્જતે
કથં સ ભોક્ષ્યતે નાથો વને મૂલફલાન્ય્ અયમ્

ક એતચ્ છ્રદ્દધેચ્ છ્રુત્વા કસ્ય વા ન ભવેદ્ ભયમ્
ગુણવાન્ દયિતો રાજ્ઞો રાઘવો યદ્ વિવાસ્યતે

ત્વયા વિહીનામ્ ઇહ માં શોકાગ્નિર્ અતુલો મહાન્
પ્રધક્ષ્યતિ યથા કક્ષં ચિત્રભાનુર્ હિમાત્યયે

કથં હિ ધેનુઃ સ્વં વત્સં ગચ્છન્તં નાનુગચ્છતિ
અહં ત્વાનુગમિષ્યામિ યત્ર પુત્ર ગમિષ્યસિ

તથા નિગદિતં માત્રા તદ્ વાક્યં પુરુષર્ષભઃ
શ્રુત્વા રામો ઽબ્રવીદ્ વાક્યં માતરં ભૃશદુઃખિતામ્

કૈકેય્યા વઞ્ચિતો રાજા મયિ ચારણ્યમ્ આશ્રિતે
ભવત્યા ચ પરિત્યક્તો ન નૂનં વર્તયિષ્યતિ

ભર્તુઃ કિલ પરિત્યાગો નૃશંસઃ કેવલં સ્ત્રિયાઃ
સ ભવત્યા ન કર્તવ્યો મનસાપિ વિગર્હિતઃ

યાવજ્ જીવતિ કાકુત્સ્થઃ પિતા મે જગતીપતિઃ
શુશ્રૂષા ક્રિયતાં તાવત્ સ હિ ધર્મઃ સનાતનઃ

એવમ્ ઉક્તા તુ રામેણ કૌસલ્યા શુભ દર્શના
તથેત્ય્ ઉવાચ સુપ્રીતા રામમ્ અક્લિષ્ટકારિણમ્

એવમ્ ઉક્તસ્ તુ વચનં રામો ધર્મભૃતાં વરઃ
ભૂયસ્ તામ્ અબ્રવીદ્ વાક્યં માતરં ભૃશદુઃખિતામ્

મયા ચૈવ ભવત્યા ચ કર્તવ્યં વચનં પિતુઃ
રાજા ભર્તા ગુરુઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વેષામ્ ઈશ્વરઃ પ્રભુઃ

ઇમાનિ તુ મહારણ્યે વિહૃત્ય નવ પઞ્ચ ચ
વર્ષાણિ પરમપ્રીતઃ સ્થાસ્યામિ વચને તવ

એવમ્ ઉક્તા પ્રિયં પુત્રં બાષ્પપૂર્ણાનના તદા
ઉવાચ પરમાર્તા તુ કૌસલ્યા પુત્રવત્સલા

આસાં રામ સપત્નીનાં વસ્તું મધ્યે ન મે ક્ષમમ્
નય મામ્ અપિ કાકુત્સ્થ વનં વન્યં મૃગીં યથા
યદિ તે ગમને બુદ્ધિઃ કૃતા પિતુર્ અપેક્ષયા

તાં તથા રુદતીં રામો રુદન્ વચનમ્ અબ્રવીત્
જીવન્ત્યા હિ સ્ત્રિયા ભર્તા દૈવતં પ્રભુર્ એવ ચ
ભવત્યા મમ ચૈવાદ્ય રાજા પ્રભવતિ પ્રભુઃ

ભરતશ્ ચાપિ ધર્માત્મા સર્વભૂતપ્રિયંવદઃ
ભવતીમ્ અનુવર્તેત સ હિ ધર્મરતઃ સદા

યથા મયિ તુ નિષ્ક્રાન્તે પુત્રશોકેન પાર્થિવઃ
શ્રમં નાવાપ્નુયાત્ કિં ચિદ્ અપ્રમત્તા તથા કુરુ

વ્રતોપવાસનિરતા યા નારી પરમોત્તમા
ભર્તારં નાનુવર્તેત સા ચ પાપગતિર્ ભવેત્

શુશ્રૂષમ્ એવ કુર્વીત ભર્તુઃ પ્રિયહિતે રતા
એષ ધર્મઃ પુરા દૃષ્ટો લોકે વેદે શ્રુતઃ સ્મૃતઃ

પૂજ્યાસ્ તે મત્કૃતે દેવિ બ્રાહ્મણાશ્ ચૈવ સુવ્રતાઃ
એવં કાલં પ્રતીક્ષસ્વ મમાગમનકાઙ્ક્ષિણી

પ્રાપ્સ્યસે પરમં કામં મયિ પ્રત્યાગતે સતિ
યદિ ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠો ધારયિષ્યતિ જીવિતમ્

એવમ્ ઉક્તા તુ રામેણ બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણા
કૌસલ્યા પુત્રશોકાર્તા રામં વચનમ્ અબ્રવીત્
ગચ્છ પુત્ર ત્વમ્ એકાગ્રો ભદ્રં તે ઽસ્તુ સદા વિભો

તથા હિ રામં વનવાસનિશ્ચિતં સમીક્ષ્ય દેવી પરમેણ ચેતસા
ઉવાચ રામં શુભલક્ષણં વચો બભૂવ ચ સ્વસ્ત્યયનાભિકાઙ્ક્ષિણી